Hunza uya ka timhaka ta kona

Tlhela ka xaxameto wa tihloko ta mhaka

Timboni ta Jehovha

Select language ciTshwa

 HLOKO YA MHAKA YA KAPA | KASI A TIKO LEGI GIYA KWIHI?

Kasi a tiko legi giya kwihi? — Lava a mihlamulo

Kasi a tiko legi giya kwihi? — Lava a mihlamulo

LOKU ku hi lezvaku wa karateka kutani kuchaviswa hi mahungu yo biha u ma zwako, a hi wena wece. Hi 2014, Barack Obama loyi a nga hi hosi ya Estados Unidos, i nyikile a mawonela ya ku hi kota ya wubihi gontlhe gi haxiwako, a votala va chikelela a magumo “yaku a misava ya cica nguvhu . . . niku a ku na munhu a nga zvi kotako ku yi wonelela.”

Hambulezvo cikhatanyana ndzhako ka ku wula lezvo, i wulawulile hi kuhiseka hi mizamo yi mahiwako kasi ku lulamisa a zvikarato zvo tala laha misaveni. I wulile ku a mizamo ya mifumo yo kari “mahungu yo saseka” a tlhela aku i wa “rindzela zva zvi nene.” Hi magezu man’wani, i wulile ku a mizamo ya vanhu yi mahiwako hi zvigelo zvi nene yi nga maha ku a misava yi nga welwi hi mhango yo tshisa.

A votala va ni mawonela yalawo. Hi cikombiso, a vokari va tsumba a siyensya leyi yi tsumbisako ku lulamisa a zvikarato zva misava hi ku tirisa tekinolojiya. A tlhari yo kari ya ku kambisisa a tekinolojiya ya ku tsala ni ya ku tsamba zvilo yi wulile lezvaku lomu ka va 2030, “a tekinolojiya ya hina yi tava ni ntamu nguvhu niku hi va 2045 a ha ha wuli.” I engetele aku: “Hi maha zvilo zvo hlamalisa. Hambu lezvi hi kumanako ni zvikarato zva hombe nguvhu, hi ni ntamu wa ku zvi hlula.”

Khwatsi-khwatsi a misava yi bihile a ku ya chikela kwihi? Xana hakunene a misava yi laha kusuhani ni ku welwa hi mhango yo tshisa? Hambu lezvi a titlhari ta siyensya ni mifumo va huwelelako a mahungu ya kutsumba, a vanhu vo tala a va zvi tivi ku a tiko giya kwihi. Hikuyini?

ZVIBHAMU ZVO DAYA NGUVU. Hambu lezvi a Tlhangano wa Matiko ni tihlengeletano tin’wani va ti karatako nguvhu, a va zvi koti ku mbheta zvibhamu zvo daya nguvhu. A ku hambana ni lezvo, a varangeli vo nonoha a va cheli kota hi milayo ya ku wonelela kumahiwa ka zvibhamu. A matiko ma nga ni matimu ya zvibhamu zvo daya nguvhu ma lomu ko zama ku lungisa zvibhamu zvabye zva kale ma tlhela ma maha zvin’wani zvo daya nguvhu. Lawa ma nga kala ma nga hi na zvibhamu zvo tala, zvezvi ma na ni zvibhamu zva ku daya vanhu vo tala hi khati gin’we.

A kulonga ka matiko ka kulwa yimpi ya hombe a ku hundza ni cihi cikhati zvi maha tiko gi chavisa ku hanya ka gona, hambu ka cikhati ca “kurula.” A bhuku O Boletim dos Cientistas Atômicos gi wula lezvi: “Hi cikombiso, a zvibhamu zvo daya vanhu vo tala hi khati gin’we zvaku zvi dhuwuka na zvi nga thithiwangi hi munhu kutani ku wonelelwa, zva vanga kuchava.”

A WUTOMI GA HINA GI LE MHANGWENI. A siyensya a yi zvi koti ku lulamisa zvikarato zvontlhe zva wutomi ga hina. A mababyi ya mbilu, ni ya ku kuluka nguvhu (Obesidade) maya ma andza; a kuchakisiwa ka moya, ni kudzaha, ni zvilo zvin’wani zvi vangako mababyi zvonawu zviya zvi andza nguvhu. Kufa vanhu va tsandza-vahlayi hi mababyi yo tala yo tshisa yo kota kankru, mababyi ya mbilu, ni dhiyabheti. A ntsengo wa lava va xaniswako hi mababyi man’wani yo tshisa a ku patsa ni mababyi ya maalakanyo wuya wu engetela. Ka malembana lawa ku polekile mitungu ya mhango nguvhu yo kota Ebhola ni Zika. Hi ku songa: A vanhu a va zvi koti ku wonelela mababyi, niku zvi wonekisa ku khwatsi a ku na kutsumba ka ku ma ta mbhela!

KUONHIWA KA NTUMBULUKO HI VANHU. A tifabrika ti simama ku chakisa moya. Lembe ni lembe kufa timiliyoni ta vanhu hi ku hefemula moya wa chaka.

A vanhu ni tihlengeletano ta mufumo va simama ku hoxetela chaka ga cipitali ni ga wurimi, ni miplaxtiko, ni zvilo zvin’wani zvi chakisako lomu mabimbini. A bhuku Encyclopedia of Marine Science gi ngalo: “A zvilo lezvo zva chaka zvi chelela a vhenene a zvihari zva bimbi ni tisinya, zvin’we ni vanhu va gako zvihari lezvo zvi kumileko vhenene.”

Niku a mati ya ku basa maya ma mbhela. Robin McKie a tlhari ya siyensya ya muBritaniko i tlharihisa lezvi: “A misava yi yimisana ni kuvhumaleka ka mati ku to khumba misava yontlhe.” A mifumo yi wula lezvaku a cikarato ca kuvhumaleka ka mati ci vangiwa nguvhunghuvhu hi vanhu niku ci ni mhango nguvhu.

TIMHANGO TA NTUMBULUKO. A bhubhutsa, ni cingulu, ni cipupuri, ni kutsekatseka ka misava zvi vanga tindambi ti onhetelako zvilo zvo tala, ni ku dhilimuxela misava ni zvilo zvin’wani. Inyamutlha a timhango leti ta ntumbuluko ti daya vanhu vo tala kutani ku va khumba hi ndlela yo kari. A cigondzo ci humesilweko hi hlengeletano ya le Estados Unidos yi wonelelako ku mahiwa ka miavhiyawu ni zvilo zva laha moyeni yi komba ku ku tava “ni zvingulo zva hombe, ku engeteleka ka kuhisa, ni tindambi ti landzelwako hi zvihala zva hombe.” Xana a ntumbuluko wu ta lovisa a vanhu?

 Zva koteka ku u alakanya timhango tin’wani ti nga humelelako. Kanilezvi, a wu nge kumi mihlamulo yo tsakisa xungetano hi lezvi zvi tako hi ku kambisisa a zvilo zvontlhe zvo biha zvi humelelako nyamutlha kutani hi ku ingisela lezvi zvi wuliwako hi vapolitika ni titlhari ta siyensya. Hambulezvo, kota lezvi zvi kumbukilweko ka ndzima yi hundzileko, a vanhu vo tala va kuma mihlamulo yo tsumbeka ya zviwutiso xungetano hi lezvi zvi mahekako laha misaveni ni wumandziko. Hi nga yi kuma kwihi a mihlamulo ya zviwutiso lezvo?