Seta screen reader

Hlawula ririmi

Yana enxaxamelweni wa vumbirhi

Hundzela eka leswi nga endzeni

Nghena endzeni

Timbhoni Ta Yehovha

Xitsonga

XIHONDZO XO RINDZA JUNE 2014

Vavanuna Vanharhu Lava Lavisiseke Ntiyiso Hi Va-1500Va Kume Yini?

Vavanuna Vanharhu Lava Lavisiseke Ntiyiso Hi Va-1500Va Kume Yini?

“NTIYISO i yini?” Lexi i xivutiso lexi Pontiyo Pilato ndhuna-nkulu ya Murhoma leyi fumeke eYudiya hi lembe xidzana ro sungula a xi vutiseke Yesu loko a n’wi tengisa. (Yohane 18:38) Kahle-kahle Pilato a a nga lavi ku tiva ntiyiso. Kambe xivutiso xa yena a xi komba ku monya. Eka Pilato, ntiyiso a ku ri nchumu wun’wana ni wun’wana lowu munhu a nga wu hlawulaka kumbe lowu a dyondzisiweke leswaku a wu tshemba; a ku na ndlela yo tiva leswaku ntiyiso i yini. Vanhu vo tala namuntlha va titwa hilaha ku fanaka.

Vanhu lava a va nghena kereke hi va-1500 eYuropa, va langutane ni swiphiqo malunghana ni leswi a va fanele va pfumela leswaku i ntiyiso. Hambileswi va kurisiweke va tshemba mupapa ni tidyondzo tin’wana ta kereke, a va tshamela ku byeriwa tidyondzo letintshwa leti a ti hangalasiwa hi varhangeri va tsima ro lwisana ni tidyondzo ta kereke ya Khatoliki, leti a ti hangalaka eYuropa hi nkarhi wolowo. Xana a va fanele va tshemba yini? A va ta swi tivisa ku yini leswaku ntiyiso hi wihi?

Hi nkarhi wolowo, a ku ri ni vavanuna vanharhu lava a va tiyimisele ku kuma ntiyiso naswona swi nga endleka leswaku a ku ri ni van’wana lava na vona a va wu lava. * Xana va endle yini leswaku va kota ku hambanisa ntiyiso ni mavunwa? Naswona va kume yini? A hi voneni.

“MINKARHI HINKWAYO A KU LANDZERIWE BIBELE”

Wolfgang Capito a a ri jaha leri a ri rhandza ngopfu vukhongeri. A a dyondzela mirhi, nawu ni swa vukhongeri naswona u ve muprista wa muganga hi 1512 a tlhela a va mufundhisi edorobeni ra Mainz.

Eku sunguleni, Capito u ringete ku sivela varhangeri va tsima ro lwisana ni tidyondzo ta kereke ya Khatoliki. Kambe swi nga si ya kwihi, u sungule ku seketela varhangeri volavo. U endle yini? N’wamatimu la vuriwaka James M. Kittelson u tsale leswaku loko Capito a vutisiwa malunghana ni tidyondzo to hambana-hambana, u vule leswaku “Bibele hi yona ndlela leyinene yo kambela tidyondzo teto hikuva yi vulavula ntiyiso.” Capito u gimete hi ku vula leswaku tidyondzo ta kereke ta xinkwa ni vhinyo leswi tirhisiweke hi nkarhi wa Masa ya Khatoliki, swi cinca hi singita swi va nyama ni ngati ya Yesu. (Vona bokisi leri nge “ Vona Loko Swilo Leswi Swi Ri Tano”) Capito u tshike xikhundlha xa le henhla xa ku va bixopo-nkulu hi 1523 naswona a ya tshama edorobeni ra Strasbourg, leri a ku ri ntsindza wa swa vukhongeri hi nkarhi wolowo.

Kaya ra Capito eStrasbourg ri hundzuke ndhawu laha vanhu va vukhongeri a va hlangana kona leswaku  ku buriwa hi swiphiqo swo tala swa vukhongeri ni tidyondzo ta Bibele. Hambileswi van’wana lava lwisanaka ni tidyondzo ta kereke ya Khatoliki va hambeteke va hangalasa dyondzo ya Vunharhu-un’we, buku ya Capito leyi nge The Radical Reformation yi vula leswaku “a a nga vulavuli hi dyondzo ya Vunharhu-un’we.” Ha yini? Capito a yi n’wi tsakisa ndlela leyi Michael Servetus, mufundhisi wa Mupaniya a tirhiseke Bibele ha yona ku nga pfumelelani ni dyondzo ya Vunharhu-un’we. *

Ku nga pfumeli eka dyondzo ya Vunharhu-un’we a swi ta endla leswaku u dlayiwa, hikwalaho Capito a a ri ni vuxiya-xiya loko a tiphofula malunghana ni mhaka leyi. Hambiswiritano, eka leswi a swi tsaleke u vule leswaku u sungule ku kanakana dyondzo ya Vunharhu-un’we a nga si hlangana na Servetus. Hi ku famba ka nkarhi, muprista wa Khatoliki u tsale leswaku Capito ni valandzeri vakwe “va ye mahlweni va bula exihundleni—hi ku nga twisisani eka swa vukhongeri; [naswona] va nga pfumeli eka dyondzo ya “Vunharhu-un’we Lebyi Kwetsimaka” swinene. Endzhaku ka malembe ya dzana, Capito u vuriwe munhu wo sungula eka vatsari lava nga pfumeriki eka dyondzo ya Vunharhu-un’we.

Wolfgang Capito a a tshemba leswaku lexi vangaka swiphiqo etikerekeni, “i ku honisa Matsalwa”

Capito a a tshemba leswaku Bibele i xihlovo xa ntiyiso. U te: “Bibele ni nawu wa Kreste, swi fanele swi rhangisiwa emhakeni ya vukhongeri.” Dokodela Kittelson, u te Capito “u vule leswaku lexi endlaka leswaku vafundhisi va nga humeleli, i ku nga yi tekeli enhlokweni Bibele.”

Ku navela ka yena ku dyondza ntiyiso lowu kumekaka eka Rito ra Xikwembu ku endle leswaku na Martin Cellarius, (loyi nakambe a tiviwaka hi vito ra Martin Borrhaus) jaha leri a ri tshama ekaya ra yena hi 1526 na rona ri swi tsakela.

“VUTIVI BYA XIKWEMBU XA NTIYISO”

Buku ya Martin Cellarius leyi nge On the Works of God, leyi eka yona a ringanisaka leswi kereke yi swi dyondzisaka ni tidyondzo ta le Bibeleni

Cellarius a a ri xichudeni lexi tinyiketeleke eka swa vukhongeri ni filosofi lexi amukeleke xirhambo xa ku dyondzisa eWittenberg le Jarimani. Leswi Doroba ra Wittenberg a ku ri ntsindza wa lava lwisanaka ni tidyondzo ta kereke ya Khatoliki, ku nga ri khale Cellarius u ve munghana wa Martin Luther ni van’wana lava a va lava ku cinca tidyondzo ta kereke. Xana Cellarius a a ta swi kotisa ku yini ku hambanisa tidyondzo leti humaka eka vanhu ni ntiyiso lowu humaka eBibeleni?

Buku leyi nge Teaching the Reformation, yi vula leswaku Cellarius a a tshemba leswaku lexi nga pfunaka munhu leswaku a twisisa ntiyiso, “i ku tikarhatela ku hlaya Bibele, u yi kambisisa ni ku khongela.” Xana Cellarius u vuyeriwe njhani hi ku kambisisa ka yena Bibele?

Hi July 1527, Cellarius u kandziyise buku leyi eka yona a tsaleke leswi a swi kumeke, leyi nge On the Works of God. U tsale leswaku eka xilalelo, xinkwa ni vhinyo a swi fanekisela miri ni ngati ya Yesu. Profesa Robin Barnes u vule leswaku buku ya Cellarius yi tlhela yi “vulavula hi vuprofeta bya Matsalwa ya leswaku ku ta va ni khombo ni ku xaniseka endzhaku ka sweswo ku ta hetiseka ku lulamisiwa ka misava hinkwayo.”—2 Petro 3:10-13.

Mhaka ya Cellarius leyi xiyekaka swinene a ku ri rungula ra xiyimo xa Yesu Kreste. Hambileswi Cellarius a nga yi hlamuselangiki hi ku kongoma mhaka ya Vunharhu-un’we, a a kota ku hambanisa “Tata wa le Tilweni” ni “N’wana wakwe Yesu Kreste” naswona u tsale leswaku Yesu i xin’wana xa swikwembu ni vana va Xikwembu xa Matimba Hinkwawo.—Yohane 10:34, 35.

Robert Wallace ebukwini ya yena leyi nge Antitrinitarian Biography (1850), u tsale leswaku leswi Cellarius a swi tsaleke a swi nga fambisani ni dyondzo ya Vunharhu-un’we leyi a yi tolovelekile emalembeni ya  va-1500. * Swidyondzi swo hlaya swi gimete hi ku vula leswaku Cellarius a a nga pfumeli eka dyondzo ya Vunharhu-un’we. Ku vuriwe leswaku yena i xin’wana xa switirhisiwa swa Xikwembu “emhakeni yo dyondzisa vutivi bya Xikwembu xa ntiyiso na Kreste.”

NTSHEMBO WA KU HAKERIWA

Hi va-1527, Johannes Campanus loyi a a ri mufundhisi, u tshame edorobeni ra Wittenberg naswona a a ri un’wana wa swidyondzi leswi dumeke hi nkarhi wolowo. Campanus a a nga pfumelelani na tona tidyondzo ta Martin Luther. Ha yini?

Campanus a a nga pfumelelani ni mhaka ya ku hundzuka ka xinkwa ni vhinyo ya xilalelo swi va miri ni ngati ya Yesu ni mhaka ya leswaku xinkwa ni vhinyo a swi hundzuki. * André Séguenny u vule leswaku Campanus a a pfumela leswaku “Xinkwa xexo a xi hundzuki kambe xi fanekisela miri wa Kreste.” Eka nhlangano lowu vuriwaka Marburg Colloquy lowu khomiweke hi 1529, lowu khomiweke leswaku ku buriwa hi swivutiso leswi, Campanus a a nga pfumeleriwi ku vula leswi a swi dyondzeke eBibeleni. Endzhaku ka sweswo, u papalatiwe hi van’wana lava na vona a va nga pfumelelani ni dyondzo ya Vunharhu-un’we edorobeni ra Wittenberg.

Eka buku yakwe leyi nge Restitution, Campanus u kombise leswaku a nga pfumeli eka dyondzo ya Vunharhu-un’we

Lexi xi va hlundzukiseke ngopfu vakaneti va kereke ya Khatoliki, i dyondzo ya Campanus leyi vulavulaka hi Tatana, N’wana ni moya wo kwetsima. Eka buku yakwe ya hi 1532 leyi nge Restitution, Campanus u dyondzise leswaku Yesu ni Tata wakwe i vanhu vambirhi lava hambaneke. U vule leswaku Tatana ni N’wana ‘i van’we’ hilaha nuna ni nsati ku vuriwaka leswaku i “nyama yin’we,” i van’we hambileswi va nga vanhu vambirhi. (Yohane 10:30; Matewu 19:5) Campanus u xiye leswaku Bibele yi tirhisa xikombiso lexi landzelaka ku kombisa leswaku Tatana u tlakukile eka N’wana: “Nhloko ya wansati i wanuna; kasi nhloko ya Kreste i Xikwembu.”—1 Vakorinto 11:3.

Xana ku vuriwa yini hi moya lowo kwetsima? Campanus u tlhela a tirhisa Bibele a ku: “A ku na tsalwa leri vulaka leswaku Moya wo Kwetsima i munhu wa vunharhu . . . Moya wa Xikwembu wu tekiwa tanihi xitirhisiwa hikuva xi tirhisa wona leswaku xi lunghiselela ni ku endla swilo hinkwaswo.”—Genesa 1:2.

Luther u vule leswaku Campanus i musandzi ni nala wa N’wana wa Xikwembu. Un’wana loyi a a lwisana ni tidyondzo ta kereke ya Khatoliki u vule leswaku Campanus u fanele a dlayiwa. Kambe sweswo a swi n’wi chavisanga Campanus. Ntlawa lowu a wu vuriwa The Radical Reformation wu vula leswaku “Campanus a a tiyiseka leswaku ku nga twisisi mhaka leyi sekeriweke eBibeleni ya vunhloko bya Xikwembu ni bya wanuna, swi vange swiphiqo eKerekeni.”

A ku nga ri xikongomelo xa Campanus ku hlela leswaku ku va ni ntlawa wo karhi wa vukhongeri. U vule leswaku u lave ntiyiso a nga wu kumi eka “mimpambukwa ni vaxandzuki hinkwavo.” A a ri ni ntshembo wa leswaku Kereke ya Khatoliki yi ta vuyisa tidyondzo ta Vukreste bya ntiyiso. Eku heteleleni, valawuri va Khatoliki va khome Campanus naswona swi nga endleka leswaku u hete malembe yo  tlula 20 ekhotsweni. Van’wamatimu va tshemba leswaku Campanus u fe hi va-1575.

“TIYISEKANI HI SWILO HINKWASWO”

Ku kambisisa Bibele swi pfune Capito, Cellarius, Campanus ni van’wana leswaku va kota ku hambanisa ntiyiso ni mavunwa. Hambiswiritano, a hi swilo hinkwaswo leswi a va swi vula a swi fambisana hi ku helela ni Bibele kambe hi ku titsongahata, vavanuna lava va kambisise Matsalwa naswona a va wu teka wu ri wa risima ntiyiso lowu a va wu dyondza.

Muapostola Pawulo u khutaze Vakreste-kulobye a ku: “Tiyisekani hi swilo hinkwaswo; khomelelani swi tiya eka leswinene.” (1 Vatesalonika 5:21) Timbhoni ta Yehovha ti kandziyise buku leyi nga ni nhloko-mhaka leyi fanelekaka leyi nge, Xana Bibele Yi Dyondzisa Yini Hakunene? leyi nga ta ku pfuna leswaku u lavisisa ntiyiso. Leswaku u tikumela kopi ya yona, hi kombela u languta eka tluka 16 ra magazini lowu kumbe u nghena eka Web site ya hina leyi nge jw.org/ts.

^ ndzim. 4 Hlaya bokisi leri nge “Swi Tshikeni Swi Kula Swin’we, Ku Kondza Ku Fika Nkarhi Wa Ku Tshovela” eka tluka 44 ra buku leyi nge Timbhoni Ta Yehovha I Vahuweleri Va Mfumo Wa Xikwembu, leyi kandziyisiweke hi Timbhoni ta Yehovha.

^ ndzim. 8 Hlaya xihloko lexi nge “Michael Servetus—Wanuna La Lavisiseke Ntiyiso A Ri Swakwe,” eka magazini wa Xalamuka! May 2006 lowu kandziyisiweke hi Timbhoni ta Yehovha.

^ ndzim. 17 Loko buku leyi yi vulavula hi mhaka ya ku va Cellarius a tirhisa vito leri nge xikwembu eka Kreste, yi ri: “Ku tsariwe deus, ku nga ri Deus leyi tirhisiwaka ku vula ntsena Xikwembu lexi Tlakukeke.”

^ ndzim. 20 Mhaka ya leswaku xinkwa ni vhinyo a swi hundzuki, i dyondzo ya Luther leyi a vulaka leswaku swi fanekisela miri wa Kreste eka Xilalelo xa Hosi.