Ankan kxpulakni

Ankan xlipulaktiy niku tsuku

Ankan kliputsan

Xtatayananin Jehová

totonaco

«Katamakgxtakgtit kxtapaxkit Dios»

 CAPÍTULO 15

Kalipaxuwa putum mintaskujut

Kalipaxuwa putum mintaskujut

«Putum [...] xlipaxuwatkan xlakata putum tuku lu liskujkgo.» (ECLESIASTÉS 3:13.)

1-3. 1) ¿La akxilhkgo taskujut lhuwa latamanin? 2) ¿Tuku wan Biblia xlakata taskujut chu tuku naʼakxilhaw kʼuma capítulo?

LA UKU, lhuwa latamanin lu nitlan akxilhkgo taskujut chu lu tuwa makgkatsikgo. Chali chali tlawakgo taskujut nema ni kamakgapaxuwa chu asta makgkatsikgo pi akgatunu kilhtamaku lu makgapala. Pero tlan nalakgpalikgo la lakapastakkgo. Wi tuku nakamakgtaya xatapaxuwan naskujkgo chu na tlan nalimakgkatsikgo xtaskujutkan.

2 Biblia lu tlan lichuwinan taskujut. Wan pi taskujut chu tuku kitaxtu akgtum tasikulunalin. Chuna tsokgli Salomón: «Putum xliwayanatkan chu xlikgotnatkan chu xlipaxuwatkan xlakata putum tuku lu liskujkgo. Wa uma xtamaskiwin Dios» (Eclesiastés 3:13). Jehová Dios tiku lu kinkapaxkiyan chu lakaskin tlan kakinkakitaxtunin, lakaskin pi tlan nalimakgkatsiyaw kintaskujutkan chu nalipaxuwayaw tuku tlan kitaxtu. Komo naʼakxilhaw taskujut chuna la akxilha Dios chu kgalhakgaxmataw xtastakyaw, tlan natamakgxtakgaw kxtapaxkit (kalikgalhtawakga Eclesiastés 2:24; 5:18).

3 Kʼuma capítulo pulaktati tuku naʼakxilhaw: ¿La tlan chatum kstalanina Cristo “nalipaxuwa putum tuku lu liskuja”? ¿Tuku taskujut ni xlitlawat? ¿La ni namakgxtakga xtakanajla kaj xlakata xtaskujut? ¿Chu tuku taskujut tlakg xlakaskinka xlitlawat? Pero pulana, kalichuwinaw chatiy tiku liwana skujkgo: Jehová chu Jesucristo.

 TLAKG XAPUXKU SKUJNI CHU SKUJNI XAPUXKU

4, 5. ¿Tuku wan Biblia xlakata la xlilhuwa skuja Jehová?

4 Jehová wa tlakg xaPuxku Skujni. Wa xlakata xlikana tuku wan Génesis 1:1: «Kxapulana, Dios tlawalh akgapun chu katiyatni». Alistalh, akxni tlawakgolh putum tuku anan kkatiyatni, xla wa pi «lu tlan» paks tuku xtlawanit (Génesis 1:31). Uma wamputun pi lu tlan xlimakgkatsi tuku xtlawanit. Xlikana, «Dios tiku xapaxuwana» lu tlan limakgkatsi xlakata lu lhuwa skuja (1 Timoteo 1:11TNM).

5 Jehová lu lhuwa skuja, wa xlakata putum kilhtamaku wi tuku tlawama. Akxni xtitaxtunit akglhuwa ciento kata akxni xkatlawakgokanit tuku anan kkatiyatni, Cristo wa: «Wa nkinTlat, asta [uku] skujma» (Juan 5:17). Pero ¿tuku tlawama xaTlat la uku? Maski kʼakgapun wilacha, chuntiya skujma, kuentajtlawama chixku chu pulalima. Nachuna, katlawanit «xasasti latamat», o tamalakatsukin: tiku kalilaksakkanit espíritu santo chu natamapakgsinankgo Jesús kʼakgapun (2 Corintios 5:17). Putum kilhtamaku skujma xlakata namakgantaxti tuku lakapastaknit natlawa xpalakata latamanin, uma wamputun pi tiku paxkikgo, nalatamakgo xliputum kilhtamaku kxasasti katiyatni (Romanos 6:23). Chu xlikana pi lu lipaxuwa la kitaxtuma tuku tlawama, xlakata lhuwa latamanin kgaxmatmakgolh tamakatsin xlakata xTamapakgsin, lakgtalakatsuwikgo chu lakgpalikgo xlatamatkan xlakata tlan natamakgxtakgkgo kxtapaxkit (Juan 6:44).

6, 7. ¿La limasiyalh Jesús pi lu skujli?

6 Lhuwata kilhtamaku Jesús mastama lu tlan liʼakxilhtit xlakata lu skuja. Lhuwa kilhtamaku akxni nina xmin kKatiyatni wa «skujni xapuxku» xwanit tiku makgtayalh Jehová akxni tlawalh putum tuku anan «[kʼ]akgapun chu [k]katiyatni» (Proverbios 8:22-31; Colosenses 1:15-17) Chu akxni latamalh kkatiyatni chuntiya skujli. Lata aktsujku  xwanit, katsinilh katlawa chiki chu «xwakna» lilakgapaska (Marcos 6:3). * Ama kilhtamaku ni xʼanan niku tlan xtamawakan tuku xmaklakaskinkgo xwaknanin, ni xʼanan motosierra o tuku liskujkgo xwaknanin nema maklakaskin luz. Uma taskujut putum amakan xtlawakan, xtalakaskin lhuwa litliwakga chu liwana xlikatsinit xwanit la natlawa. Kalilakapastakwi akxni Jesús xʼan putsa kiwi, max xla xkatankami chu xkaxwatalin anta niku xʼama maklakaskin. Chu alistalh, wa xkachuku xlakata natamakxtu vigas chu wa xʼan kamawaka niku xkatlawakan chiki, xyawa malakcha o puwilhta, xkatlawa mesa, taxtikat o atanu. Xlakata la kskuja, xkatsi pi lu tlan tamakgkatsi akxni liwana skujkan.

7 Jesús nachuna lhuwa liskujli xlakata tlan namakgantaxti xtaskujut. Akgtutu kata aitat, kaj tlawalh uma lu xlakaskinka taskujut. Lhuwa xkalitachuwinamputun xlimapakgsin Dios, wa xlakata ni xmakgatsankga kilhtamaku, lu tsisa xtsuku skuja chu xtapaki asta akxni lu xtsiswanita (Lucas 21:37, 38; Juan 3:2). Xʼan «kʼakgatunu kachikinin chu kʼakgatunu laktsu kachikinin, xlichuwinantilha xalakwan tamakatsin xla xTamapakgsin Dios» (Lucas 8:1TNM). Akglhuwa ciento kilómetro tlawalh chu xakapokgxniwa tiji niku xʼan xlakata tlan nakalitachuwinan latamanin xalakwan xalaksasti xlakata xlimapakgsin Dios.

8, 9. ¿Tuku xlakata wanaw pi Jesús lipaxuwalh “paks tuku lu liskujli”?

8 ¿Xlipaxuwa Jesús xlakata la lhuwa xlichuwinan Dios? Chuna. Lu lhuwa tiku kalitachuwinalh xTamapakgsin Dios chu uma tlawalh pi nialh tuwa xkgaxmatkgolh latamanin akxni xkalitachuwinanka uma. Taskujut nema  xlakgayawanit Dios tlan xlimakgkatsi chu xmatliwakglha, asta xmin kilhtamaku ni xwayan xlakata xmakgantaxtilh (Juan 4:31-38). Akxni makgantaxtilh taskujut nema xlakgayawakanit kKatiyatni, ¡lu paxuwalh akxni wanilh xTlat: «Kmatlankinitan yunu nkatuxawat, na kmasputunit ntaskujut ntu nkintimaxki naktlaway»! (Juan 17:4.)

9 Xlikana, Jehová chu Jesús tiku kinkawilinikgon tlakg xatlan liʼakxilhtit xlakata lipaxuwakgo xtaskujutkan. Tapaxkit nema kakgalhiniyaw kinkamakgtayayan, natlawayaw la tlawa Dios chu “nastalaniyaw lantla ntlawanit” Cristo (Efesios 5:1; 1 Pedro 2:21). Chu uku kaʼakxilhwi la tlan nalipaxuwayaw kintaskujutkan.

LA TLAN NALIPAXUWAYAW KINTASKUJUTKAN

Akxni natlawayaw tuku wan Biblia, nalipaxuwayaw tuku liskujaw

10, 11. ¿Tuku nakinkamakgtayayan naʼakxilhaw taskujut chuna la xlilat?

10 Chatum kstalanina Cristo akxilha taskujut chuna la xlilat. Maski nila putum kilhtamaku lu tlan natawilayaw, lipaxuwaputunaw chu tlan limakgkatsiputunaw kintaskujutkan. Pero tuwa nalipaxuwayaw kintaskujutkan akxni ni lakgatiyaw. Akxni chuna titaxtumaw, ¿la tlan nalipaxuwayaw kintaskujutkan?

11 Naʼakxilhaw taskujut chuna la xlilat. Max nila nalakgpaliyaw kintaskujutkan, pero putum kilhtamaku tlan naʼakxilhaw kintaskujutkan chuna la xlilat. Tuku nakinkamakgtayayan wa nalakapastakaw chuna la Jehová akxilha taskujut. Akgtum liʼakxilhtit, komo kgalhiyaw akgtum familia nema kilikuentajtlawatkan, kalakapastakwi pi maski kgalhiyaw akgtum taskujut nema ni lu xlakaskinka akxilhkgo amakgapitsin, pero tlan nakalitamawaniyaw tuku maklakaskinkgo kifamiliajkan, wa uma tuku xlakaskinka akxilha Jehová. Anta xTachuwin Dios wan pi tiku ni kakuentajtlawa xfamilia «tlakg xaliwaka ni tlan xtayat,  nixawa nti ni kanajlay» (1 Timoteo 5:8). Akxni akgatekgsaw pi wi tuku limakgantaxtiyaw kintaskujutkan, natlawayaw tuku kinkalakgayawanitan Dios, tlan limakgkatsiyaw chu nakinkamakgtayayan tlakg naskujaw nixawa amakgapitsin tiku kataskujaw.

12. ¿Tuku xlakata tlan kitaxtu akxni ni nalhkititnanaw chu ni naʼakgskgawinanaw?

12 Ni nalhkititnanaw chu ni naʼakgskgawinanaw. Xaxlikana kstalaninanin Cristo kilikatsinitkan lu naskujaw chu liwana natlawayaw kintaskujutkan. Akxni chuna tlawayaw lhuwa tuku tlan namakglhtinanaw, pulaktum  wa pi kimpatronkan nakinkapaxkiyan (Proverbios 12:24; 22:29). Nachuna, akxni ni akgskgawinanaw chu ni kgalhanaw tuku maklakaskinaw kkimputaskujutkan, ni kaj katuwa tuku litamakgapaliyaw chu ni kgalhanaw tumin, lhuwa tasikulunalin makglhtinanaw (Efesios 4:28). Chuna la akxilhwi kcapítulo 14 akxni chuna tlawayaw, nakinkalipawankgoyan kimpatronkan. Chu maski kimpatronkan ni akxilha pi liwana skujmaw, nalipaxuwayaw pi kgalhiyaw tlan talakapastakni chu na lipaxuwayaw xlakata katsiyaw pi makgapaxuwamaw kiDioskan tiku paxkiyaw (Hebreos 13:18; Colosenses 3:22-24).

13. ¿Tuku tlan kitaxtu kkimputaskujutkan akxni tlan linaw kilatamatkan?

13 Kilikatsitkan pi chuna la linaw kintayatkan malanki Jehová. Akxni tlan linaw kilatamatkan amakgapitsin akxilhkgo. ¿Tuku kitaxtu akxni tlan linaw kilatamatkan kkimputaskujutkan? «Nalitamaxkiy nkakni ntamasiyun xlilakgapaskan nkimakgaputaxtinakan Dios.» (Tito 2:9, 10.) Akxni tlan linaw kilatamatkan tlakg tlan lichuwinankan xaxlikana takanajla chu tlawa pi amakgapitsi nalakgatikgo. ¡Lu tlan xwa pi tiku taskujmaw na xtatayana Jehová xwa xlakata akxilha pi kgalhiyaw tlan kintayatkan! Chu putum kilhtamaku kalakapastakwi uma tuku tlakg xlakaskinka: tlakg lipaxuwayaw xlakata katsiyaw pi chuna la linaw kilatamatkan makgapaxuwa chu malanki Jehová (kalikgalhtawakga Proverbios 27:11 chu 1 Pedro 2:12).

LIWANA NALAKAPASTAKAW AKXNI NALAKSAKAW TUKU NALISKUJAW

14-16. ¿Tuku akgtiy takgalhskinin natlawayaw akxni nalaksakaw wantuku naliskujaw?

14 Biblia ni kinkawaniyan putum taskujut nema tlan natlawayaw chu tuku ni natlawayaw. Pero uma ni wamputun pi tlan namakglhtinanaw katuwa taskujut, maski  nitlan niku nakinkatamaknuyan. Biblia kinkamakgtayayan xlakata tlan nalaksakaw taskujut niku ni tlawakan tuku nitlan chu niku natlajayaw xlakata tlan natamawayaw tuku maklakaskinaw pero talakaskin pi Dios tlan naʼakxilha (Proverbios 2:6). ¿La tlan nakatsiyaw komo akgtum taskujut nitlan akxilha Dios? Natlawayaw akgtiy xlakaskinka takgalhskinin.

 15 ¿Wan Biblia pi nitlan uma taskujut? Biblia wan pi nitlan kgalhanankan, akgsaninankan o tlawakan ídolos (Éxodo 20:4; Hechos 15:29; Efesios 4:28; Apocalipsis 21:8). Wa xlakata, ni makglhtinanaw taskujut nema nakinkamatlawiyan tuku Dios nitlan kaʼakxilha. Xlakata paxkiyaw Jehová ni makglhtinanaw taskujut nema natlawa pi nalakatsalayaw xlimapakgsin (kalikgalhtawakga 1 Juan 5:3).

16 Tuku kliskujma, ¿nakmakgtayanan natatlawa tuku nitlan o natalakgatumi tuku nitlan tayat? Kalakpuwaw pi nakinkamalaknunikanan naskujaw kʼakgtum empresa xlakata tlan nakamakgamakglhtinanaw tiku ankgo. Nila wanaw pi uma taskujut nitlan. Pero ¿komo kaj nakamakgamakglhtinanaw tiku ankgo kclínica niku makgtayanankan xlakata namakgankan skgata? Xlikana max nitu makgtayanamaw akxni makgankan skgata. Pero,  akxni skujaw kʼama clínica, ¿nixlikana pi limasiyamaw pi na kamakgtayamaw tiku lakatsalakgo tuku wan Biblia? (Éxodo 21:22-24.) Xlakata paxkiyaw Jehová, nipara tsinu kataskujputunaw tiku tlawakgo tuku Biblia wan pi nitlan.

17. 1) ¿Tuku pulana kiliʼakxilhatkan xlakata liwana nalaksakaw tuku naliskujaw? (Kaʼakxilhti recuadro « ¿Tlan xakmakglhtinalh uma taskujut?».) 2) ¿Tuku natlawayaw xlakata kintalakapastaknikan nakinkamakgtayayan nalaksakaw tuku makgapaxuwa Dios?

17 Xlakata liwana nalaksakaw tuku naliskujaw, max kaj natalakaskin liwana naputsananiyaw akgtiy takgalhskinin nema wilakgolh kpárrafos 15 chu 16. Pero wilaparakgolh atanu tuku liwana nalakputsananiyaw. * Nila nalakpuwanaw pi skujni xalipaw chu xaskgalala nakinkawaniyan putum tuku natlawayaw xlakata uma. Akxni chuna kitaxtu kinchatunukan liwana nalakapastakaw tuku natlawayaw. Akxilhwi kcapítulo akgtiy pi talakaskin namasiyaniyaw kintalakapastaknikan chu xlakata tlan namasiyaniyaw, nalikgalhtawakgayaw xTachuwin Dios chu nalakputsananiyaw la nalilatamayaw. Chuna, komo «nalimasmaniyaw» kintalakapastaknikan «nakatsi tuku tlan chu tuku nitlan», nakinkamakgtayayan nalaksakaw tuku makgapaxuwa Dios chu nakinkamakgtayayan natamakgxtakgaw kxtapaxkit (Hebreos 5:14).

NI NAMAKGXTAKGAW XTASKUJUT DIOS XLAKATA KINTASKUJUTKAN

18. ¿Tuku xlakata tuwa makgkatsiyaw naskujaw chu na natlawayaw taskujut xla kintakanajlakan?

18 Kstalaninanin Cristo lu tuwa makgkatsikgo naskujkgo chu namakgantaxtikgo taskujut xla xtakanajlakan  kʼuma “xaʼawatiya kilhtamaku niku lu katuwa” (2 Timoteo 3:1TNM). Katsiyaw pi lu tuwa tekgskan akgtum taskujut chu ni namakgatsankgakan. Chu katsiyaw pi xlakaskinka nakamaxkiyaw kifamiliajkan tuku maklakaskinkgo. Pero  komo ni kuenta natlawayaw, max naskujaw akxni wi tiku nakinkawaniyan tlakg naskujaw o lhuwa tuku nakgalhiputunaw chuna la lakapastakkgo tiku xalak kakilhtamaku, chu uma natlawa pi nialhla nastaka kintakanajlakan (1 Timoteo 6:9, 10). Kaʼakxilhwi tuku nakinkamakgtayayan naskujaw chu namakgantaxtiyaw taskujut xla kintakanajlakan chu na “nakatsiniyaw nalaksakaw wantu xatlan” o tuku tlakg xlakaskinka (Filipenses 1:10).

19. ¿Tuku xlakata lu nalipawanaw Jehová chu tuku ni katitlawaw komo liwana katsiyaw pi kinkakuentajtlawayan?

19 Xliputum kinakujkan kalipawaw Jehová. (Kalikgalhtawakga Proverbios 3:5, 6.) ¿Nixlikana pi wa lakgchan nalipawanaw xliputum kinakujkan? Chuna, xlakata kinkapaxkiyan chu kinkakuentajtlawayan (1 Pedro 5:7). Xla tlakg katsi tuku maklakaskinaw nixawa akinin, chu kinkamaxkiyan putum tuku maklakaskinaw (Salmo 37:25). Wa xlakata putum kilhtamaku nalakapastakaw uma tuku wan Biblia: «Chuna la lipimpatit milatamatkan kalimasiyatit pi ni paxkiyatit tumin, chu kalipaxuwatit tuku kgalhiyatit. Xlakata xla wanit: “Akit nikxni ktimakgxtakgni”» (Hebreos 13:5TNM). Lhuwa natalan tiku skujmakgolh la precursores, kbetel o atanu, akxilhkgo pi Dios kamaxki tuku maklakaskinkgo. Komo liwana katsiyaw pi Jehová nakinkakuentajtlawayan ni lu katililakgaputsaw xlakata tuku nalikuentajtlawayaw kifamiliajkan (Mateo 6:25-32). Nikxni kamastaw talakaskin pi kintaskujutkan natlawa pi nialh nalichuwinanaw Dios, nialh naʼanaw ktamakxtumit chu atanu tuku liskujniyaw (Mateo 24:14; Hebreos 10:24, 25).

20. ¿Tuku wamputun nakgalhiyaw lakgastapu nema kaj pulaktum tuku kuentajtlawa, chu tuku talakaskin xlakata chuna nakgalhiyaw kilakgastapukan?

20 Kakgalhiw lakgastapu nema kaj pulaktum tuku kuentajtlawa. (Kalikgalhtawakga Mateo 6:22, 23.) Uma  wamputun ni lhuwa tuku nakgalhiputunaw kkilatamatkan. Chatum kstalanina Cristo kaj pulaktum tuku kuentajtlawa: natlawa xtalakaskin Dios. Komo kgalhiyaw lakgastapu nema kaj pulaktum tuku kuentajtlawa, ni lu lhuwa tumin katitlajaputuw chu ni lhuwa tuku lakglilakgatit nakgalhiputunaw. Na ni lu katikgalhiputuw tuku xalaksasti taxtuma nema wankgo pi talakaskin natamawayaw xlakata napaxuwayaw. ¿Tuku nakinkamakgtayayan ni lhuwa tuku nakgalhiputunaw? Ni nasakuayaw tumin akxni ni lu xlakaskinka. Ni lhuwa tuku nakgalhiyaw nema talakaskin lu nakuentajtlawayaw chu nakinkamakglhtiyan lhuwa kilhtamaku. Chuna la wan Biblia, nalipaxuwayaw «komo kgalhiyaw tuku nawayaw chu lhakgat» (1 Timoteo 6:8TNM). Uma wamputun pi ni lhuwa tuku nakgalhiputunaw.

21. ¿Tuku xlakata liwana nalaksakaw tuku tlakg xlakaskinka, chu tuku pulana natlawayaw kkilatamatkan?

21 Pulana kawiliw kkilatamatkan tuku xla Dios. Xlakata kkilatamatkan nila lhuwa tuku tlawayaw, liwana kilikatsitkan tuku tlakg xlakaskinka natlawayaw. Komo ni chuna natlawayaw, kaj paxkat natlawayaw kinkilhtamakujkan xlakata tuku ni lu xlakaskinka chu max nialh katitlawaw tuku tlakg xlakaskinka. ¿Tuku tlakg xlakaskinka kilitlawatkan? Maski lhuwa lu xlakaskinka akxilhkgo nakgalhikgo xatalhman takgalhtawakga chu nakgalhikgo taskujut niku lhuwa nakaxokgonikan, Jesús kawanilh kstalaninanin: «Chuntiya pulana kaputsatit xTamapakgsin Dios» (Mateo 6:33TNM). Xaxlikana kstalaninanin Cristo pulana wiliyaw xTamapakgsin Dios kkilatamatkan. Chuna la linaw kilatamatkan, tuku laksakaw, tuku lakapastaknitaw natlawayaw chu tuku liskujaw, limasiyayaw pi tlakg xlakaskinka akxilhaw xTamapakgsin chu xtalakaskin Dios chu ni lhuwa tuku nakgalhiputunaw chu tuku kinkamalaknuniyan kakilhtamaku.

 LHUWA NALICHUWINANAW XLAKATA DIOS

Akxni kkilatamatkan tlakg xlakaskinka akxilhaw nalichuwinanaw Dios, limasiyayaw la xlilhuwa paxkiyaw Jehová

22, 23. 1) ¿Tuku tlakg xlakaskinka taskujut tlawayaw chu la limasiyayaw pi lu xlakaskinka akxilhaw? (Kaʼakxilhti recuadro « Tuku klaksaknit naktlawa kkilatamat tlan klimakgkatsi».) 2) ¿Tuku ni nakinkamatlawiyan kintaskujutkan?

22 Xlakskujnin Dios katsikgo pi lakatsuwa wi lisputni. Wa xlakata, wa uma tuku tlakg liskujkgo kstalaninanin Cristo: lichuwinankgo xTamapakgsin Dios chu kamakgalhtawakgekgo amakgapitsin (Mateo 24:14; 28:19, 20). Chuna la tlawalh Jesucristo, kstalaninanin tlawamakgolh uma taskujut nema lakgmaxtunan. ¿La limasiyakgo pi tlakg xlakaskinka akxilhkgo uma taskujut? Akxni lhuwa lichuwinamakgolh Dios. Amakgapitsin lakkaxwilikgo xkilhtamakujkan xlakata precursores nawankgo chu makgapitsi misioneros litaxtukgo. Chu lhuwa natlatni kamasiyanikgo xkamanankan tlakg naskujnanikgo Dios, katsikgo pi tuku tlakg xlakaskinka wa nakamakgtayakgo xkamanankan tlakg naskujnanikgo Jehová. Xlakata putum xaxlikana kstalaninanin Cristo lhuwa lichuwinankgo Dios, ¿lipaxuwakgo putum taskujut nema tlawakgo? Lipaxuwakgo. Kajwatiya akxni skujnaniyaw Jehová xliputum kinakujkan, tlakg paxuwayaw, tlan limakgkatsiyaw chu kinkaliminiyan tasikulunalin (kalikgalhtawakga Proverbios 10:22).

23 Xlakata tlan nakamaxkiyaw tuku maklakaskinkgo kifamiliajkan, kilhuwakan lhuwa horas skujaw. Kalakapastakwi pi Jehová lakaskin nalipaxuwayaw kintaskujutkan. Komo chuna tlawayaw la lakapastaka Jehová chu kgalhakgaxmataw xtastakyaw, nalipaxuwayaw kintaskujutkan. Na ni namastayaw talakaskin wi tuku nalaktlawa taskujut nema tlakg xlakaskinka: nalichuwinanaw xalakwan xalaksasti tamakatsin xlakata Tamapakgsin. Chuna nalimasiyayaw pi paxkiyaw Jehová chu tamakgxtakgputunaw kxtapaxkit.

^ párr. 6 Chuna la wankgo lakgskgalalan lakchixkuwin, tachuwin «xwakna» kxagriego «xkilhchanima tiku liskuja xatachuku kiwi, max xlakata nalitlawa chiki o mesa, taxtikat o atanu tuku xtlawa».

^ párr. 17 Tuku pulana kilikatsitkan akxni naputsayaw tuku naliskujaw tlakg talichuwinan krevista La Atalaya 15 xla abril kata 1999, páginas 28 asta 30 chu 15 xla noviembre kata 1982, página 26.