Seta screen reader

Hlawula ririmi

Yana enxaxamelweni wa vumbirhi

Nghena endzeni

Timbhoni Ta Yehovha

Xitsonga

XIHONDZO XO RINDZA 2010-11-01

 Tindlela To Kuma Ntsako Endyangwini

Vulavula Ni Vana Va Wena Hi Timhaka Ta Masangu

Vulavula Ni Vana Va Wena Hi Timhaka Ta Masangu

Alicia, * laha ha riki muntshwa, u ri: “Minkarhi yin’wana ndzi lava ku tiva swo karhi hi timhaka ta masangu, kambe ndzi ehleketa leswaku loko ndzo vutisa vatswari va mina va ta ehleketa leswaku ku ni swilo swo biha leswi ndzi lavaka ku swi endla.”

Inez, mana wa Alicia, u ri: “Ndza swi lava ku tshama ehansi ndzi vulavula na yena hi timhaka ta masangu, kambe u tshama a khomekile swinene. Swa tika ku kuma nkarhi wo vulavula na yena.”

NAMUNTLHA rungula leri vulavulaka hi timhaka ta masangu ri kumeka kun’wana ni kun’wana—eka TV, eka tifilimi ni le ka swinavetisi. Swi vonaka onge swa ha tika ku va vatswari va bula ni vana va vona hi mhaka leyi. Muntshwa wa le Canada la vuriwaka Michael u ri: “Ndzi navela onge vatswari a va fanele va swi tiva leswaku swi khomisa tingana ku vulavula na vona hi timhaka ta masangu. Kambe swa olova ku vulavula ni munghana.”

Hakanyingi, vatswari swa va tikela ku vulavula ni vana va vona hi timhaka ta masangu. Ebukwini yakwe leyi nge Beyond the Big Talk, Debra W. Haffner, la nga muleteri wa ta rihanyo u ri: “Vatswari vo tala va xavela vana va vona tibuku leti vulavulaka hi timhaka ta masangu kumbe hi vantshwa lava nga emalembeni ya kondlo-a-ndzi-dyi kutani va ti veka emakamareni ya vona, kambe va nga vulavuli na vona hi mhaka leyi.” Haffner u vula leswaku hi ku va vatswari va endla tano, va va va byela vana va vona leswi: “Hi lava leswaku mi tiva leswi nga ta endleka hi mimiri ya n’wina ni hi timhaka ta masangu; a hi lavi ku vulavula na n’wina hi timhaka leti.”

Loko u ri mutswari, a wu fanelanga u endla tano. I swa nkoka leswaku wena u vulavula ni vana va wena hi timhaka ta masangu. Xiya swivangelo swinharhu:

  1. Ndlela leyi timhaka ta masangu ti langutiwaka ha yona namuntlha yi cincile. James la nga ni malembe ya 20 u ri: “Loko vanhu va ehleketa hi timhaka ta masangu a va ha ehleketi hi leti endliwaka hi wanuna ni wansati lava tekaneke ntsena. Namuntlha ku ni rimbewu ra nomu, ra hala mahosi, leri kumekaka eka khompyuta ni ku rhumelana marungula lama vulavulaka hi timhaka ta masangu kumbe swifaniso swa kona hi selfoni.”

  2. Swi nga ha endleka leswaku vana va byeriwa rungula leri hoxeke va ha ri vatsongo. Manana la vuriwaka Sheila u ri: “Va sungula ku twa hi timhaka ta masangu loko va ha ku sungula ku nghena xikolo naswona a va nge tivi swona leswi wena a wu ta va byela swona.”

  3. Ku ni swivutiso leswi vana va nga na swona malunghana ni timhaka ta masangu, kambe a va nge ku vutisi. Ana la tshamaka eBrazil naswona a nga ni malembe ya 15 u ri: “A ndzi swi tivi leswaku  ndzi fanele ndzi sungula kwihi loko ndzi lava ku bula ni vatswari va mina hi timhaka ta masangu.”

Tanihi mutswari, ku vulavula ni vana va wena hi timhaka ta masangu swi teke tanihi vutihlamuleri lebyi u nyikiweke byona hi Xikwembu. (Vaefesa 6:4) I ntiyiso leswaku a swi nge mi oloveli leswaku wena ni n’wana wa wena mi bula hi timhaka leti. Kambe vantshwa vo tala va pfumelelana na Danielle la nga ni malembe ya 14 la nge: “Hi lava leswaku vatswari va hina ku va vona lava hi dyondzisaka hi timhaka ta masangu, ku nga ri vadyondzisi va hina kumbe minongonoko ya TV.” Xana u nga swi kotisa ku yini ku vulavula ni vana va wena hi mhaka leyi ya nkoka, hambileswi eka vatswari vo tala yi tikombaka yi nga olovi? *

Bula Na Vona Hi Ku Ya Hi Malembe Ya Vona

Vana va sungula ku twa hi timhaka ta masangu va ha ri vatsongo swinene. Lexi nyanyisaka timhaka hileswaku “emasikwini [lawa] yo hetelela,” vanhu vo homboloka va ya emahlweni va “nyanya evubihini bya vona.” (2 Timotiya 3:1, 13) Kutani vana vo tala va xanisiwa hi tlhelo ra rimbewu.

Xisweswo, i swa nkoka leswaku u sungula ku dyondzisa vana va wena va ha ri vatsongo. Manana wa le Jarimani la vuriwaka Renate u ri: “Loko wo va tshika u tibyela leswaku va ha kula, va nga ha chava ku vulavula na wena va ntshunxekile hikwalaho ka leswi se va nga emalembeni ya kondlo-a-ndzi-dyi.” Xa nkoka, i ku dyondzisa vana va wena rungula leri va faneleke hi ku ya hi malembe ya vona.

Eka vana lava nghenaka xikolo xa tindzumulo:

Va dyondzise mavitanelo lamanene ya swirho swa rimbewu u tlhela u va byela leswaku ku hava munhu la faneleke a khoma swirho sweswo. Manana wa le Mexico la vuriwaka Julia u ri: “Ndzi sungule ku dyondzisa xifanyetana xa mina xa ha ri ni malembe manharhu hikuva a ndzi chava leswaku vadyondzisi, vanhu lava salaka na xona kumbe vana lavakulu eka xona va nga xi dyondzisa leswi hoxeke. A xi fanele xi tiva ndlela yo tisirhelela eka vanhu lava xi nga va tiviki.”

RINGETA LESWI: Dyondzisa n’wana wa wena ndlela yo hlamula loko munhu un’wana a ringeta ku tlanga hi swirho swakwe swa rimbewu. Hi xikombiso, u nga ha n’wi dyondzisa ku vula a ku: “Ndzi tshike! Ndzi ta byela mutswari wa mina!” Tiyisekisa n’wana wa wena leswaku i swa nkoka minkarhi hinkwayo ku vika timhaka to tano, hambiloko munhu wa kona a n’wi tshembisa tinyiko kumbe a n’wi xungeta. *

Eka vana lava nghenaka xikolo xa le hansi:

Engetela vutivi lebyi va nga na byona hakatsongo-tsongo. Tatana la vuriwaka Peter u ri: “Loko u nga si vulavula na vona, rhanga hi ku tiva leswi ana se va swi tivaka niloko va fanele va tiva leswi engetelekeke. U nga va sindzisi ku vulavula. Loko u tolovele ku tshama na vona mi tibulela, swi ta va olovela.”

RINGETA LESWI: Tshama u ri karhi u bula na vona ematshan’weni yo heta nkarhi wo leha u bula na vona. (Deteronoma 6:6-9) Leswi swi ta endla leswaku u nga va byeli rungula ro tala hi nkarhi wun’we. Ku tlula kwalaho, rungula leri ri ta va pfuna loko va ri karhi va kula hi ku ya hi malembe ya vona.

Eka vana lava nga emalembeni ya kondlo-a-ndzi-dyi:

Sweswi i nkarhi wo va u tiyiseka leswaku n’wana wa wena u ni vutivi lebyi ringaneke malunghana ni timhaka ta masangu. Ana la tshahiweke laha henhla naswona a nga ni malembe ya 15 u ri: “Vantshwa lava nga exikolweni se va sungule ku jola. Ndzi ehleketa leswaku tanihi Mukreste, ndzi fanele ndzi kuma vutivi lebyi ringaneke hi mhaka leyi. Hambileswi swi khomisaka tingana ku vulavula hi timhaka ta masangu, ndzi fanele ndzi swi tiva.” *

Xilemukiso: Vantshwa va nga ha tshika ku vutisa swivutiso hikwalaho ko chava leswaku vatswari va vona va nga ehleketa leswaku ku ni swilo swo biha leswi va lavaka ku swi endla. Leswi hi leswi tatana un’wana la vuriwaka Steven a swi xiyeke. U ri: “N’wana wa hina wa jaha a a chava ku vulavula hi timhaka ta masangu. Kambe endzhakunyana hi  kume leswaku a a vona onge hi ehleketa leswaku ku ni swilo swo biha leswi a swi endlaka. Hi swi veke erivaleni leswaku a hi nga buli hi timhaka leti hikwalaho ka leswi hi n’wi ehleketelelaka swo karhi; kambe a hi lava ku vona loko a ta swi kota ku langutana ni nkucetelo wo biha.”

RINGETA LESWI: Ematshan’weni yo tlhava n’wana wa wena hi swivutiso malunghana ni timhaka ta masangu, n’wi vutise leswaku swichudeni-kulobye swi yi languta njhani mhaka leyi. Hi xikombiso, u nga ha ku: “Vanhu vo tala va ehleketa leswaku ku endla rimbewu ra nomu swi hambanile ni ku endla timhaka ta masangu. Xana swichudeni-kulobye swi ri yini hi mhaka leyi?” Swivutiso swo tano leswi nga kongomangiki swi nga ha endla leswaku n’wana wa wena a vula mavonelo yakwe a ntshunxekile.

Ndlela Yo Hlula Swihinga

Ku vulavula ni vana hi timhaka ta masangu ku nga ha va yin’wana ya mintirho yo tika leyi vatswari va langutaneke na yona. Kambe swa vuyerisa ku endla tano. Manana la vuriwaka Diane u ri: “Hi ku famba ka nkarhi hi sungule ku ka hi nga ha chavi ku vulavula hi mhaka leyi naswona ku vulavula ni n’wana wa wena hi timhaka ta masangu swi tiyisa vuxaka bya n’wina.” Steven, loyi a tshahiweke laha henhla, u pfumelelana na yona mhaka leyi. U ri: “Swi ta ya swi mi olovela ku bula hi timhaka leti rharhanganeke to tanihi timhaka ta masangu loko mi ntshunxeka ku vulavula hi mhaka yin’wana ni yin’wana.” U ye emahlweni a ku: “Ku chava loku a mi ri na kona a ku suki hi ku helela, kambe ku tshama mi ri karhi mi burisana i swa nkoka emindyangwini ya Vakreste.”

^ ndzim. 3 Mavito lama nga exihlokweni lexi ma cinciwile.

^ ndzim. 11 Xihloko lexi xi ta kandziyisa nkoka wo vulavula ni vana va wena hi timhaka ta masangu. Xihloko lexi nga ta landzela lexi vulavulaka hi tindlela to kuma ntsako endyangwini, xi ta hlamusela ndlela leyi mi faneleke mi bula ha yona.

^ ndzim. 16 Rungula leri ri tekiwe eka tluka 171 ra buku leyi nge Dyondza Eka Mudyondzisi Lonkulu, leyi kandziyisiweke hi Timbhoni ta Yehovha.

^ ndzim. 19 Tirhisa tindzima 1-5, 28, 29 na 33 ta buku leyi nge Swivutiso Leswi Vantshwa Va Swi Vutisaka—Tinhlamulo Leti Tirhaka, Vholumo 2, leyi kandziyisiweke hi Timbhoni ta Yehovha, leswaku u bula ni n’wana wa wena la nga emalembeni ya kondlo-a-ndzi-dyi hi timhaka ta masangu.

TIVUTISE . . .

Hlaya leswi vantshwa lava humaka ematikweni yo hambana-hambana va swi vulaka kutani u tivutisa swivutiso leswi nga laha hansi.

“Vatswari va mina va ndzi byela leswaku ndzi hlaya swihloko leswi vulavulaka hi timhaka ta masangu kutani ndzi va vutisa loko ndzi lava ku tiva swin’wana. Kambe ndzi navela onge va nga ndzi byela swo tala hi mhaka leyi.”—Ana wa le Brazil.

Ha yini u ehleketa leswaku i swa nkoka ku endla leswi engetelekeke ku tlula ku nyika n’wana wa wena tibuku leswaku a ti hlaya?

“Ndzi twe swilo swo tala leswi nga riki swinene hi timhaka ta masangu, naswona a ndzi tshembi leswaku Tatana wa swi tiva. Loko ndzo n’wi vutisa a nga hlamala.”—Ken wa le Canada.

I yini leswi nga endlaka leswaku n’wana wa wena a chava ku vulavula na wena hi leswi n’wi karhataka?

“Endzhaku ko va ndzi kume xivindzi xo vutisa vatswari va mina hi timhaka ta masangu, va ndzi sorile, kutani va ndzi vutisa va ku, ‘Ha yini u hi vutisa xivutiso xexo? Xana ku na leswi nga endleka?’”—Masami wa le Japani.

Loko n’wana wa wena a ku vutisa swo karhi malunghana ni timhaka ta masangu, xana ndlela leyi u angulaka ha yona yi nga endla njhani leswaku swi mi olovela ku bula enkarhini lowu taka kumbe swi nga mi oloveli?

“Swi nga va swinene loko vatswari va mina vo ndzi tiyisekisa leswaku loko va ha ringana na mina a va vutisa swivutiso leswi fanaka, kutani na mina ndzi nga va vutisa.”—Lisette wa le Furwa.

I yini leswi u nga swi endlaka leswaku n’wana wa wena a titwa a ntshunxekile ku vulavula na wena hi timhaka ta masangu?

“Loko Manana a ndzi vutisa swo karhi malunghana ni timhaka ta masangu u vulavula hi rito ra le hansi. Ndzi vona onge sweswo i swa nkoka naswona swi nga pfuna n’wana leswaku a nga titwi onge se wa tengisiwa.”—Gerald wa le Furwa.

Xana rito ra wena ri va ri ri njhani loko u vulavula ni n’wana wa wena hi timhaka ta masangu? Xana ku na laha u faneleke u antswisa kona?

DYONDZA SWO TALA

Dyondzisa Vana Va Wena Mahanyelo Lamanene

Xana n’wana wa wena wa wu tiva ntiyiso malunghana ni timhaka ta masangu? Kambisisa milawu ya Xikwembu ni leswi u faneleke u swi dyondzisa n’wana wa wena.