Seta screen reader

Hlawula ririmi

Yana enxaxamelweni wa vumbirhi

Hundzela eka leswi nga endzeni

Nghena endzeni

Timbhoni Ta Yehovha

Xitsonga

XALAMUKA! JANUARY 2015

 NHLOKO-MHAKA YA XIFUNENGETO | VUTOMI BYI VE KONA NJHANI?

Swivutiso Swimbirhi Swa Nkoka

Swivutiso Swimbirhi Swa Nkoka

1 Vutomi Byi Ve Kona Njhani?

LESWI VAN’WANA VA SWI VULAKA. Vutomi byi lo tiendlekela hi byoxe ku suka eka swilo leswi nga hanyiki.

LESWI ENDLAKA LESWAKU VANHU VAN’WANA VA NGA ENERISIWI HI NHLAMULO YOLEYO. Sweswi van’wasayense va tiva swo tala hi vuxokoxoko lebyitsongo bya vutomi kambe a va tiyiseki leswaku kahle-kahle vutomi i yini. Ku ni leswi hambanisaka swilo leswi nga hanyiki, ni sele leyitsongo.

Van’wasayense va nga kota ntsena ku mbambela leswaku swiyimo a swi ri njhani eka malembe lama hundzeke ya magidi-gidi ya timiliyoni. Va ni mavonelo lama hambaneke malunghana ni leswaku vutomi byi sungule kwihi—hi xikombiso, ku nga va hi vholkheno kumbe byi sungule ehansi ka lwandle. Xin’wana lexi ku pfumeriwaka eka xona hi leswaku swilo leswi endleke leswaku ku va ni vutomi, swi sungule kun’wana exibakabakeni ivi swi fika laha hi swiphemuphemu swa swiribyana. Kambe sweswo a swi hlamuli xivutiso xa leswaku vutomi byi sungule njhani; swo rharhanganisa swilo.

Van’wasayense van’wana va mbambela malunghana ni vukona bya timolekhuli leti veke kona emahlweni ka xitekela hilaha hi swi tivaka ha kona namuntlha. Va vula leswaku timolekhuli leti kumbexana ti tiendlekele hi toxe ku suka eka swilo leswi nga famba-fambiki naswona ti tivumba hi vuntshwa. Kambe van’wasayense a va kumanga vumbhoni bya leswaku timolekhuli to tano ti tshame ti va kona, kumbe leswaku va tshame va tiendla elaboratori.

Swilo leswi hanyaka swi hlawulekile hikwalaho ka ndlela leyi swi hlayisaka ni ku hundzisa rungula ha yona. Tisele ta rhwala, ti cinca ni ku teka swiletelo eka swiaki swa xitekela. Vativi van’wana va sayense va fanisa DNA ni progreme ya khompyuta, naswona xivumbeko xa tikhemikhali ta sele va ti fanisa ni khompyuta hi yoxe. Kambe dyondzo ya hundzuluko a yi nge swi koti ku hlamusela leswaku xihlovo xa rungula leri hi xihi.

Timolekhuli ta phrotheyini i ta nkoka leswaku sele yi kota ku tirha. Molekhuli ya phrotheyini leyi tirhaka ku fana ni phrotheyini yi ni madzana ya ti-amino acid leti boheleriweke swin’we hi ku landzelelana ko karhi. Ku engetela kwalaho, molekhuli ya phrotheyini yi fanele ku petseka yi va xivumbeko xa mimpimo yinharhu leswaku yi kota ku tirha. Vativi van’wana va sayense va fikelele makumu ya leswaku mhaka ya leswaku molekhuli yin’we ya phrotheyini yo tiendlekela, i ku hundzeleta ka tintlhari loku nga riki ka ntiyiso. Mutivi wa ntumbuluko Paul Davies u tsale leswaku, “Tanihi leswi sele yi lavaka tiphrotheyini to hambana-hambana ta magidi leswaku yi tirha, a swi koteki ku tshemba leswaku yi lo tiendlekela.”

MAKUMU YA MHAKA. Endzhaku ko endla ndzavisiso ku ringana malembe yo tala eka swiyenge swo hambana-hambana swa sayense, ntiyiso hi leswaku vutomi byi huma ntsena eka xihlovo xa vutomi.

 2 Swilo Leswi Hanyaka Swi Ve Kona Njhani?

LESWI VAN’WANA VA SWI VULAKA. Xilo xo sungula lexi hanyaka xi kurile hakatsongo-tsongo xi va swilo swo hambana-hambana leswi hanyaka, ku katsa ni vanhu, hi endlelo ra ku cinca loku tiendlekelaka, ni ku hleleka ka ntumbuluko.

LESWI ENDLAKA LESWAKU VANHU VAN’WANA VA NGA ENERISIWI HI NHLAMULO YOLEYO. Tisele tin’wana ti rharhangane swinene ku tlula tin’wana. Ndzavisiso wun’wana wu vula leswaku, ndlela leyi tisele ti kulaka ha yona ti va tisele leti rharhanganeke swinene, yi “tala ku pimiwa yi ri ya vumbirhi eka swilo leswi nga twisisiwiki swa dyondzo ya hundzuluko, endzhaku ka dyondzo ya ku sungula ka vutomi.”

Vativi va sayense va kume leswaku endzeni ka sele ha yin’we ku ni michini leyi rharhanganeke ya timolekhuli leti vumbiwaka hi molekhuli ya phrotheyini leyi tirhisanaka na yona ku endla mintirho leyi rharhanganeke. Mintirho leyi yi katsa ku fambisa, ku hundzula swakudya swi va matimba, ku lunghisa swiphemu swa sele ni ku hundzisela marungula eka sele hinkwayo. Xana ku cinca loku tiendlekelaka ni ku hleleka ka ntumbuluko i ka nkoka eku hlengeletiweni ni le ku tirheni ka swilo leswi ti endliweke ha swona leswi rharhanganeke? Vo tala va kume leswaku swa tika ku amukela dyondzo leyi.

Swimilana ni vanhu swi huma eka tandza rin’we leri nonisiweke. Endzeni ka mbungu, tisele ta andza ti tlhela hi ku hatlisa ti fanelekela ku tirha ku vumba swirho swo hambana-hambana swa miri. Dyondzo ya hundzuluko a yi swi koti ku hlamusela ndlela leyi sele ha yin’we yi tivaka lexi yi faneleke ku va xona ni laha yi faneleke ku ya kona.

Vativi va sayense va swi xiya leswaku, ku va muxaka wo karhi wa xiharhi wu huma eka muxaka wun’wana, ku fanele ku va ni ku cinca ko karhi endzeni ka sele. Leswi vativi va sayense va nga kotiki ku kombisa ndlela leyi dyondzo ya hundzuluko yi nga humesaka sele “leyitsongo” ha yona, xana swa tshembisa leswaku ku cinca loku tiendlekelaka ni ku hleleka ka ntumbuluko ku nga swi kota ku humesa tinxaka leti hambaneke ta swilo? Loko Michael Behe, profesa wa sayense ya ntumbuluko a vulavula hi ndlela leyi swiharhi swi nga ha yona, u vule leswaku loko vulavisisi “byi paluxa leswi nga languteriwangiki ni ku rharhangana loku nga tolovelekangiki, a ku na nhluvuko lowu kumiweke emhakeni yo twisisa ndlela leyi ku rharhangana koloko ku kombisaka ha yona leswaku swilo hinkwaswo swi lo tiendlekela.”

Vanhu va ni vuxiyaxiya, vuswikoti byo anakanya naswona va kota ku kombisa ni timfanelo letinene ta mahanyelo to fana ni ku hanana, ku tinyiketela ni ku tiva xo biha ni lexinene. Ku cinca loku tiendlekelaka ni ku hleleka ka ntumbuluko, a ku nge swi koti ku hlamusela leswaku timfanelo leti to hlawuleka ta munhu ti ve kona njhani.

MAKUMU YA MHAKA. Vo tala va pfumela leswaku dyondzo ya ku tihundzukela ka swilo i ntiyiso kasi van’wana a va enerisiwi hi tinhlamulo ta dyondzo yoleyo malunghana ni leswaku vutomi byi ve kona njhani.