Nghena endzeni

Hundzela eka leswi nga endzeni

Melito Wa Le Sarda—Xana A A Seketela Ntiyiso Wa Le Bibeleni?

Melito Wa Le Sarda—Xana A A Seketela Ntiyiso Wa Le Bibeleni?

 Melito Wa Le Sarda—Xana A A Seketela Ntiyiso Wa Le Bibeleni?

LEMBE na lembe Vakreste va ntiyiso va va ni Xilalelo xa Hosi hi siku leri fambisanaka na Nisani 14 eka khalendara ya Xiheveru. Va yingisa xileriso xa Yesu lexi nge: “Tshamani mi ri karhi mi endla leswi leswaku mi ndzi tsundzuka.” Hi siku rero hi 33 C.E., Yesu u simeke Xitsundzuxo xa rifu ra yena leri nga gandzelo, endzhaku ko tlangela Paseka. U fe siku rero ri nga si hela.—Luka 22:19, 20; 1 Vakorinto 11:23-28.

Hi lembe-xidzana ra vumbirhi C.E., van’wana va sungule ku cinca nkarhi lowu xitsundzuxo xi vaka ha wona ni ndlela leyi xi endliwaka ha yona. Siku leri Yesu a feke ha rona ri hambete ri tsundzukiwa le Asia Minor. Hambiswiritano, hilaha buku yin’wana ya tinhlamuselo yi kombisaka hakona, “le Rhoma ni le Aleksandriya a va ri ni mukhuva wa ku tlangela ku pfuxiwa ka yena hi Sonto leyi landzelaka,” va yi vitana Paseka ya ku Pfuxiwa eku Feni. Ntlawa lowu tiviwaka tanihi Ma-quartodeciman (Ma-14) wu seketele mhaka ya leswaku rifu ra Yesu Kreste ri fanele ri tsundzukiwa hi Nisani 14. Melito wa le Sarda a a pfumelelana ni dyondzo yoleyo. A a ri mani Melito? U wu seketele njhani ntiyiso lowu wa le Bibeleni swin’we ni yin’wana?

‘Loyi A Tiseke Ku Vonakala Lokukulu’

Eku heleni ka lembe-xidzana ra vumbirhi, hi ku ya hi Eusebius wa le Khezariya ebukwini ya yena leyi nge Ecclesiastical History, Polycrates wa le Efesa u rhumele papila ri ya eRhoma ri seketela mhaka ya ku tlangeriwa ka “siku ra vu-14 ra Paseka hi ku ya hi Evhangheli, ku nga hambukiwi, kambe ri tlangeriwa hi ku landza nawu wa Vukreste.” Hi ku ya hi papila leri, Melito—Bixopo wa le Sarda, le Lidiya—a a ri un’wana wa lava a va seketela leswaku xitsundzuxo xi fanele xi va hi Nisani 14. Papila leri ri vule leswaku vanhu va le nkarhini wa Melito a va n’wi teka a ri un’wana wa vanhu ‘lava tiseke ku vonakala lokukulu hambileswi se a feke.’ Polycrates u vule leswaku Melito a a nga tekanga nileswaku a a “khathala swinene hi timhaka leti khumbaka Moya lowo Kwetsima naswona u lahliwe eSarda, u rindze rito leri humaka etilweni leri nga ta n’wi pfuxa eka lava feke.” Leswi swi nga ha vula leswaku Melito a a ri un’wana wa lava pfumelaka leswaku vafi a va ta pfuxiwa loko Kreste a vuya.—Nhlavutelo 20:1-6.

 Hikwalaho, swi tikomba onge Melito a a ri wanuna la nga ni xivindzi. Entiyisweni, u tsalele Vakreste buku leyi nge Apology, leyi a yi kongomiseke eka Marcus Aurelius, la veke Mufumi wa le Rhoma ku sukela hi 161 ku fikela hi 180 C.E. Melito a a nga chavi ku seketela Vukreste ni ku sola vavanuna lavo homboloka ni lava nga ni makwanga. Vavanuna volavo va lave swileriso swo hambana-hambana leswi humaka eka valawuri leswaku va ta xanisa Vakreste, va endla leswaku va voniwa nandzu swi nga fanelanga leswaku va ta yiva nhundzu ya vona.

Melito u tsalele mufumi handle ko chava a ku: “Hi kombela nchumu wun’we ntsena, leswaku wena hi wexe u endla ndzavisiso hi vavangi lava va madzolonga [Vakreste], kutani u avanyisa hi ndlela leyi faneleke loko va faneriwa hi ku dlayiwa ni ku xanisiwa kumbe loko va faneriwa hi ku sirheleriwa ni ku nga karhatiwi. Kambe, loko xileriso lexi ni nawu lowu lowuntshwa wu nga vekiwanga hi wena, ku nga nawu lowu hambi ku ri valala lava nga swiphunta va nga fanelangiki va vekeriwa wona, ha ku kombela swinene leswaku u nga hi tshiki hi phangeriwa swilo swi nga ri enawini hi vanhu lava hi xanisaka.”

U Tirhise Matsalwa Leswaku A Seketela Vukreste

Melito a a swi tsakela swinene ku dyondza Matsalwa yo Kwetsima. A hi na wona hinkwawo nxaxamelo wa tibuku leti a ti tsaleke, kambe tinhloko-mhaka tin’wana ti kombisa leswaku a a ti rhandza swinene timhaka ta le Bibeleni. Tibuku tin’wana leti a ti tsaleke hi leti, On Christian Life and the Prophets, On the Faith of Man, On Creation, On Baptism and Truth and Faith and Christ’s Birth, On Hospitality and The Key, ni leyi nge On the Devil and the Apocalypse of John.

Melito u ye ematikweni lawa Bibele yi vulavulaka ha wona a ya lavisisa nhlayo leyi kongomeke ya tibuku ta Matsalwa ya Xiheveru. Malunghana ni mhaka leyi u tsarile: “Loko ndzi ri eVuxeni endhawini leyi swilo leswi swi chumayeriweke kona swi tlhela swi endliwa kona, naswona endzhaku ko hlaya tibuku ta Testamente  ya Khale hi ku pakanisa ivi ndzi tsala ntiyiso wa mhaka, ndzi ku rhumelele tona.” Enxaxamelweni lowu a yi kona buku ya Nehemiya ni ya Estere, kambe i nxaxamelo wa khale swinene wa tibuku ta Matsalwa ya Xiheveru leti tsariweke hi lava tivulaka Vakreste.

Loko a ri karhi a endla ndzavisiso wa yena, Melito u hlengelete tindzimana to hlaya leti tekiweke eMatsalweni ya Xiheveru leti vulavulaka hi vuprofeta lebyi khumbaka Yesu. Buku ya Melito leyi nge Extracts, yi kombisa leswaku Yesu a a ri Mesiya loyi ku nga khale a yimeriwile ni leswaku Nawu wa Muxe ni Vaprofeta va vulavule hi Kreste ka ha ri emahlweni.

A Kombisa Ntikelo Wa Nkutsulo

A ku ri ni Vayuda vo tala emadorobeni lamakulu ya le Asia Minor. Vayuda va le Sarda, laha Melito a a tshama kona, a va tlangela Paseka ya Xiheveru hi Nisani 14. Melito u tsale buku leyi nge The Passover leyi a yi kombisa leswaku a swi ri swinene ku tlangela Paseka ehansi ka Nawu yi tlhela yi seketela mhaka ya leswaku Vakreste va fanele va tsundzuka Xilalelo xa Hosi hi Nisani 14.

Endzhaku ko vulavula hi Eksoda ndzima 12 ni ku kombisa leswaku Paseka a yi fanekisela gandzelo ra Kreste, Melito u hlamusele leswaku ha yini a swi nga twali leswaku Vakreste va tlangela Paseka. Leswi a swi vangiwa hi leswi Xikwembu xi heriseke Nawu wa Muxe. Endzhaku ka sweswo u kombise lexi endlaka gandzelo ra Kreste ri laveka: Xikwembu xi veke Adamu eparadeyisini leswaku a ta hanya vutomi lebyi tsakisaka. Kambe wanuna wo sungula a nga xi yingisanga xileriso xa leswaku a nga fanelanga a dya eka murhi wa ku tivisa leswinene ni leswo biha. Hikwalaho ku laveke nkutsulo.

Melito u ye emahlweni a hlamusela leswaku Yesu u rhumeriwe emisaveni kutani a fela emhandzini leswaku a kutsula vanhu lava pfumelaka, exidyohweni ni le ka rifu. Lexi tsakisaka, Melito u tirhise rito ra Xigriki xylon, leri vulaka “mhandzi,” loko a tsala hi nsika leyi Yesu a feleke eka yona.—Mintirho 5:30; 10:39; 13:29.

Melito a a nga tiviwi eAsia Minor ntsena. Tertullian, Clement wa le Alexandria na Origen a va ti toloverile tibuku ta yena. Kambe, n’wamatimu Raniero Cantalamessa u ri: “Ku phupha ka Melito, loku hakatsongo-tsongo ku vangeleke ku nyamalala ka tibuku ta yena, ku sungule loko Ma-quartodeciman ma sungule ku tekiwa tanihi vaxandzuki—endzhaku ka ku hlula ka mukhuva wa ku tlangela Paseka ya Sonto.” Hi ku famba ka nkarhi, tibuku ta Melito to tala ti nyamalarile.

Xana U Hetelele A Ngheniwe Hi Vugwinehi?

Endzhaku ka ku fa ka vaapostola, ku nghene vugwinehi eka Vukreste bya ntiyiso. (Mintirho 20:29, 30) Swi le rivaleni leswaku leswi swi n’wi khumbile Melito. Matsalelo ya yena lama rharhanganeke ma fambisana ni matsalelo ya filosofi ya Xigriki ni ya le tikweni ra Rhoma. Kumbexana hi yona mhaka leyi Melito a a vitana Vukreste a ku i “filosofi ya hina.” U tlhele a teka ku hlanganisiwa ka Vukreste bya nomu ni Mfumo wa Rhoma, a ku i “vumbhoni lebyikulu swinene . . . bya nhluvuko.”

Hakunene Melito a nga xi yingisanga xitsundzuxo xa muapostola Pawulo, lexi nge: “Tivoneleni: swi nga ha endleka ku va ni un’wana loyi a nga ta mi phasa hi filosofi ni vuxisi bya hava hi ku ya hi ndhavuko wa vanhu, hi ku ya hi swilo swa masungulo swa misava, ku nga ri hi ku ya hi Kreste.” Hikwalaho, hambileswi Melito a seketeleke ntiyiso wa le Bibeleni hi mpimo wo karhi, eka swo tala u wu fularherile.—Vakolosa 2:8.

[Xifaniso lexi nga eka tluka 18]

Yesu u simeke Xilalelo xa Hosi hi Nisani 14