Julani

Lutani pa menyu yachiŵi

Lutani pa vo ve mukati

Akaboni aku Yehova

Chitonga (Malawi)

Yezgani Chivwanu Chawu

 MUTU 5

“Munthukazi Wakuzirwa”

“Munthukazi Wakuzirwa”

1, 2. (a) Kumbi Ruti wagwiranga nchitu wuli? (b) Kumbi ndi vinthu vamampha nivi vo Ruti wanguwona mu Chilangulu chaku Chiuta ndi ŵanthu ŵaki?

ŴANAŴANIYANI kuti muwona Ruti wagwada pamphepeti pa barile yo wawunjika ndi musana. Lumwi lisere, ŵanthu anandi wo agwiranga nchitu m’minda aŵeruka ndipu aluta kwawu chakunena kwa Betelehemu. Ruti wawoneka kuti wavuka ukongwa chifukwa chakugwira nchitu zuŵa losi. Kweni watufwa daka cha, walutirizga mbwenu kukhwema barile. Chinanga wuli venga viyo, zuŵa ili lingumuyende umampha ukongwa kujumpha mo iyu waŵanaŵaniyanga.

2 Kumbi uku kwenga kusintha kwa vinthu pa umoyu wa choko ichi? Nge mo tinguwone m’Mutu 4, Ruti wangusankha kuja ndi apongozi ŵaki, ndipu wangusimikizga mtima kuti wajengi nawu kwa umoyu waki wosi kweniso kuti Yehova, Chiuta waku Naomi wajengi Chiuta waki. Vyoko viŵi ivi vingutuliya limoza ku Moabu kuluta ku Betelehemu, ndipu Ruti yo wenga Mmoabu, wanguvwa kuti Chilangulu chaku Yehova chenga ndi dangu lakuŵanaŵaniya akavu ndi alendu. Pa nyengu iyi, Ruti wangukwaskika ukongwa ndi lisungu la ŵanthu aku Yehova wo alondonga Chilangulu, kweniso wo ayesesanga kuchita vo chikamba ndipu ivi vinguwovya kuti waluweku masuzgu ngaki.

3, 4. (a) Kumbi Boazi wangumuchiska wuli Ruti? (b) Kumbi chakuwoniyapu chaku Ruti chingatiwovya wuli m’mazuŵa ngakusuzga nganu?

3 Yumoza mwa ŵanthu wo ayesesanga kulondo Chilangulu chaku Yehova, ndi Boazi, munthu mura wakukhupuka yo wenga ndi munda wo Ruti watondongamu barile. Boazi wangumuchitiya vinthu mwalisungu nge kuti ndi mwana waki. Ruti wangukondwa kuvwa mazu ngakumulumba chifukwa chakuphwere Naomi ndi kusankha kubisama kumapapa ngaku Yehova, Chiuta wauneneska.Ŵerengani Ruti 2:11-14.

4 Ruti watenere kuti waŵanaŵaniyanga mbwenu kuti vinthu vazakumuyende wuli kunthazi. Pakuti iyu wenga mulendu kweniso mukavu wambula munthurumi pamwenga mwana, waŵanaŵaniyanga mo wangaziphwere apongozi ŵaki ndi iyu mweneku. Wafipiyanga so mtima kuti kumbi walutirizgengi kuthemba chakurya chakutondo?  Kweniso kuti ndiyani yo wazakumuphwere asani iyu wakota? Asani ivi ndivu waŵanaŵananga nadi, penga pakuvwika kufipa mtima. M’mazuŵa ngakusuzga nganu, ŵanthu anandi afipiya mtima nkhani zenizi. Asani tingasambira mo chivwanu chaku Ruti chingumuwovye kumalana ndi masuzgu ngenanga, tikhoza kumuyezga m’nthowa zinandi.

Kumbi Banja Nchinthu Wuli?

5, 6. (a) Kumbi Ruti vingumuyende wuli wati waluta kuchikonkho m’munda waku Boazi pa ulendu wakwamba? (b) Kumbi Naomi wanguvwa wuli Ruti wati wawe kuchikonkho?

5 Ruti wati wamaliza kukhwema barile ndi kumuwunjika pamoza, wangukwana chipimu chimoza cho chilingana ndi makilogilamu 14. Ruti wangumanga chibwayila ndi kuchinyamuwa ndipu wangufika ku Betelehemu mdima wati wayamba.—Ruti 2:17.

6 Naomi wangukondwa ukongwa kuwona kuti mkumwana waki wawe, ndipu watenere kuti wanguzizwa ukongwa ndi ukulu wa chibwayila cha balire cho wangupinga. Ruti wangusungaku so chakurya cho Boazi wangunozge anchitu ŵaki ndipu wanguryiya limoza ndi apongozi ŵaki. Ndipu Naomi wangumufumba kuti, “Wachikonkho pani msanawale? Ndipu [ndi] nunkhu ko watakataka? Watumbikiki munthu yo wakuphwere.” (Ruti 2:19) Naomi wati wawona chibwayila cho Ruti wangupinga wanguziŵa kuti walipu mbwenu munthu yo wamuchitiya lisungu.

7, 8. (a) Kumbi Naomi wanguwona kuti wezi wo Boazi wangumulongo ungutuliya kwaku yani, nanga nchifukwa wuli? (b) Kumbi Ruti wangulongo wuli kuti wayanjanga apongozi ŵaki mwakutuliya pasi pa mtima?

7 Ruti ndi Naomi ŵati ayamba kucheza, Ruti wangwamba kukonkhoske Naomi vakukwaskana ndi lisungu lo Boazi wangumulongo. Ivi vinguchitiska kuti Naomi wamuki kuti: “Ambuya [Yehova, NW] amutumbiki munthu yo walivi kulekezga ulemu waki ku ŵamoyu ndi ŵakufwa!” (Ruti 2:20) Iyu wanguwona kuti wezi wo Boazi wangumulongo ungutuliya kwaku Yehova yo wakhumba kuti ateŵeti ŵaki ajengi akoloŵa manja, ndipu walayizga kuti watumbikengi ŵanthu akupaska. *Ŵerengani Nthanthi 19:17.

8 Naomi wangupangizga Ruti kuti wazomeri kulutirizga kuchikonkho m’munda waku Boazi ndipuso pafupi ndi anchitu ŵaki anthukazi kuchitiya kuti akuvuna anthurumi angachimusuzganga. Ruti wanguvwiya vo apongozi ŵaki angumukambiya ndipu wangulutirizga ‘kuja ndi apongozi ŵaki.’ (Ruti 2:22, 23) Mazu yanga  ngatitilongo jalidu likulu ukongwa lo Ruti wenga nalu; chanju chauneneska. Chakuwoniyapu chaku Ruti chingatiwovya kujisanda asani titanja nadi mabanja ngidu ndipuso asani titovya akwanjiwa ŵidu. Nyengu zosi Yehova wawona ŵanthu wo alongo chanju change ichi.

Chakuwoniyapu chaku Ruti ndi Naomi chititiwovya kuti tikhorwengi ndi banja lidu

9. Kumbi tisambiranji kwaku Ruti ndi Naomi pa nkhani yakukwaskana ndi banja?

9 Kumbi tingakamba kuti Ruti ndi Naomi lenga banja chayilu cha? Ŵanthu anyaki aŵanaŵana kuti banja “chayilu” likhumbika kuja ndi ada, ama, ŵana, ambuya ndi achibali anyaki. Chakuwoniyapu chaku Ruti ndi Naomi chititikumbuska kuti ateŵeti aku Yehova akhoza kukondwa, kuchitiyana lisungu ndi kwanjana chinanga angajapu amanavi pa banja lawu. Kumbi imwi mukhorwa ndi banja linu? Yesu wangukumbuska akusambira ŵaki kuti chinanga mbanthu wo aja ŵija, akhoza kujivwa kuti ŵe m’banja chifukwa chakuti ŵe m’mpingu wachikhristu.Marko 10:29, 30.

Ruti ndi Naomi awovyananga ndi kuchiskana

“Njumoza wa Ŵanasi Limu” wo Angatiwovya

10. Kumbi Naomi wakhumbanga kovya Ruti m’nthowa wuli?

10 Kutuliya mu April m’nyengu yakuvuniya barile mpaka mu June m’nyengu yakuvuniya tirigu, Ruti wangulutirizga kukonkho m’minda yaku Boazi. Masabata ngati ngakapu, Naomi wangwamba kuŵanaŵana mo wangawovye mkumwana waki wakwanjiwa. Po Naomi wenga ku Moabu, wangumukambiya limu Ruti kuti wangamusaniliya cha munthurumi wakuti wamuto. (Ruti 1:11-13) Kweni sonu wenga ndi maŵanaŵanu nganyaki. Naomi wangukambiya Ruti kuti: “Wa mwana wangu si nditenere kukupenje nyumba alinga kukuŵiyengi umampha?” (Ruti 3:1) Kali, apapi ndiwu ayanjanga kusaniriya ŵana ŵawu ŵanthu akuti atorani nawu ndipu Ruti wenga nge mwana waku Naomi chayiyu. Wakhumbanga kuti wamusaniriyi “nyumba,” kung’anamuwa kumupenje munthurumi yo wangamuvikiliya ndi kumovya. Sonu kumbi Naomi watingi wamuwovyengi wuli Ruti?

11, 12. (a) Kumbi Naomi wachikamba kuti Boazi “njumoza wa ŵanasi limu,” wang’anamuwanganji? (b) Kumbi Ruti wangumuka wuli apongozi ŵaki ŵati amulunguchizga?

11 Ruti wati wazumbuwa Boazi, Naomi wangukamba kuti: “Munthu yo ndi mbali widu, njumoza wa ŵanasi limu.” (Ruti 2:20) Kumbi ivi vang’anamuwanganji? M’Chilangulu cho Chiuta wangupereka kwa Ayisraele, mwenga dangu lo lawovyanga mabanja ngo ngakumana ndi masuzgu chifukwa cha ukavu pamwenga nyifwa. Asani munthukazi waja choko wechendabali mwana, wasuzgikanga ukongwa  chifukwa chakuti zina la murumu waki lafwanga ndi kumaliya penipo. Kweni Dangu lakutuliya kwaku Chiuta lazomerezganga kuti mvurwa pamwenga mku waki wa munthurumi wahari choko ndi chilatu chakuti wamubaliyi mwana kuti zina la m’bali waki lilutiriyi kweniso kuti mwana yo waziphwere katundu wa banja lawu. *Mar. 25:5-7.

12 Naomi wangupangizga Ruti vo watenere kuchita kuti wahariki. Ruti wanguzizwa ukongwa ndi vo apongozi ŵaki amukonkhoskiyanga. Marangu ngo Ayisraele ayendiyanga ngenga ngachilendu ukongwa kwaku Ruti; ndipu midawuku yawu yinandi nayu wayiziŵanga umampha cha. Kweni Ruti wamutumbikanga ukongwa Naomi mwakuti wavwisiyanga vosi vo wamukambiyanga. Vo Naomi wangumulunguchizga venga vakuchitiska soni ukongwa kweni Ruti wanguzomerezga kuti wachitengi. Iyu wangumuka mwaulemu kuti: “Vosi vo mukamba ndikachitanga.”—Ruti 3:5.

13. Kumbi tingasambiranji kwaku Ruti pa nkhani yakuvwiya ulongozgi wa ŵaraŵara? (Wonani so Jobu 12:12.)

13 Nyengu zinyaki ampupuka asuzgika kuvwiya vo ŵaraŵara atiŵakambiya. Yiwu awona nge kuti ŵaraŵara aziŵa cha masuzgu ngo yiwu akumana nangu. Kujiyuyuwa kwaku Ruti kutitisambiza kuti kuvwiya ulongozgi wa ŵaraŵara wo atitiyanja ndi kutikhumbiya vamampha, kungatiwovya ukongwa. (Ŵerengani Sumu 71:17, 18.) Kumbi Naomi wangumupangizganji Ruti, nanga kumbi Ruti wangutumbikika nadi chifukwa chakuvwiya?

 Vo Ruti Wanguchita Wati Wafika Pamubuli

14. Kumbi mubuli nchinthu wuli, ndipu awugwiriskiyanga nchitu wuli?

14 Lumwi lati lasere, Ruti wanguluta kumubuli pamwenga kuti malu ngakukhweme ko alimi anandi akhwemiyanga ndi kupeta balire. Pamalu ngo apangangapu mubuli ayaniskangapu umampha umampha ndi kusindiyapu kuti paje pakulama. Kanandi mubuli wajanga pamalu ngakukwera chifukwa chakuti kumazulu mphepu yajanga yikulu ndipu yawovyanga kuwuluska viphwafu. Akupeta agwiriskiyanga nchitu mafosholu pamwenga vidya vinyaki kuti afukuliyengi balire ndi chilatu chakuti mphepu yiwuluskengi viphwafu.

15, 16. (a) Konkhoskani vo vinguchitika kumalu ngakukhweme mbewu, Boazi wati wamaliza kugwira nchitu ndi mazulu. (b) Kumbi Boazi wanguziŵa wuli kuti Ruti wagona kumalundi kwaki?

15 Ruti wanguma chapataliku kulindizga kuti kamdima kawi. Boazi wawoneliyanga akugwira nchitu achipeta balire ndi kumuwunjika kuja ndundu yikulu. Ndipu wati warya chakurya chamazulu, wangugona kukumaliya kwa ndundu ya balire. Ivi ndivu ayanjanga kuchita kuti nyama kweniso ankhungu aleki kuziŵabiya ndi usiku. Ruti wangumuwona Boazi wachigona. Yapa sonu ndipu wakhumbikanga kuchita vo Naomi wangumulunguchizga.

16 Ruti wangwenda chakunyanyatiya kweni wenga ndi mantha ukongwa. Ndipu wati wafika pafupi ndi Boazi, wangumuwona kuti we m’tulu takufwa natu. Sonu Ruti wanguchita nge mo Naomi wangumulunguchizgiya, wanguluta ku malundi kwaku Boazi ndi kumubenuwa chakudika ndipu iyu wangugona kumalundi kwaki. Pavuli paki wangulindizga kwa nyengu yitali. Ruti wawonanga kuti Boazi waswera kuziŵa kuti iyu wazaku. Ndipu usiku pakati, Boazi wangwamba kutukuluka. Wati wavwa kuzizira, wangunyolo malundi kuti wadiki  so. Kweni wanguwona kuti kumalundi kwaki kwagona munthu. Ndipu Bayibolo likamba kuti, “Munthukazi wangula [wangugona] pa marundi ngaki!”Ruti 3:8.

17. Kumbi ŵanthu wo akamba kuti Ruti wenga muyaya aluwa fundu ziŵi nizi?

17 Boazi wangufumba kuti, “Ndiwi yani?” Ndipu Ruti wangumuka mwamantha kuti: “Ndini Ruti, mteŵeti waku munthukazi, vwinkha chiketi chaku pa mteŵeti waku munthukazi pakuti we muhari [wakutiwombo, NW].” (Ruti 3:9) Ŵanthu anyaki akamba kuti vo Ruti wanguchita ndi kukamba valongonga kuti wenga muyaya, kweni aluwa fundu zakukhumbika ukongwa ziŵi. Fundu yakwamba njakuti, Ruti wanguchita mwakuyanana ndi mudawuku wa nyengu yakali, wo uchitika cha mazuŵa nganu. Mwaviyo, nkhunanga kuyeruzgiya vo wanguchita ndi vo achita anthukazi ayaya a mazuŵa nganu. Fundu yachiŵi njakuti vo Boazi wangumuka, vilongo kuti iyu wawonanga kuti Ruti ngwankharu yamampha ukongwa.

Ruti wanguluta ndi vilatu viheni cha kwaku Boazi

18. Kumbi Boazi wangukamba mazu nanga ngo ngangujalika mtima pasi Ruti, nanga kumbi Ruti wangulongo wezi pa vigaŵa viŵi nivi?

18 Viwoneka kuti vo Boazi wangumuka vingumujalika mtima pasi Ruti. Iyu wanguti: “Ambuya akutumbiki mwana wangu; wezi wakumariya uwu wachita ngukuru kuruska wakudankha mwakuti wapenja ŵanyamata cha, manyi mbasauchi manyi mbasambasi.” (Ruti 3:10) “Wezi . . . wakudankha,” ung’anamuwa chanju chauneneska cho Ruti wangulongo pakulutiya limoza ndi Naomi ku Yisraele kweniso kumuphwere. Ndipu “wezi wakumariya,” ung’anamuwa kukhumbisiska kutorana ndi Boazi munthu mura ndi chilatu chakuti wabaliyi mwana murumu waku Naomi yo wakutayika. Boazi waziŵanga kuti Ruti wenga weche muŵisi mwakuti watingi wasankhengi kutorana ndi mnyamata, kwali wakukhupuka pamwenga mukavu. Ruti wakhumbanga kuchitiya so vamampha murumu waku Naomi yo wakutayika kuti zina laki lileki kufwa. Ivi ndivu vinguchitiska kuti Boazi wakhorwi ndi nkharu yaku Ruti.

19, 20. (a) N’chifukwa wuli Boazi wanguleka kutorana ndi Ruti nyengu yeniyo? (b) Kumbi Boazi wangulongo wuli wezi ndi kuŵanaŵaniya mbiri yaku Ruti?

19 Boazi wangukamba so kuti: “Ndipu sonu, wa mwana wangu ungawopanga cha ndikakuchitiyanga chosi cho upempha, pakuti ŵanyangu wosi ŵa mumsumba ŵaziŵa kuti we munthukazi wakuzirwa.” (Ruti 3:11) Iyu wangukondwa ukongwa kuti watorani ndi Ruti; akhumba wanguzizwa ukongwa cha kuti wangupempheka kuja wakumuwombo.  Kweni Boazi wenga munthu murunji ndipu watingi wachitengi ŵaka vinthu vo iyu wangwanja cha. Iyu wangukambiya Ruti kuti pe munthu munyaki yo ndi mubali ukongwa wa murumu waku Naomi. Boazi wakhumbanga kuti wakakambiskani dankha ndi munthu mweniyo asani wangayanja kuja murumu waku Ruti.

Ruti wenga ndi mbiri yamampha ukongwa chifukwa chakuti watumbikanga ŵanthu ndi kuŵachitiya lisungu

20 Boazi wangukambiya Ruti kuti wagoni mpaka kumatandakucha ndipu pavuli paki wasoki mwachisisi kuwere kwawu. Iyu wakhumbanga kuti mbiri yaku Ruti ndi yaki yileki kunangika chifukwa ŵanthu atingi aŵanaŵanengi kuti achita ubudi. Ruti wangugona nadi so kumalundi kwaku Boazi ndipu akhumba pa nyengu iyi mtima waki ungujalikiskika nadi, chifukwa wangumumuka mwaulemu ukongwa. Kweche kamdima, Ruti wanguyuka ndipu Boazi wanguto salu yaku Ruti ndi kumuŵikiyapu balire munandi limu, yo Ruti wangupinga pakuluta kwawu ku Betelehemu.Ŵerengani Ruti 3:13-15.

21. Kumbi nchinthu wuli cho chinguchitiska kuti Ruti waziŵiki kuti wenga “munthukazi wakuzirwa,” nanga tingamuyezga wuli?

21 Ruti watenere kuti wangukondwa ukongwa chifukwa cha mazu ngo Boazi wangumukambiya ngakuti ŵanthu wosi aziŵanga kuti iyu ndi “munthukazi wakuzirwa.” Ndipu chenga chakwenere nadi kuti Ruti waziŵiki ndi mbiri yamampha chifukwa wangukhumbisiska limu kuti waziŵi Yehova ndi kumuteŵete. Wanguchitiya so lisungu Naomi ndi ŵanthu ŵaki, mwakwesesa kulondo midawuku yo kwaku iyu yenga yachilendu. Asani titezga chivwanu chaku Ruti, tiyesesengi kuchitiya ulemu ŵanthu wosi ndi kutumbika midawuku yawu. Asani tingachita viyo nasi tijengi ndi mbiri yamampha.

Ruti Wangusaniya Nyumba

22, 23. (a) Kumbi chawanangwa cho Boazi wangupaska Ruti chitenere kuti chang’anamuwanganji? (Wonani so mazu ngam’mphata.) (b)  Kumbi Naomi wangumupangizganji Ruti?

22 Ruti wati wafika kunyumba, Naomi wangufumba kuti, “Ndiwi yani mwana wangu”? Naomi watenere kuti wangufumba viyo chifukwa chakuti kwenga kweche mdima ndipu wawonanga umampha cha. Iyu wakhumbanga so kuziŵa asani Boazi wazomera kuhara Ruti pamwenga cha. Ruti wangukambiya apongozi ŵaki vosi vo vinguchitika wati waluta kwaku Boazi. Wanguŵapaska so barile yo Boazi wangumupaska kuti wakapereki kwa apongozi ŵaki. *Ruti 3:16, 17, NW.

 23 Pa zuŵa ili, Naomi wangukambiya Ruti kuti watandali pakhomu kuti wapumuwi kuchikonkho. Iyu wangusimikizgiya Ruti kuti: “Yo munthu wakapumuwanga cha, kweni wakangamalizganga makani ngo msanawale.”—Ruti 3:18.

24, 25. (a) Kumbi Boazi wangulongo wuli kuti wenga munthu murunji kweniso wambula mbunu? (b) Kumbi Ruti wangutumbikika wuli?

24 Vo Naomi wangukamba vakukwaskana ndi Boazi venga vauneneska. Boazi wanguluta kugeti la msumba ko ŵara amsumba akumananga ndipu wangulindizga mpaka po munthu yo wenga mbali wapafupi ukongwa waku Elimeleki wangufikiya. Boazi wangupereka wanangwa kwa munthurumi uyu kuti wahari Ruti ndipu wanguchita ivi pamasu pa akaboni anandi. Kweni munthurumi uyu wangukana ndipu wangukamba kuti kuchita viyo kungatimbanyizga chihara chaki. Pavuli paki, Boazi wangukambiya akaboni wosi kuti iyu ndiyu wawombongi munda waku Elimeleki ndi kuto Ruti yo wenga muwolu waku Maloni. Boazi wagukambiya ŵanthu wosi kuti vo wachita viwovyengi kuti “zina la wakufwa, . . . lireki kuzilimitiya.” (Ruti 4:1-10) Ivi vilongo kuti Boazi wenga munthu murunji kweniso wambula mbunu.

25 Sonu Boazi wanguto Ruti. Ndipu Bayibolo likamba so kuti: “Ambuya angumupaska mphapu, ndipu wangupapa mwana munthurumi.” Anthukazi a ku Betelehemu angutumbika Naomi ndi kulumba Ruti chifukwa chakuchitiya vamampha Naomi kuruska vo ŵana anthurumi 7 atingi amuchitiyengi. Nkhani iyi yikamba so kuti mwana waku Ruti wanguzija mbuyaki wa Fumu Davidi. (Ruti 4:11-22) Pavuli paki, Davidi wanguzija mbuyaki waku Yesu Khristu.Mat. 1:1. *

Yehova wangutumbika Ruti mwakumupaska mwaŵi wakuja mpapi waku Mesiya

26. Kumbi vo vinguchitikiya Ruti ndi Naomi vititikumbuskanji?

26 Naomi ndi Ruti angutumbikika nadi, ndipu Naomi wangovya kulera mwana waku Ruti nge ngwaki. Vo vinguchitikiya anthukazi yaŵa vititikumbuska kuti Yehova Chiuta wawona ŵanthu wosi akujiyuyuwa wo asuzgika ndipuso wo atesesa kujipenje achilutirizga kumuteŵete limoza ndi ŵanthu ŵaki. Nyengu zosi Yehova watumbika ŵanthu akugomezgeka nge Boazi, Naomi ndi Ruti.

^ ndimi 7 Naomi wanguwona kuti Yehova wachitiya lisungu munthu weyosi, chinanga mbakufwa viyo. Pa nyengu iyi, murumu waku Naomi ndi ŵana ŵaki wosi ŵaŵi ndipu ŵafwa. Ndipu yumoza mwa ŵana yaŵa ndiyu wenga murumu waku Ruti. Tikayika cha kuti Naomi ndi Ruti aŵayanjanga ukongwa anthurumi yaŵa. Kuchitiya lisungu Naomi ndi Ruti, kwenga kuchitiya so lisungu arumu ŵawu wo atingi akondwengi ukongwa kuphwere awolu ŵawu.

^ ndimi 11 Munthu wakwamba kupaskika mwaŵi wakuhara choko wajanga wakuwa nayu be limoza ndipu pavuli paki mbali waki wa nyumba yira pamwenga yimana nayu wapaskikanga mwaŵi nge mo vajaliyanga pakuhara chuma.Maŵ. 27:5-11.

^ ndimi 22 Boazi wangupima barile wakukwana myesu 6 ndi kupaska Ruti. Akhumba iyu wanguchita viyo chifukwa chakuti mazuŵa 6 ngo ŵanthu agwiranga nchitu ngajalizgananga ndi zuŵa la nambala 7 la Sabata lo apumuliyanga. Kweniso Ruti wanguja choko kwa nyengu yitali, sonu wanguja kamanavi kupumuwa kung’anamuwa kuti wasaniyengi munthurumi kweniso kuja ndi “nyumba” yaki. Kweni vikhoza kuchitika so kuti wangumupaska barile wakukwana myesu 6 chifukwa ndiyu Ruti watingi wafiskengi kupinga.

^ ndimi 25 Ruti njumoza wa anthukazi ankhondi wo Bayibolo likamba kuti ŵenga apapi aku Yesu. Munthukazi munyaki ndi Rahabi yo wangubala Boazi. (Mat. 1:3, 5, 6, 16) Rahabi nayu wenga Myisraele cha.