Nghena endzeni

Hundzela eka leswi nga endzeni

 NHLOKOMHAKA YA XIFUNENGETO | XANA MISAVA YI LE KUSUHI NI KU HERISIWA?

Ku Lavisisa Tinhlamulo

Ku Lavisisa Tinhlamulo

LOKO ku ri leswaku u chavisiwa hi swiviko swa mahungu yo biha, tiva leswaku a wu wexe. Hi 2014, Barack Obama loyi hi nkarhi wolowo a ri presidente ya le United States, u vule leswaku swiviko swo biha swa maphephahungu swi endle vanhu vo tala va gimeta hi ku vula leswaku “swiyimo swa misava swi cinca . . . hi ku hatlisa naswona a ku na munhu la nga kotaka ku swi lawula.”

Hambiswiritano, endzhaku ko vula marito wolawo u vulavule hi malunghiselelo lama endliwaka yo lulamisa swiphiqo swa misava. U vitane matshalatshala man’wana lama endliwaka hi mfumo a ku “i mahungu lamanene” naswona u vule leswaku wa “tshemba leswaku matshalatshala wolawo ma ta humelela.” Hi marito man’wana u vule leswaku matshalatshala ya vanhu lava nga ni xikongomelo lexinene ma nga sivela ku herisiwa ka misava.

Vanhu vo tala va pfumelelana ni sweswo. Hi xikombiso, vanhu vo tala va pfumela eka sayense leyi tshembisaka ku tisa nhluvuko wa swa thekinoloji leyi nga ta lulamisa swiyimo swa misava. Mutivi un’wana wa swa thekinoloji u tshemba leswaku hi 2030 “thekinoloji yi ta va yi ri ni matimba hilaha ku phindhiweke ka 1 000 naswona hi 2045 yi ta va ni matimba hilaha ku phindhiweke ka miliyoni.” U engetele a ku: “Swi hi fambela kahle swinene. Ha swi kota ku tlhantlha swiphiqo leswi hi langutanaka na swona hambiloko swi ri swikulu.”

Kahlekahle swiyimo swa misava swi bihe ku fikela kwihi? Xana hi le kusuhi swinene ni ku herisiwa ka misava? Hambileswi van’wasayense van’wana ni van’watipolitiki va byelaka vanhu rungula ra ntshembo, vanhu vo tala va ha karhateka loko va anakanya hi vumundzuku. Ha yini?

A swi kanakanisi leswaku ku ni swin’wana leswi u swi ehleketaka leswi nga ha hoxaka  vutomi bya hina ekhombyeni. Kambe, hambiloko wo kambisisa swilo hinkwaswo swo biha leswi endlekaka, a swi nge ku pfuni leswaku u kuma tinhlamulo leti enerisaka hi vumundzuku. Van’wana va nga ha vula leswaku ku endla tano swi fana ni ku yingisela van’watipolitiki ni va van’wasayense. Hilaha swi boxiweke hakona eka xihloko lexi hundzeke, vanhu vo tala va kume tinhlamulo leti tshembekaka mayelana ni vumundzuku bya misava ni bya vanhu. Xana hi nga tikuma kwihi tinhlamulo teto?

KU ENDLIWA KA MATLHARHI YO LOVISA. Ku nga khathariseki matshalatshala lawa Nhlangano wa Matiko ni minhlangano yin’wana yi ma endleke, yi tsandzekile ku hunguta matlhari ya nyutliya. Ematshan’weni ya sweswo, varhangeri lava omeke tinhloko va vula leswaku milawu leyi lawulaka ku tirhisiwa ka matlhari a yi twali. Matiko lawa ku nga khale ma ri ni matlhari ya nyutliya sweswi ma endla tibomo leti nga ni khombo swinene ku tlula ta khale. Matiko lawa a ma nga ri na wona matlhari wolawo yo lovisa, sweswi ma ni matlhari lama nga kotaka ku dlaya vanhu vo tala hi nkarhi wun’we.

Leswi matiko yo tala ma lunghekeleke nyimpi ya nyutliya, swi endla misava yi va ndhawu yo chavisa swinene ku hanya eka yona hambi eminkarhini leyi swi vonakaka ku ri ni “ku rhula.” Hi xikombiso, Bulletin of the Atomic Scientists yi lemukise yi ku: “Matlhari ya nyutliya lama kotaka ku ‘dlaya’ handle ko kongomisiwa hi munhu ma endla vanhu vo tala va tshama va ri eku chaveni”.

RIHANYO RA HINA RI LE KHOMBYENI. Sayense a yi nge swi koti ku tshungula mavabyi hinkwawo. Swilo leswi hoxaka xandla eka mavabyi yo tala namuntlha swi katsa high blood pressure, ku nyuhela ngopfu, ku thyakisiwa ka moya ni ku tirhisiwa ka swidzidziharisi. Vanhu vo tala va dlayiwa hi mavabyi lama nga tshungulekiki yo tanihi khensa, vuvabyi bya mbilu ni vuvabyi bya chukele. Vanhu vo tala va lamarile hikwalaho ka mavabyi man’wana ku katsa ni vuvabyi bya miehleketo. Nakambe emalembeni ya sweswinyana vanhu vo tala va dlayiwe hi ntungu wa xitsongwatsongwana xa Ebola ni xa Zika (Zika i xitsongwatsongwana lexi vangiwaka hi tinsuna). Hikwalaho hi nga gimeta hi ku vula leswaku, vanhu a va nge swi koti ku herisa mavabyi naswona swi vonaka ku nga ri na ntshembo wa leswaku ma ta kala ma hela.

VANHU VA TYHAKISA NTUMBULUKO. Tifektri ti ya emahlweni tithyakisa moya. Vanhu va timiliyoni va fa lembe na lembe hikwalaho ko hefemula moya lowu thyakisiweke.

Vanhu ni tindzawulo ta mfumo va pompela nkululo, thyaka leri vangiwaka hi swa vutshunguri ni swa vurimi, hambi ku ri ku lahlela mapulastiki ni swin’wana leswi thyakisaka elwandle. Encyclopedia of Marine Science yi ri: “Swilo leswi, leswi thyakisaka lwandle, swi hundzuka chefu eka swimilana ni swilo leswi hanyaka elwandle hambi ku ri eka vanhu lava dyaka swakudya swa le lwandle.”

Nakambe hi ya hi kayivela mati lama tengeke. Robin McKie, mutsari wa swa sayense wa le Britain u vule leswaku “ku kayivela ka mati ku ta hetelela ku ve xiphiqo xa misava hinkwayo.” Van’watipolitiki va pfumela leswaku ku kayivela ka mati i xiphiqo lexi nga ni khombo lexi vangiwaka hi vanhu.

KU ANDZA KA TIMHANGU TA NTUMBULUKO. Swidzedze, mabubutsa ni ku tsekatseka ka misava swi vanga tindhambhi, ku hirimuka ka misava ni timhangu tin’wana. Sweswi ku tlula rini na rini vanhu vo tala va fa kumbe ku lahlekeriwa hi nhundzu hikwalaho ka timhangu leti ta ntumbuluko. Ndzavisiso lowu endliweke hi U.S. National Aeronautics and Space Administration wu kombisa leswaku ka ha ta va ni “swidzedze leswikulu, ku hisa lokukulu, dyandza ni timpfula ta matimba.” Xana timhangu ta ntumbuluko ti ta herisa vanhu?

A swi kanakanisi leswaku ku ni swin’wana leswi u swi ehleketaka leswi nga ha hoxaka vutomi bya hina ekhombyeni. Kambe, hambiloko wo kambisisa swilo hinkwaswo swo biha leswi endlekaka, a swi nge ku pfuni leswaku u kuma tinhlamulo leti enerisaka hi vumundzuku. Van’wana va nga ha vula leswaku ku endla tano swi fana ni ku yingisela van’watipolitiki ni va van’wasayense. Hilaha swi boxiweke hakona eka xihloko lexi hundzeke, vanhu vo tala va kume tinhlamulo leti tshembekaka mayelana ni vumundzuku bya misava ni bya vanhu. Xana hi nga tikuma kwihi tinhlamulo teto?