A minchumu ya yitsongo leyi hanyaka ka mati, loko yi namarha hansi ka boti yi yendla swaku boti li famba hi kutsongo li tlhela li heta combustível la linyingi. Lexo i xikarhato xaxikulu ka lava tirhisaka maboti. Naswona swi tlhela swi yendla swaku maboti ma lava ku basisiwa nkama ni nkama. Vativi va siyensiya va zama ku pfunisa ka mhaka leyi hi ku tirhisa minchumu leyi se yi nga yendliwa hi Xikwembu.

 Kambisisa leswi landzelaka: Tintivi tin’wani ti tsumbule swaku a xikhumba xa baleia-piloto-de-aleta-longa (Globicephala melas) xa swi kota ku tibasisa hi xoxe. A xikhumba xa lona xi pfaliwe hi minchumu ya yitsongo hintamu leyi yendlaka swaku leswi tshamaka ka mati swi nga namarhi ka xikhumba xa lona. Nakambe ka xikhumba xa lona ku ni mafurha lama dlayaka minchumu ya ku fana ni ma algas ni ma bactérias. Loko baleia-piloto li ya li txintxa xikhumba xa lona, li ya li huma mafurha ya manyingi lawa ma dlayaka.

 Tintivi ti lava ku tekelela leswi baleia-piloto li swi yendlaka, swaku ti hamba maboti lawa ma kotaka ku tibasisa. Khale a ku tirhisiwa tinta leli a li yendla swaku minchumu swa matini swi nga namarhi ka boti, kambe hi ku famba ka nkama tinta lolelo li nyime ku tirhisiwa hileswi a li dlayetela swiharhi swa ku tshama ka mati. Tintivi tin’wani ti tsumbule swaku ku nga vekiwa redi la nsimbi a hansi ka maboti, hi ka mimbhovo ya redi ku huma ma produtos químicos lawa ma kalaka ma nga dlayi swiharhi leswi tshamaka ka mati. Loko produto químico lolelo li kumana ni mati swi yendla swaku ku va ni mafurha ya ku namarha, mafurha wolawo ma gama ma namarha a hansi ka boti hinkwalu, hi ku famba ka nkama mafurha wolawo ya ku namarha, ya 0,7 milímetros ma deretera ma gama ma yendla swaku leswi a swi namarhile hansi ka boti swi sungula ku suka. Loko se swi yendlekile leswo, a hansi ka boti ku tlhela ku huma mafurha man’wani lawa ma li vhikelaka.

 Ma teste lawa ma nga yendliwa laboratório ma kombisa swaku leswo swi nga yendla swaku swiharhi swa matini swi nga ha namarhi ka maboti. Lawa i mahungu ya ku tsakisa hintamu ka ma empreza lawa ma tirhaka hi maboti hikusa a ma nga ha ta va ni ntirho wa ku tshamela ku basisa maboti, naswona a va nga ha ta luza male ya yinyingi hi ku ma basisa.

 U swi vonisa ku yini? Leswi baleia-piloto li kotaka ku tibasisa hi loxe swi yo tiyendlekela? Kumbe swi yo yendliwa?