Julani

Lutani pa menyu yachiŵi

Lutani pa vo ve mukati

Akaboni aku Yehova

Chitonga (Malawi)

Chigongwi cha Alinda  |  Na. 2 2017

Bizinesi yakugulisa akapolu kutuwa ku Africa kuluta ku America, yenga ya ndalama ukongwa

Kufwatulika ku Ukapolu Nyengu Yakali Kweniso Mazuŵa Nganu

Kufwatulika ku Ukapolu Nyengu Yakali Kweniso Mazuŵa Nganu

Blessing * wachiluta ku Europe wangulayizgika kuti wamugwiranga ntchitu yakunozga ŵanthu sisi. Kweni pati pajumpha mazuŵa 10 angumuchichizga kwamba kugwira ntchitu ya uhuli ndipu amupumanga kweniso amuwofyezanga kuti ŵanthu a mu banja laki abayikengi asani wakanengi.

Chithuzi cho chilongo akapolu ku Egipiti

Blessing angumukambiya kuti usiku umoza pe wasaniyengi ndalama pafupifupi 300 euros kuti wawezi ngongoli kwa abwana ŵaki anthukazi. Ngongoli yeniyi yenga ya ndalama zo wangwende zakujumpha 40,000 euros. * Blessing wangukamba kuti: “Kanandi ndaŵanaŵananga kuti ndithaŵi. Kweni ndawopanga kuti amubaya ŵanthu a mu banja langu. Pengavi cho ndatingi ndichitengi.” Vo vinguchitikiya Blessing viyanana ndi vo vikuchitikiya ŵanthu pafupifupi 4 miliyoni wo akukoleka ukapolu ndipu agwira ntchitu ya uhuli mu vyaru vinyaki.

Vyaka pafupifupi 4,000 vajumpha, mnyamata munyaki zina laki Yosefe wangugulisika ndi abali ŵaki. Iyu wanguchija kapolu munyumba ya munthu munyaki waudindu mucharu cha Egipiti. Mwakupambana ndi Blessing, pakwamba abwana ŵaki amuchitiyanga nkhaza cha Yosefe. Kweni wati wakana kugonana ndi muwolu wa abwana ŵaki, munthukazi yo wangumupusikiya kuti wakhumbanga kumukolere. Yosefe wangumangika ndipu angumuŵika mu jeri.—Chiyambo 39:1-20; Sumu 105:17, 18.

Yosefe wenga kapolu munyengu yakali ndipu Blessing wenga kapolu mu vyaka va m’ma 2000. Kweni wosi angugulisika nge akapolu ndipu venivi vikwamba kali ukongwa. Ŵanthu wo agulisa anyawu, aŵanaŵaniya ŵaka ndalama zo asaniya m’malu mwakuŵanaŵaniya ŵanthu anyawu.

NKHONDU YICHITISKA KUTI ŴANTHU AGULISIKENGI UKONGWA KUJA AKAPOLU

Nkhondu yawovyanga kuti vyaru vinandi visaniyengi akapolu mwambula kusuzga. Nyengu yinyaki, Fumu Thutmose III ya ku Egipiti yinguko ŵanthu 90,000 kuti aje akapolu yati yachita nkhondu ndi charu cha Kanani.  Ŵanthu yaŵa, agwiranga ntchitu mwaukapolu mumigodi, pakuzenga nyumba zakusopiyamu ndipuso pakukumba ngalandi za maji.

Munyengu ya Ufumu wa Roma, nkhondu yaŵawovyanga kuti asaniyi akapolu anandi. Ndipu nyengu zinyaki asani awona kuti pakhumbika akapolu, achitanga nkhondu ndi vyaru vinyaki. Kafukufuku walongo kuti munyengu ya Akutumika, pafupifupi hafu ya ŵanthu wo ŵenga mu tawuni ya Rome ŵenga akapolu. Ŵanthu anandi wo akolekanga ukapolu ndi ufumu wa Roma kweniso Egipiti aŵagwirisanga ntchitu mwankhaza ukongwa. Akapolu wo agwiranga ntchitu mumigodi mu Ufumu wa Roma, ajanga ndi umoyu kwa vyaka pafupifupi 30 pe.

Mukuluta kwa nyengu ŵanthu anandi angwamba kukoleka ukapolu. Mu vyaka va m’ma 1500 kweniso 1800, bizinesi yakugulisa akapolu kutuwa ku Africa kuluta ku America, yenga ya ndalama ukongwa pacharu chosi. Wupu unyaki ungukamba kuti ‘viwoneka kuti anthurumi, anthukazi kweniso ŵana pafupifupi 30 miliyoni angukoleka kuja akapolu kweniso angugulisika.’ (UNESCO) Ŵanthu masauzandi nganandi afwanga achijumpha pa nyanja ya Atlantic. Olaudah Equiano yo wenga kapolu ndipu wanguyendapu pa ulendu wenuwu wangukamba kuti: “Anthukazi aliyanga mwakudaniriza kweniso anyaki atamanthanga pakufwa. Vinthu vosi vo vachitikanga venga vakupasa chitima ukongwa ndipu vakusuzga kuvikonkhosa.”

Ntchachitima kuti mazuŵa nganu ukapolu wechekulutiliya. Wupu unyaki ungukamba kuti anthurumi, anthukazi kweniso ŵana pafupifupi 21 miliyoni, ŵeche kugwira ntchitu nge akapolu. Ŵanthu yaŵa alipilika cha ndipu anyaki alipirika ndalama zimana ukongwa. (International Labour Organization) Mazuŵa nganu, akapolu anyaki agwira ntchitu mumigodi, mumafakitali ngakupanga vakuvwala, awumba vidina, agwira ntchitu ya uhuli kweniso agwira ntchitu mu nyumba za ŵanthu. Chinanga kuti ivi vakukanizika, kweni ŵanthu anandi agwirisika ntchitu nge akapolu.

Ŵanthu mamiliyoni nganandi ŵeche kugwira ntchitu mwaukapolu

KUFWATULIKA KU UKAPOLU

Nkhaza zo zichitika, zichitisa kuti akapolu alimbanengi ndi mabwana ngawu kuti asaniyi wanangwa. Mu 73 B.C.E. munthu munyaki zina laki Spartacus kweniso akapolu anyaki pafupifupi 100,000 anguyukiya Ufumu wa Roma kweni angutondeka kuti asaniyi wanangwa. Mu vyaka va m’ma 1800, akapolu anguyukiya mabwana ngawu pa Chilwa cha Hispaniola. Nkhaza zo akapolu achitikiyanga mu minda ya mijuŵa ku Haiti, zinguchitisa kuti pabuki nkhondu yo yinguchitika kwa vyaka 13. Pakumaliya pa nkhondu iyi, ŵanthu aku Haiti angwamba kujilamuliya ŵija m’chaka cha 1804.

Mu mbiri ya ŵanthu, kufwatulika kwa Ayisraele kutuwa ku Egipiti ndiyu yenga nyengu yo ŵanthu anandi angufwatulika ku ukapolu. Mtundu wosi wa Ayisraele wo wenga ndi ŵanthu pafupifupi 3 miliyoni, ungufwatulika  kutuwa ku ukapolu ku Egipiti. Yiwu akhumbikanga nadi kufwatulika chifukwa Bayibolu likonkhosa mo vinthu venge pa umoyu wawu. Ilu likamba kuti Aegipiti ‘aŵagwirisanga mwankhaza ntchitu yeyosi ya ukapolu.’ (Chituwa 1:11-14) Kusazgiyapu pa venivi, Farao munyaki wangujalikisa dangu lakuti ŵana wo awaku ŵaka abayikengi kuti Ayisraele aleki kuja anandi ukongwa.—Chituwa 1:8-22.

Kufwatulika kwa Ayisraele kutuwa ku ukapolu ku Egipiti kwenga kwapade chifukwa Chiuta wanguseleriyapu. Iyu wangukambiya Mosese kuti: “Ini ndiziŵa umampha urwirwi wo akumana nawu. Ndisikiyengi kweniko kuti nkhaŵataski.” (Chituwa 3:7, 8) Mpaka msanawale, Ayuda kwekosi achita mwambu wa Phaska kuti akumbukengi vo vinguchitika nyengu yeniyi.—Chituwa 12:14.

NYENGU YO UKAPOLU WAZAMUMALIYA LIMU

Bayibolu likamba kuti “Yehova Chiuta widu ngwambula urunji cha” ndipuso lititisimikiziya kuti iyu wakusintha cha. (2 Mikoka 19:7; Malaki 3:6) Chiuta wangutuma Yesu kuti ‘wazipharazgi kufwatulika kwaku wo akukoleka ukapolu . . . , kuti wazifwatuwi wo akandilizika.’ (Luka 4:18) Kumbi ivi ving’anamuwa kufwatulika ku ukapolu chayiwu? Awa. Yesu wangutumika kuti wazifwatuwi ŵanthu ku ukapolu wa ubudi ndi nyifwa. Iyu wangukamba kuti: “Uneneska ukufwatuweningi.” (Yohane 8:32) Uneneska wo Yesu wangusambiza weche kufwatuwa ŵanthu munthowa zakupambanapambana mazuŵa nganu.—Wonani bokosi lakuti “ Kufwatulika ku Ukapolu wa Mtundu Unyaki.”

Chiuta wanguwovya Yosefe ndi Blessing munthowa zakupambana kuti afwatuliki ku ukapolu. Mungasaniya nkhani yakukondwesa yaku Yosefe mu buku la Chiyambo chaputala 39 mpaka 41. Blessing wangufwatulika ku ukapolu mu nthowa yakuziziswa ukongwa.

Wati wadikisika mucharu chinyaki cha ku Europe, Blessing wanguluta ku Spain. Kwenuku wangukumana ndi Akaboni aku Yehova ndipu wangwamba kusambira Bayibolu. Chifukwa chakukhumbisisa kusintha nkharu yaki, Blessing wanguleka uhuli ndipu wangusaniya ntchitu yamampha. Iyu wangupempha so abwana ŵaki akali kuti amutuzgiyeku ndalama zo wakhumbikanga kupereka mwezi wewosi pakuweza ngongoli. Zuŵa linyaki, abwana ŵaki akali angumumbiya foni. Yiwu angumukambiya kuti amugowoke ngongoli kweniso angumupempha kuti waŵagowoke chifukwa cha vinthu vankhaza vo angumuchitiya. Ntchinthu wuli cho chinguŵachitisa kuti achiti venivi? Yiwu nawu angwamba kusambira Bayibolu ndi Akaboni aku Yehova. Blessing wanguti: “Uneneska utitifwatuwa mu nthowa yakuziziswa ukongwa.”

Yehova Chiuta wangukwaskika ukongwa wati wawona vinthu vankhaza vo Aegipiti achitiyanga Ayisraele. Iyu wakwaskika so mazuŵa nganu chifukwa cha vinthu vambula urunji vo vichitika. Kukamba uneneska, kuti ukapolu umaliyi limu pacharu chapasi, pangakhumbika kusintha vinthu vinandi. Venivi ndivu Chiuta walayizga kuti wachitengi. Bayibolu likamba kuti: “Pe kuchanya kwasonu ndi charu chapasi chasonu vo isi tilindiza mwakukoliyana ndi layizgu laki, ndipu mwenumu mwazamuja urunji.”—2 Petro 3:13.

^ ndimi 2 Zina lasinthika.

^ ndimi 3 Ivi ving’anamuwa kuti Blessing wakhumbika kusaniya ndalama pafupifupi 240,000 Kwacha usiku umoza pe ndipu ngongoli yaki yakwananga ndalama pafupifupi 32 miliyoni Kwacha.