Hunza uya ka timhaka ta kona

Tlhela ka xaxameto wa tihloko ta mhaka

Timboni ta Jehovha

Select language ciTshwa

Gi hundzelwe kutani gi wula zvilo na zva hi kule ni ku tiveka?

Gi hundzelwe kutani gi wula zvilo na zva hi kule ni ku tiveka?

SIYENSYA

A BHIBHILIYA A HI BHUKU GA SIYENSYA, KANILEZVI GI NA NI TIMHAKA TA SIYENSYA LETI GI TI WULILEKO A SIYENSYA WUTSUMBU NA YA HI KULE NI KU TI POLA. WONA ZVIKOMBISO ZVITSONGWANI.

A wuako gi wonekako give ni masangulo?

Ka cikhati co kari a titlhari to chaviseka ta siyensya ti wa alakanya ku a wuako a gi vangi ni masangulo. Zvezvi a kutala ka tona ta vhumela lezvaku give ni masangulo. A Bhibhiliya gi zvi vekile kale laha kubaseni. — Genesisi 1:1.

Hi cihi a ciwumbeko ca misava?

Cikhatini ca kale, a vanhu va wa alakanya ku a ciwumbeko ca misava ci wa fana ni sango loku gi andlalilwe. Ka zana ga malembe ga wuntlhanu Mahlweni ka Nguva ya Hina, a titlhari ta siyensya ta vaGreki ti nyikile mawonela yaku a misava i randzani kutani bhola. Kanilezvi mahlweni nguvhu ka lezvo — ka zana ga malembe ga wu 8 Mahlweni ka Nguva ya Hina — Isaya, a mutsali wa Bhibhiliya, i wulawulile hi ‘randzani ga misava.’ — Isaya 40:22.

A matilo ma wonekako ma hlakala?

Aristóteles, a tlhari ya siyensya ya muGreki, ya zana ga malembe ga wumune Mahlweni ka Nguva ya Hina, i gondzisile lezvaku a kuhlakala ku humelela laha misaveni basi, kanilezvi a matilo ma teleko hi tinyeleti a ma tshuki ma cica kutani ku hlakala. A mawonela lawo ma simamile hi mazanazana ya malembe. Kanilezvi ka zana ga malembe ga wu 19, a titlhari ta siyensya ti yimisile a nayo wu vitaniwako ku i nayo wa wumbiri wa termodinâmica. Wu nyikile mawonela yaku a zvilo zvontlhe, ku ngava zva le tilweni kutani zva laha misaveni, zva hlakala. A yin’we ya titlhari ti vhunileko ku nyika mawonela lawo, Lorde Kelvin, i wonile lezvaku a Bhibhiliya gi wula lezvi hi matilo ni misava: “Wontlhe ma ta hlakala khwatsi i nguwo.” (Lisimu 102:25, 26) Kelvin i wa kholwa lezvi a Bhibhiliya gi gondzisako zvaku Nungungulu i wa ta hlawula a ku vhikela kuhlakala loko lezvaku ku nga lovisi a zvivangwa zvakwe. — Mutshawuteli 1:4.

Cini ci khomako a zvirendzelekwani zva hina zvo kota misava?

Aristóteles, i gondzisile lezvaku a cirendzelekwani cin’we ni cin’wani ci lomu ndzeni ka cirendzelekwani cin’wani, niku a misava yi laha cikari na cikari ka zvirendzelekwani zvontlhe. Kwalomo ka zana ga malembe ga wu 18 Nguveni ya Hina, a titlhari ta siyensya ti wa vhumela mawonela ya lezvaku zva koteka ku a tinyeleti ni zvirendzelekwani zvi hi laha ndengelengeni. Kanilezvi lomu ka bhuku ga Joba, ga zana ga malembe ga wu 15 Mahlweni ka Nguva ya Hina, hi lera lezvaku a Muvangi i “hayeka misava laha ndengelengeni.” — Joba 26:7.

KU VHIKELA MABABYI

A BHIBHILIYA, A HI BHUKU GA MIMIRI, KANILEZVI GI NI MAHUNGU MA VHIKELAKO MABABYI.

 Ku hambanisa vanhu va babyako ni van’wani.

A Nayo wa Mosi wu wa lava lezvaku a vanhu va hlokonho va ti hambanisa ni vanhu van’wani. Kala cikhatini ca mitungu yi nga humelela ka malembe ya va 476 kala 1500 Mahlweni ka Nguva ya Hina hi kona a vadhokodhela va nga sangula ku tirisa tshinya lego ga nayo, legi ga ha simamako ku vhuna nguvhu. — Levhi, zvipimo 13 ni 14.

Ku hlamba andzhako ko khoma cirumbi.

Kala kumbheleni ka zana ga malembe ga wu 19, a vadhokodhela va wa tolovela ku khoma zvirumbi va gumesa va khoma a vababyi na va nga hlambangi mandla. Lezvo zvi mahile ku kufa vanhu vo tala. Hambulezvo, a Nayo wa Mosi wu wa wula lezvaku a munhu loyi a nga khumba cirumbi i wa kumeka na a nga hlazvekangi hi nayo. Wu wa tlhela wu leletela lezvaku ku tirisiwa mati kasi ku basisa vanhu va nga hi ka ciyimo leco. A nayo lowo wu wa tlhela wu vhikela mababyi kambe. — Mitsengo 19:11, 19.

Ku hoxa chaka.

Lembe ni lembe, kufa cipimo ca khihlanya ga miliyoni ya zvivanana hi dhiyareya, yi vangiwako nguvhunguvhu hi macimba ya vanhu ma kalako ma nga kelelwi. A Nayo wa Mosi wu wulile lezvaku a macimba ya vanhu ma wa fanele ku kelelwa, ni kuva kule ni lomu ku hanyako vanhu. — Dhewuteronome 23:13.

Cikhati ca ku nghenisiwa wukwera.

A Nayo wa Nungungulu wu wa wula lezvaku a n’wana wa mufana i wa fanele ku nghenisiwa wukwera ka siku legi a tlhanganyisako a 8 wa masiku na a pswalilwe. (Levhi 12:3) Ka zvivanana zva ha hi ku pswaliwako, ku zwisisiwa lezvaku andzhako ka vhiki a miri wa zvona wa zvi kota ku hatlisa ku nyimisa nkhata loku zvi ti bayisa. Cikhatini ca kutsaliwa ka Bhibhiliya, laha a matirela ya mababyi ma nga kala ma nga se andza, a ku nghenisa wukwera andzhako ka vhiki ni ku hundza zvi wa vhikela.

Kuzwanana ku nga kona ka wutomi ga miri ni maalakanyo.

A vakambisise va mimiri ni titlhari ta siyensya ti wula lezvaku a kutizwa ku nene ko kota kutsaka, ni kutsumba, ni kubonga, ni kutsetselela zvi ni civhuno co kari ka wutomi ga miri. A Bhibhiliya gile: ‘A mbilu yi tsakileko yi hi muri wu nene; kanilezvi a moya wu tshovekileko wu womisa marambu.’ — Mavingu 17:22.