Nghena endzeni

Yana enxaxamelweni wa vumbirhi

Hundzela eka leswi nga endzeni

Timbhoni Ta Yehovha

Xitsonga

Xihondzo Xo Rindza  |  No. 3 2017

Xiphepherhele lexi tsariweke vito ra “Tattannu”

Vumbhoni Byin’wana

Vumbhoni Byin’wana

Xana ku ni vumbhoni lebyi kumiweke hi vayimburi lebyi seketelaka rungula ra Bibele? Hi 2014, ku ve ni xihloko eka magazini wa Biblical Archaeology Review lexi a xi ri ni xivutiso lexi nge: “I vanhu vangani eBibeleni ya Xiheveru, lava ku nga ni vumbhoni lebyi kumiweke hi vayimburi lebyi tiyisekisaka leswaku va tshame va hanya?” Nhlamulo yi te: “Kwalomu ka 50!” Munhu un’wana loyi a nga boxiwangiki eka xihloko xexo, i Tatenayi. A a ri mani? A hi kambisise leswi Bibele yi swi vulaka hi leswi a swi endleke.

Muti wa Yerusalema wu tshame wu fumiwa hi Mfumo wa Peresiya. Muti lowu wu le ndhawini leyi Vaperesiya a va wu vitana Ntsunga-wa-Nambu, leswi vulaka vupeladyambu bya Yufrata. Endzhaku ka loko Vaperesiya va hlule Vababilona, va ntshunxe Vayuda ni ku va nyika mpfumelelo wo pfuxeta tempele ya Yehovha eYerusalema. (Ezra 1:1-4) Hambiswiritano, valala va Vayuda va lwisane ni tsima rero kutani va hehla Vayuda hi leswaku va xandzukela Mfumo wa Peresiya. (Ezra 4:4-16) Hi nkarhi wa ku fuma ka Dariyosi wo Sungula (522-486 B.C.E.), Tatenayi loyi a ri ndhuna ya Muperesiya u kambisise mhaka leyi ya ku hehliwa ka Vayuda. Bibele yi n’wi vitana “ndhuna-nkulu la nga entsungeni wa Nambu.”—Ezra 5:3-7.

Ku kumeke swiphepherhele swo tala leswi tsariweke vito ra Tatenayi. Kumbexana swi hlayisiwe hi ndyangu wo karhi hi nkarhi wolowo. Xin’wana xa swiphepherhele leswi, lexi boxaka xirho xin’wana xa ndyangu lowu, lexi fambisanaka ni munhu loyi Bibele yi vulavulaka ha yena, i xitiyisekiso xo hakela mali lexi tsariweke hi 502 B.C.E. hi nkarhi wa ku fuma ka Dariyosi loyi se a ri ni malembe ya 20 a ri karhi a fuma. Xiphepherele lexi xi boxa nandza wa “Tattannu, ndhuna ya le Ntsungeni wa Nambu,” loyi a veke mbhoni ya xitiyisekiso lexi. Tattannu i Tatenayi loyi a boxiwaka eBibeleni ebukwini ya Ezra.

Xana wanuna loyi a tirha ku endla yini? Hi 535 B.C.E., Korexe Lonkulu u hlele tindhawu leti a a ti fuma leswaku ti va swifundzha, xin’wana xa swifundzha sweswo a xi vuriwa Babilona ni Ntsunga-wa-Nambu. Hi ku famba ka nkarhi xifundzha lexi xi avanyisiwe xi va swiphemu swimbirhi, lexi xin’wana xa swona a xi vitaniwa Ntsunga-wa-Nambu. A xi katsa Coele-Syria, Fenikiya, Samariya na Yuda naswona kumbexana a xi fumiwa ku suka eDamaska. Tatenayi u lawule xifundzha lexi ku sukela hi lembe ra 520 ku ya eka 502 B.C.E.

Endzhaku ko ya eYerusalema leswaku a kumisisa ntiyiso hi swihehlo leswi Vayuda a va hehliwa ha swona swo xandzukela mfumo wa Peresiya, Tatenayi u vikele Dariyosi leswaku Vayuda va vule leswaku va kume mpfumelelo wo pfuxeta tempele ya Yehovha eka Korexe. Ndzavisiso lowu endliweke wu kombise leswaku leswi Vayuda a va swi vula a ku ri ntiyiso. (Ezra 5:6, 7, 11-13; 6:1-3) Kutani Tatenayi u byeriwe leswaku a yi tshika mhaka leyi naswona u endle tano.—Ezra 6:6, 7, 13.

“Tatenayi ndhuna-nkulu leyi a yi ri entsungeni wa Nambu” a nga endlanga swo tala enkarhini wakwe. Kambe, xiya leswaku Matsalwa ma n’wi boxa ni ku n’wi nyika xithopo lexi faneleke. Mhaka leyi yi hi nyika vumbhoni byin’wana lebyi kombisaka leswaku leswi vayimburi va swi kumaka swi seketela rungula leri pakanisaka ra le Bibeleni.