Seta screen reader

Hlawula ririmi

Yana enxaxamelweni wa vumbirhi

Hundzela eka leswi nga endzeni

Nghena endzeni

Timbhoni Ta Yehovha

Xitsonga

Tshinela Eka Yehovha

 NDZIMA 13

“Nawu Wa Yehovha Wu Hetisekile”

“Nawu Wa Yehovha Wu Hetisekile”

1, 2. Hikwalaho ka yini vanhu vo tala va nga lavi ku twa nchumu hi nawu, naswona hi fanele hi titwa njhani hi milawu ya Xikwembu?

“NAWU i khele leri nga riki na tshaku, . . . ri mita hinkwaswo.” Xiga lexi xi humelela ebukwini leyi kandziyisiweke hi 1712. Mutsari wa yona u sola fambiselo ra nawu leri eka rona milandzu ya kona yi tengiwaka hi ku nonoka, lerova ku hela malembe, vanhu lava mangaleke va kala va heleriwa hi mali. Ematikweni yo tala fambiselo ro tenga milandzu ri rharhanganile, ri talele hi vuhomboloki, xihlawuhlawu naswona ra cinca-cinca lerova vanhu a va ha lavi ku twa nchumu hi nawu.

2 Ku hambana ni leswi, xiya marito lawa ma tsariweke emalembeni ya 2 700 lama hundzeke lama nge: “Ndzi wu rhandza swinene nawu wa wena!” (Pisalema 119:97) Ha yini mupisalema a a wu rhandza swinene? Hikuva nawu lowu a wu ndhundhuzeleke, a wu nga humi eka hulumendhe ya vanhu kambe a wu huma eka Yehovha Xikwembu. Loko u ya u hlaya milawu ya Yehovha u ta ya u titwa ku fana ni mupisalema. Ku hlaya ko tano ku ta ku endla u vona mutivi-nkulu wa timhaka ta vuavanyisi evuakweni hinkwabyo.

Munyiki-nkulu Wa Nawu

3, 4. Xana Yehovha u tikombise a ri Munyiki wa Nawu hi tindlela tihi?

3 Bibele yi hi byela leswi: “I un’we la nga munyiki wa nawu ni muavanyisi.” (Yakobo 4:12) Ina, Yehovha hi yena ntsena Munyiki wa Nawu la fanelekaka. Hambi ku ri ku famba-famba ka swilo swa ntumbuluko leswi nga etilweni, ku lawuriwa hi “milawu ya matilo” leyi humaka eka yena. (Yobo 38:33) Tintsumi ta Yehovha to kwetsima ta magidi-gidi na tona ti lawuriwa hi nawu wa Xikwembu, hikuva ti nyikiwe mintirho hi ku hambana-hambana ka tona naswona i vatirheli lava tirhaka hi ku landza xileriso xa Yehovha.—Pisalema 104:4; Vaheveru 1:7, 14.

4 Vanhu na vona va ni nawu lowu humaka eka Yehovha. Un’wana ni un’wana wa hina u ni ripfalo, leri hi kombisaka ndlela leyi  Yehovha a titwaka ha yona hi swilo. Ripfalo i nawu wo karhi wa le ndzeni lowu wu nga hi pfunaka ku vona ku hambana exikarhi ka leswi lulameke ni leswo biha. (Varhoma 2:14) Vatswari va hina vo sungula a va katekisiwe hi ripfalo leri hetisekeke, kutani a va nga lavi milawu yo tala. (Genesa 2:15-17) Kambe, munhu la nga hetisekangiki, u lava milawu yo tala leswaku yi n’wi kongomisa eku endleni ka ku rhandza ka Xikwembu. Vapatriyaka vo tanihi Nowa, Abrahama na Yakobe va amukele milawu yo huma eka Yehovha Xikwembu, kutani vona va yi hundzisela eka mindyangu ya vona. (Genesa 6:22; 9:3-6; 18:19; 26:4, 5) Yehovha u tikombise a ri Munyiki wa Nawu hi ndlela leyi xiyekaka swinene loko a nyika tiko ra Israyele Nawu hi ku tirhisa Muxe. Nawu lowu wu hi endla hi vona leswaku vululami bya Yehovha byi famba byi fika kwihi.

Nkatsakanyo Wa Nawu Wa Muxe

5. Xana Nawu wa Muxe a wo va xikatsa xa milawu leyi tikaka ni leyi rharhanganeke, naswona ha yini u hlamula tano?

5 Vanhu vo tala va anakanya leswaku Nawu wa Muxe a wu tika naswona a wu rharhanganile. Sweswo a hi ntiyiso. Ku ni milawu yo tlula 600 eka wona. Yi nga ha vonaka onge yi tele ngopfu, kambe anakanya hi leswi: Eku heleni ka lembe-xidzana ra vu-20, nawu wa United States a wu tate matluka yo tlula 150 000 ya buku ya nawu. Eka malembe man’wana ni man’wana mambirhi ku engeteriwa milawu yin’wana ya kwalomu ka 600! Kutani ke, loko hi languta mpimo wa yona, ku tala ka milawu leyi vekiweke hi vanhu, ku endla Nawu wa Muxe wu vonaka wu ri wuntsongo swinene. Kambe Nawu wa Xikwembu a wu pfuna Vaisrayele eka timhaka ta vutomi leti milawu ya manguva lawa yi nga ti khumbiki nikatsongo. Vona nkatsakanyo lowu landzelaka.

6, 7. (a) I yini lexi endlaka Nawu wa Muxe wu hambana ni milawu yihi na yihi yin’wana, naswona hi wihi nawu lowukulu eka Nawu lowu? (b) Xana Vaisrayele a va ta swi kombisa njhani leswaku va byi amukela vuhosi bya Yehovha?

6 Nawu wu tlakuse vuhosi bya Yehovha. Xisweswo, Nawu wa Muxe a wu nge wu pimanisi ni milawu yin’wana. Lowukulu swinene eka milawu leyi hi lowu nge: “Yingisa, Wena Israyele: Yehovha Xikwembu xa hina i Yehovha un’we. Kutani u fanele u rhandza Yehovha Xikwembu xa wena hi mbilu ya wena hinkwayo ni  hi moya-xiviri wa wena hinkwawo ni hi matimba ya wena lamakulu hinkwawo.” Xana vanhu va Xikwembu a va ta swi kombisa njhani leswaku va xi rhandza? A va fanele va xi tirhela, va titsongahata eka vuhosi bya xona.—Deteronoma 6:4, 5; 11:13.

7 Muisrayele un’wana ni un’wana u kombise ku amukela ka yena vuhosi bya Yehovha hi ku yingisa lava va vekiweke ehenhla ka yena. Vatswari, tindhuna, vaavanyisi, vaprista ni hosi, hinkwavo a va yimela vulawuri bya Xikwembu. Loko munhu a pfukela lava va nga ni vulawuri, Yehovha a a n’wi teka tanihi loyi a pfukelaka yena. Hi hala tlhelo, lava va nga ni vulawuri, a va ta kuma nxupulo wo huma eka Yehovha loko va xanisa kumbe loko va tikukumuxa ehenhla ka vanhu va yena. (Eksoda 20:12; 22:28; Deteronoma 1:16, 17; 17:8-20; 19:16, 17) Xisweswo, hinkwavo a va ri ni vutihlamuleri byo xixima vuhosi bya Xikwembu.

8. Xana Nawu wu fambisane ni ku kwetsima ka Yehovha hi ndlela yihi?

8 Milawu a yi fambisana ni ku kwetsima ka Yehovha. Marito lama nge “ku vangama” ni “ku kwetsima” ma humelela minkarhi yo tlula 280 eka Nawu wa Muxe. Nawu wu pfune vanhu va Xikwembu leswaku va vona ku hambana exikarhi ka leswi baseke ni leswi thyakeke, leswi tengeke ni leswi nyameke, wu boxa swilo swo hambana-hambana swa kwalomu ka 70 leswi nga endlaka Muisrayele a va la nyameke. Milawu yi vulavula hi ku basa emirini, swakudya ni ndlela yo cukumeta thyaka. Milawu leyi a yi pfuna swinene eka rihanyo. * Kambe xikongomelo xa yona a xi tlakukile swinene—ku nga xa ku endla vanhu va amukeleka eka Yehovha, va hlawuleka eka vanhu va matiko lawa ma va rhendzeleke, lava a va thyakile naswona a va hanya hi vudyoho. Xiya xikombiso lexi landzelaka.

9, 10. Xana ntwanano wa Nawu a wu ri ni milawu yihi leyi khumbaka vuxaka bya rimbewu ni ku veleka vana, naswona milawu leyi yi va pfune njhani vanhu?

9 Ntwanano wa Nawu wu boxe leswaku vuxaka bya rimbewu ni  ku veleka n’wana—hambi ku ri exikarhi ka vanhu lava ngheneleke vukati—a swi endla munhu a nyama ku ringana nkarhi wo karhi. (Levhitika 12:2-4; 15:16-18) Milawu leyi a yi nga vuli swona leswaku nyiko leyi yi humaka eka Xikwembu, leyi baseke, a hi ya nkoka. (Genesa 1:28; 2:18-25) Ematshan’weni ya sweswo, milawu leyi a yi seketela ku kwetsima ka Yehovha, naswona yi endla vagandzeri va yena va tshama va basile. Phela matiko lama akelaneke ni Vaisrayele a ma tala ku nghenisa mihivahivani ya vuxaka bya rimbewu ni timhaka ta ku veleka, evugandzerini bya wona. Vukhongeri bya Vakanana a byi katsa vuoswi bya vanhu va xinuna ni va xisati. Leswi swi endle leswaku vubihi lebyi chavisaka byi andza. Ku hambana ni sweswo, Nawu wu endle leswaku vugandzeri bya Yehovha byi nga hlanganisiwi ni timhaka ta rimbewu. * Vanhu a va tlhela va vuyeriwa na hi tindlela tin’wana.

10 Milawu yoleyo, yi tlhele yi pfuna ku dyondzisa vanhu ntiyiso wa risima. * Kambe, swi tise ku yini leswaku xidyoho xa Adamu xi nghena eka vanhu hinkwavo? A xi nghenanga hikwalaho ka vuxaka bya rimbewu ni ku veleka vana? (Varhoma 5:12) Ina, Nawu wa Xikwembu wu tsundzuxe vanhu va xona leswaku xidyoho xi tshama xi ri kona. Kahle-kahle, hinkwerhu hi velekeriwe exidyohweni. (Pisalema 51:5) Hi lava ku rivaleriwa ni ku kutsuriwa leswaku hi kota ku tshinela eka Xikwembu xa hina xo kwetsima.

11, 12. (a) Nawu a wu seketela nsinya wihi wa nawu wa vululami? (b) I yini lexi Nawu wu xi yiriseke ku tiyisekisa leswaku vuavanyisi byi endliwa hi ndlela ya kona?

11 Nawu wu namarhela vululami bya Yehovha lebyi hetisekeke. Nawu wa Muxe a wu namarhela nsinya wa nawu wa tihlo hi tihlo etimhakeni ta vuavanyisi. Xisweswo, Nawu wu ri: “Moya-xiviri wu ta hakeriwa hi moya-xiviri, tihlo hi tihlo, tino hi tino, voko hi voko ni nenge hi nenge.” (Deteronoma 19:21) Kutani, eka  milandzu yin’wana, nxupulo a wu fanela nandzu wa kona. Nawu a wu tirha hi ku landza ndlela leyi ya Xikwembu ya ku avanyisa, ni namuntlha hi wona wu hi pfunaka leswaku hi twisisa gandzelo ra nkutsulo ra Kreste Yesu, hilaha Ndzima 14 yi nga ta kombisa ha kona.—1 Timotiya 2:5, 6.

12 Nakambe Nawu a wu ri ni swilo swo tiyisekisa leswaku vuavanyisi byi endliwa hi ndlela ya kona. Hi xikombiso, a ku fanele ku va ni timbhoni timbirhi loko xihehlo xi ta amukeriwa. Nxupulo wa loyi a endleke xihehlo xa mavunwa a wu vava swinene. (Deteronoma 19:15, 18, 19) Vuhomboloki ni ku fumbarherisa a swi nga fanelanga swi endliwa. (Eksoda 23:8; Deteronoma 27:25) Hambi ku ri etimhakeni ta vona ta mabindzu, vanhu va Xikwembu a va fanele va fambisana ni milawu ya Yehovha leyi tlakukeke. (Levhitika 19:35, 36; Deteronoma 23:19, 20) Nawu wolowo lowu tlakukeke a wu ri nkateko lowukulu eka Vaisrayele!

Milawu Leyi Kandziyisaka Ku Avanyisa Hi Musa Ni Ku Nga Yi Hi Nghohe

13, 14. Xana Nawu wu ku khutaze njhani ku nga yi hi nghohe eka makhamba ni le ka lava yiveriweke?

13 Xana Nawu wa Muxe a wo va xikatsa xa milawu leyi nga cinciki, yo pfumala ntwela-vusiwana? Doo! Hosi Davhida u huhuteriwe ku tsala: “Nawu wa Yehovha wu hetisekile.” (Pisalema 19:7) Hilaha a a swi tiva kahle ha kona, Nawu a wu khutaza ntwela-vusiwana ni ku nga yi hi nghohe. Xana wu swi endlise ku yini sweswo?

14 Namuntlha ematikweni man’wana, nawu wu vonaka wu sirhelela swigevenga ku tlula lava hlaseriweke. Hi xikombiso, tinsula-voya ti heta nkarhi ti ri ekhotsweni. Hi hala tlhelo, lava yiveriweke va sala va nga yi kumanga nhundzu ya vona, kambe va boheka ku hakela swibalo leswi hakelelaka vutshamo ni swakudya swa vabohiwa volavo. EIsrayele wa khale, a ku nga na makhotso ku fana ni namuntlha. A ku ri ni milawu leyi lawulaka ndlela yo humesa nxupulo. (Deteronoma 25:1-3) Khamba a ri fanele ri riha leswi yiviweke. Ku engetela kwalaho, a ri fanele ri tlhela ri hakela ni swin’wana. Swo tanihi kwihi? A swi hambana. Hikwalaho, vaavanyisi a va nyikiwe mpfumelelo wo xiya swivangelo swo hlayanyana, swo tanihi hi ku hundzuka ka mudyohi. Sweswo swi hi endla hi  twisisa leswaku ha yini ndziho lowu khamba a ri fanele ri wu humesa hi ku ya hi Levhitika 6:1-7 wu ri wutsongo ngopfu eka lowu hlamuseriweke eka Eksoda 22:7.

15. Nawu a wu tiyiseka njhani leswaku ku kombisiwa ntwela-vusiwana ni vululami eka loyi a dlayeke munhu hi xihoxo?

15 Hi ntwela-vusiwana, Nawu a wu vula leswaku swidyoho swin’wana a swi nga endliwi hi vomu. Hi xikombiso, loko munhu a dlaya un’wana hi xihoxo, a a nga fanelanga a hakela moya-xiviri hi moya-xiviri loko a teke xiboho lexinene hi ku balekela emitini ya vutumbelo leyi a yi hangalakile eIsrayele. Endzhaku ka loko vaavanyisi lava fanelekaka va kambisise nandzu wakwe, a a fanele a tshama emutini wolowo kukondza muprista lonkulu a fa. Endzhaku ka sweswo a ta va a ntshunxekile ku ya tshama laha a rhandzaka kona. Xisweswo a a ta va a vuyeriwile hi tintswalo ta Xikwembu. Hi nkarhi lowu fanaka, nawu lowu a wu kandziyisa ntikelo wa vutomi bya munhu.—Tinhlayo 15:30, 31; 35:12-25.

16. Xana Nawu wu ti sirhelele njhani timfanelo tin’wana ta munhu?

16 Nawu a wu sirhelela timfanelo ta munhu. Xiya tindlela leti a wu va sirhelela ha tona lava nga ni swikweleti. Nawu a wu nga pfumeli leswaku ku ngheniwa endlwini ya munhu loyi a kolotaka, kutani ku tekiwa xitiyisekiso xa nandzu. Ematshan’weni ya sweswo, loyi a kolotiwaka a a fanele a yima ehandle leswaku loyi a n’wi kolotaka ku va yena a tisaka xitiyisekiso xa nandzu. Xisweswo ekaya ra munhu a ku nga phangiwi. Loko loyi a kolotiwaka a teke nguvu ya le handle ya loyi a kolotaka tanihi hi xitiyisekiso xa nandzu, a a fanele a yi tlherisela ni madyambu, hikuva loyi a kolotaka a a ta yi lava leswaku a tifunengeta ha yona ni vusiku.—Deteronoma 24:10-14.

17, 18. Eka timhaka leti katsaka nyimpi, xana Vaisrayele a va hambana ni matiko laman’wana hi ndlela yihi, naswona ha yini?

17 Nawu a wu lawula ni timhaka ta nyimpi. Loko vanhu va Xikwembu va ya enyimpini a va nga yi hikokwalaho ko susumetiwa hi makwanga kambe a va tirha tanihi hi vayimeri va Xikwembu eka “Tinyimpi ta Yehovha.” (Tinhlayo 21:14) Minkarhi yo tala Vaisrayele a va rhanga va nyika valala va vona nkarhi wo vula leswaku—matlhari hansi! Loko muti wolowo wu ala ku vula sweswo, kutani Vaisrayele a va wu hlasela—kambe va landzela milawu ya Xikwembu. Ku hambana ni masocha yo tala ematin’wini, vavanuna  va vuthu ra Israyele a va nga pfumeleriwi ku pfinya vavasati kumbe ku dlayetela un’wana ni un’wana. Nakambe a va nga fanelanga va onha mbangu, kumbe ku tsema mirhi ya mihandzu ya valala va vona. * Mavuthu man’wana a ma nga ri na yona milawu yo fana ni leyi.—Deteronoma 20:10-15, 19, 20; 21:10-13.

18 Xana wa nyenyetseka loko u twa leswaku swihlangi swi leteriwa ku va masocha? EIsrayele wa khale ku hava mufana loyi a nga ehansi ka malembe ya 20 loyi a a nghenela vusocha. (Tinhlayo 1:2, 3) Hambi ku ri wanuna la kuleke a a tshikiwa a nga yi enyimpini loko a ri ni rhumbu swinene. Wanuna loyi a ha ku tekaka nsati a ku hela lembe hinkwaro a nga yi enyimpini leswaku a ta vona mudyandzhaka wa yena loko a velekiwa, ku ri kona a nghenelaka ntirho lowu wu nga ni khombo. Nawu wu hlamusela leswaku hi ku endla leswi, wanuna loyi a ha ku tekaka nsati a a ta swi kota ku “tsakisa” nsati wakwe.—Deteronoma 20:5, 6, 8; 24:5.

19. I yini leswi Nawu wu swi endleke ku sirhelela vavasati, vana, mindyangu, tinoni ni swisiwana?

19 Nakambe Nawu a wu sirhelela vavasati, vana ni mindyangu wu tlhela wu va hlayisa. A wu lerisa vatswari leswaku va hambeta va langutela vana va vona ni ku va letela hi swilo swa moya. (Deteronoma 6:6, 7) A wu yirisa mixaka hinkwayo ya vuxaka bya rimbewu exikarhi ka maxaka ya le kusuhi, naswona nxupulo wa kona a ku ri rifu. (Levhitika, ndzima 18) A wu yirisa vuoswi lebyi hakanyingi byi tshovaka mindyangu, yi lahlekeriwa hi vuhlayiseki ni xindzhuti xa yona. Nawu a wu pfuna tinoni ni swisiwana naswona a wu nga pfumeli nikatsongo leswaku va khomiwa hi ndlela yo biha.—Eksoda 20:14; 22:22-24.

20, 21. (a) Ha yini Nawu wa Muxe wu pfumelele Vaisrayele leswaku va teka tshengwe? (b) Emhakeni ya ku dlaya vukati, ha yini Nawu a wu hambana ni lowu Yesu a wu pfuxeteke endzhakunyana?

20 Kambe, emhakeni leyi van’wana va nga ha tivutisa, ‘Ha yini Nawu wu pfumele leswaku munhu a teka tshengwe?’ (Deteronoma 21:15-17) Milawu yo fana ni leyi hi fanele hi yi kambisisa hi  ku landza minkarhi ya kona. Lava kambisisaka Nawu wa Muxe hi ku landza minkarhi ya namuntlha a va nge wu twisisi nikatsongo. (Swivuriso 18:13) Nawu wa Yehovha lowu vekiweke le Edeni wu endle leswaku vukati byi va xiboho xa vutomi hinkwabyo exikarhi ka wanuna un’we ni wansati un’we. (Genesa 2:18, 20-24) Hambiswiritano, loko Yehovha a nyika Vaisrayele Nawu, se a ku ri khale vanhu va tolovele ku teka tshengwe. Yehovha a a swi tiva leswaku vanhu vakwe va “tinhamu to sihalala” hakanyingi a va ta tsandzeka ku yingisa hambi ku ri milawu yo olova swinene yo tanihi leyi yi sivelaka ku gandzela swifaniso. (Eksoda 32:9) Kutani ke, hikwalaho ka vutlharhi byakwe a nga tikarhatanga hi ku cinca mikhuva ya vona hinkwayo leyi khumbaka timhaka ta vukati hi nkarhi wolowo. Nakambe tsundzuka leswaku Yehovha a hi yena a nga sungula timhaka ta ku teka tshengwe. Hambiswiritano, u wu tirhisile Nawu wa Muxe ku kongomisa timhaka ta ku teka tshengwe exikarhi ka vanhu va yena, ni ku sivela leswaku mukhuva lowu wu nga tirhisiwi hi ndlela yo biha.

21 Hilaha ku fanaka, Nawu wa Muxe a wu pfumelela wanuna ku tshika nsati wakwe hikwalaho ka swivangelo swo tala leswi twalaka. (Deteronoma 24:1-4) Yesu u vule leswaku i mpfumelelo lowu Xikwembu xi wu endleke eka Vayuda “hikwalaho ko xiya ku nonon’hwa ka timbilu ta [vo]na.” Hambiswiritano, mpfumelelo wolowo a wu ri wa xinkarhana. Eka valandzeri va yena, Yesu u pfuxete nawu wa Yehovha wo sungula malunghana ni vukati.—Matewu 19:8.

Nawu A Wu Khutaza Rirhandzu

22. Xana Nawu wa Muxe wu khutaze rirhandzu hi tindlela tihi naswona a ri fanele ri kombisiwa vamani?

22 Xana manguva lawa ri kona fambiselo ra nawu leri khutazaka rirhandzu? Nawu wa Muxe a wu rhangisa rirhandzu eka hinkwaswo. Phela, ebukwini ya Deteronoma ntsena, rito leri nge “rirhandzu” ri humelela minkarhi ya 20 hi tindlela to hambana-hambana. Eka Nawu hinkwawo, nawu lowu nge, “u fanele u rhandza munhu-kuloni kukota loko u tirhandza,” i wa vumbirhi hi vukulu. (Levhitika 19:18; Matewu 22:37-40) Vanhu va Xikwembu a va fanele va kombisa rirhandzu ro tano ku nga ri ntsena eka vona hi vini, kambe ni le ka valuveri lava nga exikarhi ka vona,  va ri karhi va tsundzuka leswaku Vaisrayele hi voxe va tshame va va valuveri. A va fanele va kombisa rirhandzu eka swisiwana ni lava xanisekaka, va va pfuna hi swilo leswi vonakaka va papalata ku va khoma hi ndlela yo biha hikwalaho ka leswi va pfumalaka. Va tlhela va lerisiwa ku khoma xifuwo lexi rhwalaka ndzhwalo hi musa ni ku xi anakanyela.—Eksoda 23:6; Levhitika 19:14, 33, 34; Deteronoma 22:4, 10; 24:17, 18.

23. Xana mutsari wa Pisalema 119 u susumeteleke ku endla yini, naswona hina hi fanele hi tiyimisela ku endla yini?

23 Xana ri kona rixaka leri nga ni milawu yo fana ni leyi? A swi hlamarisi leswi mupisalema a tsaleke a ku: “Ndzi wu rhandza swinene nawu wa wena!” Hambiswiritano, rirhandzu ra yena a ri nga heleli emintlhavekweni ntsena. Ri n’wi susumetele leswaku a endla xo karhi, hikuva u lwe hi matimba leswaku a yingisa nawu wolowo ni ku hanya hi ku pfumelelana na wona. Ku tlula kwalaho, u hambete a ku: “Ndzi anakanya ha wona [nawu wa wena] siku hinkwaro.” (Pisalema 119:11, 97) Ina, a a hamba a tinyika nkarhi wo hlaya milawu ya Yehovha. A swi kanakanisi leswaku loko a yi hlaya a swi endla leswaku a yi rhandza swinene. Hilaha ku fanaka ku rhandza ka yena Munyiki wa Nawu ku nga Yehovha Xikwembu, a ku kula. Loko u hambeta u hlaya nawu wa Xikwembu, onge na wena u nga ya u tshinela swinene eka Yehovha Munyiki wa Nawu Lonkulu ni Xikwembu xa vululami.

^ ndzim. 8 Hi xikombiso, milawu ya leswaku ku celeriwa thyaka ra munhu, leswaku lava vabyaka va tshama va ri voxe, ni ku hlambisiwa ka munhu wihi na wihi loyi a khumbeke ntsumbu, a yi pfuna swinene naswona vanhu va matiko swi va tekele malembe-xidzana yo tala leswaku va va ni milawu yo fana ni leyi.—Levhitika 13:4-8; Tinhlayo 19:11-13, 17-19; Deteronoma 23:13, 14.

^ ndzim. 9 Hambileswi titempele ta Vakanana a ti ri ni makamara ya vuxaka bya rimbewu, Nawu wa Muxe wu vule leswaku lava va nga basangiki va nga tshuki va nghena etempeleni. Xisweswo, leswi ku va ni vuxaka bya rimbewu a swi endla munhu a va la nyameke ku ringana nkarhi wo karhi, a nga kona loyi a a ta xinyata a nghenisa vuxaka bya rimbewu evugandzerini, endlwini ya Yehovha.

^ ndzim. 10 Ku dyondzisa a ku ri xiphemu lexikulu xa Nawu. Kahle-kahle, Encyclopaedia Judaica yi vula leswaku rito ra Xiheveru leri hundzuluxeriwaka va ku “nawu,” toh·rahʹ, ri vula “ndzetelo.”

^ ndzim. 17 Kahle-kahle Nawu wu tlakuse xivutiso lexi: “Xana murhi wa le nhoveni wo va munhu leswi u wu sivelelaka?” (Deteronoma 20:19) Philo, xidyondzi lexi nga Muyuda xa lembe-xidzana ro sungula u tshahe nawu lowu, a hlamusela leswaku eka Xikwembu “a swi fanelanga leswaku loko munhu a karihile a onha ni swilo leswi nga riki na nandzu.”

DYONDZA SWO TALA

Vukhongeri Lebyi Amukelekaka Eka Xikwembu Byi Dyondzisa Swirho Swa Byona Ku Rhandzana Ni Ku Rhandza Vanhu Van’wana

Hi byihi vukhongeri lebyi byi dyondzisaka swirho swa byona ku papalata rivengo leri vangiwaka hi xihlawuhlawu lexi nga ha vangiwaka hi mpfilumpfilu wa tipolitiki, wa rixaka swin’we ni ku tekela van’wana ehansi hileswi va nga ringaniki hi tlhelo ra timali?