Nghena endzeni

Hundzela eka leswi nga endzeni

Sayense Ni Vukhongeri—Masungulo Ya Nkwetlembetano Wa Swona

Sayense Ni Vukhongeri—Masungulo Ya Nkwetlembetano Wa Swona

 Sayense Ni Vukhongeri—Masungulo Ya Nkwetlembetano Wa Swona

MUTIVI wa tipulanete wa malembe ya 70 hi vukhale a a ri kusuhi ni ku fa, a tikeriwa ni hi ku hlaya kunene. A a khome maphepha ya buku yakwe leyi a yi lunghekele ku kandziyisiwa. Kumbexana ni ku swi lemuka a a nga swi lemuki leswaku buku yakwe a yi ta cinca vonelo ra vanhu hi vuako. Nakambe a yi ta lumeka mphikamakaneta leyikulu eVujaganini, leyi musi wa yona wa ha fufunhaka ni sweswi.

Wanuna yoloye loyi a a ri kusuhi ni ku fa a ku ri Nicolaus Copernicus, Mukhatoliki wa le Poland, naswona lembe ra kona a ku ri 1543. Buku ya Copernicus leyi nge On the Revolutions of the Heavenly Spheres, yi kombise leswaku dyambu hi rona ri nga exikarhi ka tipulanete, a hi misava. Hi ndlela yoleyo, Copernicus u bakanye mianakanyo leyi rharhanganeke swinene ya leswaku misava hi yona yi nga exikarhi ka tipulanete, a tirhisa nhlamuselo leyi twisisekaka swinene.

Eku sunguleni a swi nga tikombisi ngopfu leswaku nhlamuselo yoleyo yi ta pfuxa vuntswaka. Xivangelo xa kona hileswi Copernicus a a ri ni vuxiyaxiya swinene eku vekeni ka mhaka yakwe. Tlhandlakambirhi, Kereke ya Khatoliki leyi a yi pfumelelana ni mhaka ya leswaku misava hi yona yi nga exikarhi ka tipulanete, a yi vonaka yi nga lwisani ngopfu ni ku mbambela ka sayense hi nkarhi wolowo. Hambi ku ri mupapa u khutaze Copernicus leswaku a kandziyisa buku yakwe. Loko Copernicus a yi kandziyisile eku heteleleni, muhleri wa yona u tsale rito ro rhanga a nga ha tikoti hi ku chuha, a hlamusela leswaku dyondzo ya leswaku dyambu hi rona ri nga exikarhi ka tipulanete yi fambisana ni dyondzo ya tinhlayo, a hi ntiyiso lowu fambisanaka ni dyondzo ya tipulanete.

Mphikamakaneta Yi Tinyika Matimba

Un’wana loyi a ngheneleleke emhakeni leyi i mutivi wa tipulanete wa le Italy, loyi hi hala tlhelo a a ri mutivi wa tinhlayo ni wa sayense, ku nga Galileo Galilei (1564-1642), loyi na yena a a ri Mukhatoliki. Hi ku tirhisa titheleskopu leti a ti ngheniseke tinghilazi leti a ta ha ku endliwa, Galileo u vone matilo hi xivumbeko lexintshwa. Leswi a swi xiyeke swi n’wi tiyisekisile leswaku Copernicus a a tiyisile. Galileo u tlhele a vona swivati swo karhi edyambyini leswi namuntlha swi vuriwaka swivati swa dyambu, xisweswo a kaneta dyondzo yin’wana leyi xiximiwaka swinene eka filosofi ni le ka vukhongeri—ya leswaku dyambu a ri nge cinci kumbe ku bola.

Ku hambana na Copernicus, Galileo a a nga chavi ku haxa dyondzo yakwe naswona a a swi  hisekela. Nakambe a a endla sweswo ehansi ka xiyimo lexi fundzeke vukarhi hi tlhelo ra vukhongeri, hikuva Kereke ya Khatoliki se a yi sungule ku tikombisa leswaku yi lwisana ni dyondzo ya Copernicus. Hikwalaho, loko Galileo a vula leswaku dyondzo ya leswaku dyambu hi rona ri nga exikarhi ka tipulanete naswona sweswo swi pfumelelana ni Matsalwa, kereke yi anakanye leswaku lebyi ku fanele ku ri vugwinehi. *

Galileo u ye eRhoma a ya ringeta ku tiyimelela, kambe a swi pfunanga nchumu. Hi 1616 kereke yi n’wi lerise leswaku a tshika ku yima na Copernicus. Galileo u yingisile swa xinkarhana. Kambe hi 1632, u kandziyise buku yin’wana a seketela Copernicus. Hi lembe leri landzelaka, Huvo ya Vakonanisi yi nyike Galileo xigwevo xa ku dilika ni jele. Kambe hi ku anakanyela malembe yakwe, yi hatlise yi hunguta xigwevo xakwe leswaku a xi tirhela a ri ekaya.

Vo tala va languta nkwetlembetano wa Galileo ni kereke ku ri ku hluriwa lokukulu ka vukhongeri ni Bibele hi sayense. Hambiswiritano, hilaha hi nga ta vona hakona eka xihloko lexi landzelaka, loko ku fikeleriwa vonelo rero, ku honisiwe timhaka to tala ta nkoka.

[Nhlamuselo ya le hansi]

^ par. 7 Galileo u hatle a tintlhontlhela mimpfi swi nga fanelanga hileswi a a ri ni magugu ni ku rhandza ku monya van’wana hi marito yo tlhava. Nakambe, loko a vula leswaku dyondzo ya leswaku dyambu hi rona ri nga exikarhi ka tipulanete yi pfumelelana ni Matsalwa, a a twala a vula leswaku ku fanele ku yingiseriwa yena ntsena loko swi ta etimhakeni ta vukhongeri, kutani a pfatlanya timbanga leti a ti vangeke ekerekeni.

[Xifaniso lexi nga eka tluka 3]

Copernicus

[Xihlovo Xa Kona]

Taken from Giordano Bruno and Galilei (German edition)

[Xifaniso lexi nga eka tluka 3]

Galileo a tivulavulela emahlweni ka Huvo ya Vakonanisi le Rhoma

[Xihlovo Xa Kona]

From the book The Historian’s History of the World, Vol. IX, 1904

[Laha Xifaniso Xi Humaka Kona eka tluka 3]

Background: Chart depicting Copernicus’ concept of the solar system