Seta screen reader

Hlawula ririmi

Yana enxaxamelweni wa vumbirhi

Hundzela eka leswi nga endzeni

Nghena endzeni

Timbhoni Ta Yehovha

Xitsonga

XIHONDZO XO RINDZA 2010-04-01

Xana Bibele Yi Hi Nyika Vuxokoxoko Hinkwabyo Malunghana Na Yesu?

Xana Bibele Yi Hi Nyika Vuxokoxoko Hinkwabyo Malunghana Na Yesu?

Xana swi nga ha endleka leswaku Yesu a nga felanga kona eGologota, hilaha Bibele yi vulaka hakona leswaku u fele kona a tlhela a pfuxiwa? Xana swi nga ha endleka leswaku u tekane na Mariya wa Magadala kutani a va tata wa vana vakwe? Xana a a ri munhu wo titsona ntsako la nga ti tsakisangiki ha nchumu eka swilo hinkwaswo swa laha misaveni? Xana swi nga ha endleka leswaku a a dyondzisa tidyondzo to hambana ni leti hi ti hlayaka eBibeleni?

MIANAKANYO yo tano yi hangalake swinene emalembeni ya sweswinyana naswona sweswo swi vangiwe hileswi tifilimi ni tinovhele leti dumeke swi talaka ku vulavula hi timhaka to tano. Ku engetela kwalaho, ku ni tibuku ni tinhloko-mhaka leti vulavulaka hi matsalwa ya apocryphal ku sukela hi lembe-xidzana ra vumbirhi ni ra vunharhu C.E., leti vulaka leswaku ti hlamusela ntiyiso hi Yesu naswona ti vula leswaku ntiyiso wa kona a wu kumeki eka tibuku ta Tievhangeli. Xana ku nga va ku ri ntiyiso mhaka leyi? Xana hi nga tiyiseka leswaku Bibele yi hi  nyika vuxokoxoko hinkwabyo malunghana na Yesu?

Leswaku hi hlamula swivutiso leswi, i swa nkoka leswaku hi kambisisa tinhla tinharhu leti nga laha hansi. Yo sungula, hi fanele hi tiva rungula ra nkoka malunghana ni vavanuna lava tsaleke tibuku ta Tievhangeli ni leswaku va ti tsale rini; ya vumbirhi, hi fanele hi dyondza leswaku hi ta tiva mutsari wa nawu lowu nga eMatsalweni ni ndlela leyi a wu tsaleke ha yona; ya vunharhu, hi fanele hi tiva swo karhi hi matsalwa ya apocryphal ni leswaku ma hambane njhani ni tibuku ta Bibele. *

Matsalwa Ya Vukreste Ya Xigriki Ma Tsariwe Rini Naswona Hi Vamani?

Vumbhoni byin’wana byi vula leswaku Evhangeli Matewu yi tsariwe eku sunguleni ka lembe ra vunhungu endzhaku ka loko Kreste a file, kwalomu ka va-41 C.E. Swidyondzi swo tala swi vula leswaku yi tsariwe emahlweni ka lembe rero, kambe ku ni vumbhoni lebyi khomekaka bya leswaku tibuku hinkwato ta Matsalwa ya Vukreste ya Xigriki ti tsariwe hi lembe-xidzana ro sungula C.E.

Vanhu lava a va ri kona hi nkarhi wa vutomi bya Yesu naswona va nga vona rifu rakwe ni ku pfuxiwa kakwe a va ha hanya hi nkarhi wolowo; kutani va tiyisekise leswaku marungula ya Tievhangeli i ntiyiso. Loko a ku lo tsariwa swin’wana leswi nga riki ntiyiso, a va ta va va swi kanetile. Profesa F. F. Bruce u ri: “Vaapostola vo sungula a va chumayela rungula leri ana se vayingiseri va vona a va ri tiva; naswona a va vulanga ntsena va ku, ‘Hi timbhoni ta swilo leswi,’ kambe va tlhele va ku, ‘Hilaha na n’wina mi tivaka hakona’ (Mintirho 2:22).”

Muapostola Pawulo u endle masingita ni ku pfuxa vafi naswona leswi i vumbhoni bya leswaku a kongomisiwa hi moya wa Xikwembu eka swilo hinkwaswo swin’we ni le ka leswi a nga swi tsala

I vamani lava tsaleke Matsalwa ya Vukreste ya Xigriki? Va katsa van’wana va vaapostola va Yesu va 12. Vona ni vatsari van’wana va Bibele vo tanihi Yakobo, Yudha, kumbexana na Marka, a va ri kona hi siku ra Pentekosta ya 33 C.E. loko ku simekiwa vandlha ra Vukreste. Vatsari hinkwavo, ku katsa na Pawulo, a va tirhisana ni huvo yo sungula leyi fumaka ya vandlha ra Vukreste, leyi a yi katsa vaapostola swin’we ni vakulu va le Yerusalema.—Mintirho 15:2, 6, 12-14, 22; Vagalatiya 2:7-10.

Yesu u lerise valandzeri vakwe leswaku va wu yisa emahlweni ntirho lowu a wu sunguleke wa ku chumayela ni ku dyondzisa. (Matewu 28:19, 20) U tshame a ku: “Loyi a mi yingisaka wa ndzi yingisa na mina.” (Luka 10:16) U tlhele a va tshembisa leswaku moya lowo kwetsima wa Xikwembu kumbe matimba lama tirhaka, wu ta va nyika matimba yo hetisisa ntirho lowu. Vakreste vo sungula va ma amukele tanihi lama tshembekaka matsalwa lama humaka eka vaapostola kumbe vanhu lava tirhisanaka na vona—ku nga vavanuna lava swi vekeke erivaleni leswaku va katekisiwe hi moya lowo kwetsima wa Xikwembu.

Vatsari van’wana va Bibele va tiyisekise leswi vatsari-kulobye va nga swi vula malunghana ni mhaka ya leswaku Bibele yi huhuteriwe hi Xikwembu. Hi xikombiso, muapostola Petro u tshahe mapapila ya Pawulo naswona a ma teka ma fana ni “Matsalwa laman’wana hinkwawo.” (2 Petro 3:15, 16) Pawulo u vule leswaku vaapostola swin’we ni vaprofeta lava nga Vakreste a va huhuteriwe hi Xikwembu.—Vaefesa 3:5.

Ku ni vumbhoni byo tala lebyi kombisaka leswaku tibuku ta Tievhangeli ta tshembeka. A ti tamelanga mintsheketo. Ti tamele matimu lama rhekhodiwe hi vukheta ni vumbhoni lebyi voniweke hi mahlo naswona ti tsariwe hi vavanuna lava huhuteriweke hi moya wa Xikwembu.

I Mani La Ti Hlawuleke?

Vatsari van’wana va vule leswaku tibuku ta Bibele ta Matsalwa ya Vukreste ya Xigriki ti hlawuriwe endzhaku ka malembe-xidzana hi kereke leyi a yi ri ehansi ka nkongomiso wa Mufumi Constantine. Kambe mhaka leyi a hi ntiyiso.

Hi xikombiso, xiya leswi vuriwaka hi Oskar Skarsaune Profesa wa Matimu ya Kereke, u ri: “A ku na munhu kumbe xirho xa kereke yo karhi lexi hlawuleke leswaku hi tihi tibuku leti nga ta katsiwa eka Testamente Leyintshwa ni leti nga ta ka ti nga katsiwi . . . Ndlela leyi ti nga hlawuriwa ha yona a yi tiviwa hi vanhu hinkwavo naswona ya twisiseka swinene: Hi lembe-xidzana ro sungula C.E. matsalwa lawa a ku vuriwa leswaku ma  tsariwe hi vaapostola kumbe hi vanhu van’wana lava a va tirhisana na vona, hi wona lawa a ma tshembiwa. Matsalwa man’wana, mapapila kumbe tibuku tin’wana leti ku vuriwaka leswaku i tievhangeli leti tsariweke hi ku famba ka nkarhi, a ti katsiwanga . . . Ku hlawuriwa ka tona ku hele emahlweni ko va Constantine a va kona naswona hambi ku ri kereke yakwe leyi nga ni matimba a yi nga si va kona. I kereke ya vanhu lava feleke ripfumelo ra vona ku nga ri ya matimba leyi hi hlengeleteleke tibuku leti vumbaka Testamente Leyintshwa.”

Ken Berding loyi ku nga un’wana wa vaprofesa lava kambisisaka Matsalwa ya Vukreste ya Xigriki, u vule marito lama landzelaka malunghana ni ndlela leyi tibuku leti ti nga hlengeletiwa ha yona, u te: “Kereke a yi lo tihlawulela tibuku ta Bibele leti nga eka Testamente Leyintshwa; swi tikomba onge kereke yi hlawule tibuku leti ana Vakreste a va ti teka ku ri Rito leri humaka eka Xikwembu.”

Xana Vakreste lava titsongahataka va lembe-xidzana ro sungula hi vona lava nga hlawula tibuku leti? Bibele yi hi byela leswaku ku ni nchumu wun’wana wa nkoka lowu nga ni matimba lowu a wu ri eku va pfuneni?

Hi ku ya hi Bibele, tinyiko ta masingita ta moya leti nga nyikiwa Vakreste eka makume ya malembe yo sungula evandlheni ra Vukreste, ti va pfune ku “twisisa marito lama huhuteriweke.” (1 Vakorinto 12:4, 10) Van’wana va nyikiwe matimba lama tlulaka lama tolovelekeke leswaku va kota ku tiva ku hambana loku nga kona exikarhi ka marito lama nga huhuteriwa hi Xikwembu ni lama nga huhuteriwangiki. Namuntlha Vakreste va nga tiyiseka leswaku Matsalwa lama nga eBibeleni hi wona lama nga huhuteriwa.

Kutani swi le rivaleni leswaku tibuku ta Bibele ti hleriwe khale hi nkongomiso wa moya lowo kwetsima. Eku heleni ka lembe-xidzana ra vumbirhi C.E., vatsari van’wana va hoxe xandla eku hleriweni ka tibuku teto. Hambiswiritano, vatsari volavo a hi vona lava nga ti hlela; na vona va landzele leswi Xikwembu se a xi swi amukerile hi ku tirhisa vayimeri va xona lava a va kongomisiwa hi moya wa xona.

Matsalwa ya khale lama tsariweke hi voko na wona ma nyikela vumbhoni lebyi nga kanakanisiki bya leswaku tibuku teto ta amukeriwa namuntlha. Ku ni Matsalwa ya Xigriki yo tlula 5 000 lama tsariweke hi voko hi ririmi ro sungula, ku katsa ni man’wana ya lembe-xidzana ra vumbirhi ni ra vunharhu. Matsalwa wolawo hi wona lawa a ma tshembiwa eka malembe-xidzana yo sungula C.E., ku nga ri matsalwa ya apocryphal, naswona hi wona lama nga kandziyisiwa kutani ma hangalasiwa.

Vumbhoni lebyi nga eBibeleni hi byona bya nkoka malunghana ni nxaxamelo wa tibuku ta Bibele. Tibuku teto ti pfumelelana ni “ntila wa marito lama nga ni rihanyo” lama nga eBibeleni.  (2 Timotiya 1:13) Ti khutaza vahlayi va tona ku va ni rirhandzu, ku gandzela Yehovha naswona ti tlhela ti va lemukisa hi vukholwa-hava, vudimona ni ku gandzela swifaniso. Ti pfumelelana ni matimu naswona ti ni vuprofeta bya ntiyiso. Hi hala tlhelo, ti khutaza vanhu lava ti hlayaka leswaku va rhandza vanhu-kulobye. Tibuku ta Matsalwa ya Vukreste ya Xigriki ti ni rungula ro tala leri pfunaka. Xana ku nga vuriwa leswi fanaka hi matsalwa ya apocryphal?

Matsalwa Ya Apocryphal Ma Hambane Njhani Ni Tibuku Ta Bibele?

Matsalwa ya apocryphal ma hambanile swinene ni tibuku ta Bibele. Tibuku ta apocryphal ti tsariwe exikarhi ka lembe-xidzana ra vumbirhi, endzhaku ka nkarhi wo leha tibuku ta Bibele ti tsariwile. Leswi tibuku ta apocryphal ti hi byelaka swona hi Yesu ni Vukreste a swi fambisani ni leswi Matsalwa lama huhuteriweke ma swi vulaka.

Hi xikombiso, Evhangeli ya Thomas leyi nga ematsalweni ya apocryphal yi hi byela swilo swo tala leswi hlamarisaka hi Yesu, swo tanihi leswaku a a ta hundzula Mariya a va wanuna leswaku a ta nghena eMfun’weni wa le tilweni. Evhangeli ya Thomas leyi vulavulaka hi vana yi hlamusela Yesu tanihi n’wana la nga riki na musa loyi hi vomu a endleke leswaku ku fa n’wana un’wana. Apocryphal leyi vulavulaka hi Mintirho ya Pawulo ni Mintirho ya Petro yi kombisa leswaku vanhu a va fanelanga va va ni vuxaka bya rimbewu naswona yi hlamusela vaapostola tanihi lava khutazaka vavasati ku hambana ni vavanuna va vona. Evhangeli ya Judas yi vula leswaku Yesu u hleke vadyondzisiwa vakwe loko va khongela eka Xikwembu malunghana ni swakudya. Hakunene swilo leswi hinkwaswo a swi fambisani nikatsongo ni leswi hi swi hlayaka eBibeleni.—Marka 14:22; 1 Vakorinto 7:3-5; Vagalatiya 3:28; Vaheveru 7:26.

Matsalwa yo tala ya apocryphal ma sekeriwe eka tidyondzo ta Gnostic, loyi a vuleke leswaku Yehovha la nga Muvumbi a hi Xikwembu lexinene. Hi hala tlhelo ma dyondzisa leswaku mhaka ya ku pfuxiwa ka vafi i norho, swilo hinkwaswo swi hombolokile naswona Sathana hi yena musunguri wa vukati ni la endlaka leswaku vanhu va va ni vana.

Tibuku to tala ta apocryphal ti ni mavito ya tibuku ta Bibele, kambe tona ti dyondzisa mavunwa. Xana ku nga va ku endliwe xikungu xo susa tibuku teto eka leti nga eBibeleni? Mutshila un’wana wa tibuku ta apocryphal la vuriwaka M. R. James u te: “A swi kanakanisi leswaku lexi nga endla leswaku tibuku ta apocryphal ti nga katsiwi eka Testamente Leyintshwa, hileswi tidyondzo ta tona ti nga fambisaniki ni leswi nga eka Testamente Leyintshwa.”

Vatsari Va Bibele Va Lemukise Hi Ta Vugwinehi

Tibuku ta Bibele ti lemukise hi vagwinehi lava a va ta nghena evandlheni ra Vukreste leswaku va ri hambukisa. Moya lowu a wu ri kona hi lembe-xidzana ro sungula, kambe vaapostola a va wu pfumelelanga leswaku wu hangalaka. (Mintirho 20:30; 2 Vatesalonika 2:3, 6, 7; 1 Timotiya 4:1-3; 2 Petro 2:1; 1 Yohane 2:18, 19; 4:1-3) Wu tlhele wu sungula ku vonaka eka tidyondzo leti veke kona endzhaku ka ku fa ka vaapostola, ku nga tidyondzo leti lwisanaka ni tidyondzo ta Yesu.

Swidyondzi ni van’wamatimu van’wana va nga ha vula leswaku tidyondzo leti ta vagwinehi i khale ti ri kona naswona va ti xixima. Kambe anakanyisisa hi mhaka leyi: A ku ta va ku endleke yini loko swidyondzi a swi lo hlengeleta matsalwa lama nga tshembekiki lama nga kona namuntlha, kumbexana swi teka lama nga eka timagazini ta mavunwa swin’we ni lama nga eminkandziyisweni ya mimpambukwa kutani swi ma hlayisa emuziyamu? Xana ku va ma tshame nkarhi wo leha a swi ta endla leswaku ma tshembiwa? Xana endzhaku ka malembe ya 1 700, a ma ta hundzuka ma va ya ntiyiso hikwalaho ka leswi se ma nga ya khale swinene?

Sweswo a swi nga ta endleka! Swi tano ni hi mhaka ya leswaku Yesu u tekane na Mariya wa Magadala swin’we ni mavunwa man’wana lama nga etibukwini ta apocryphal. Ha yini hi fanele hi tshemba matsalwa lama nga riki ntiyiso, ku ri ku hi na wona lama tshembekaka? Hinkwaswo leswi Xikwembu xi lavaka leswaku hi swi tiva hi N’wana wa xona swi le Bibeleni, a ku na buku yin’wana leyi nga hi pfunaka handle ka yona.

^ ndzim. 4 Ku ni tibuku ta Bibele ta 66 leti ku vuriwaka leswaku hi tona ti nyikelaka vumbhoni bya leswaku Bibele yi huhuteriwe hi Xikwembu naswona hi tona leti nga ta nkoka.