Seta screen reader

Hlawula ririmi

Yana enxaxamelweni wa vumbirhi

Hundzela eka leswi nga endzeni

Nghena endzeni

Timbhoni Ta Yehovha

Xitsonga

XALAMUKA! OCTOBER 2015

Makhumbi ya Itchan Kala eKhiva

 MATIKO NI VANHU

Ku Endzela Tiko Ra Uzbekistan

Ku Endzela Tiko Ra Uzbekistan

TRANSOXIANA. Tiko Leri Nga Exikarhi Ka Milambu. Tartary. Turkistan. Lawa i man’wana ya mavito yo tala lama ndhawu leyi sweswi yi katsaka Uzbekistan, “Tiko ra Mauzbek” yi thyiweke wona. Madoroba ya le Uzbekistan a ma tirhisiwa ngopfu hi vaxavisi lava a va famba eka magondzo lawa a ma ri kona exikarhi ka Chayina na Mediteraniya naswona a ma tirhisiwa ku sukela hi va 1400. Khotoni hi yona yi xavisiwaka ngopfu masiku lawa etimakete ta le Uzbek. Ku xavisiwa ni timete to saseka leti endliweke hi khotoni, voya kumbe silika.

Ndhavuko wa Mauzbek wu cinca cinciwe hi vanhu vo hambanahambana. Vafumi lava dumeke ni masocha ya vona a va hundza etintshaveni ni le mananga ya Uzbekistan. Vafumi lava a va katsa na Alekzanda Lonkulu loyi a hlanganeke ni murhandziwa wakwe Roxane; Genghis Khan loyi a a huma eMongolia; na Timur (loyi a a tiviwa hi vito ra Tamerlane) naswona a a ri muaki wa kwalaho, loyi a fumeke tiko lerikulu.

Swiambalo swa ndhavuko

Uzbekistan yi ni miako ya mivalavala leyi nga ni swileti swa wasi swa manguva lawa. Eka miako leyi, yo tala ya yona i swikolo.

 Gondzo Ra Silika. Gondzo leri i khale ri tirhisiwa ku fikela loko ku pfuriwa leri yaka eIndia eku heleni ka va 1400 C.E, naswona xiphemu xin’wana xa rona a xi tsemakanya laha sweswi ku vitaniwaka Uzbekistan, laha a ku dume hi swa mabindzu.

Ku endliwa tikhapete ta silika

Lwandle Ra Aral. Leswi mati ya kona ma tirhisiwaka etindhawini to tala leswaku ma cheleta masimu, mati ya rona ma ya ma hunguteka. Lwandle ra Aral ri tshame ri va Tiva ra vumune hi vukulu emisaveni hinkwayo. Uzbekistan yi ringeta ku lulamisa xiphiqo lexi hi ku pfuniwa hi matiko ya le Central Asia.

Ku cinca ka maletere ya le Uzbekistan. A ku vulavuriwa tindzimi to tala etikweni leri kambe endzhaku ka loko Malslam ma hlasele ni ku teka tiko emalembeni ya va 700, vanhu va kwalaho va sungule ku vulavula Xiarabu. Endzhaku ka loko tiko ri ve hansi ka mfumo wa Soviet Union, a ku tirhisiwa maletere ya Xilatini, kambe eku heleni ka va 1930, ku sunguriwe ku tirhisiwa maletere ya Xicyrillic. Hi 1993, ku tivisiwe maletere lamantshwa lama sekeriweke eka matsalelo ya Xilatini.

Mihandzu leyi omisiweke leyi nga emakete