1, 2. (a) Kumbi m’nyengu yaku Eliya ŵanthu angusuzgika m’nthowa wuli? (b) Kumbi Eliya wangususkika wuli Paphiri la Karmele?

ELIYA wanguwona mzinda wa ŵanthu uchenda kamanakamana kukwera Phiri la Karmele. Chinanga kuti penga pachivivivi, ŵanthu yaŵa awonekiyanga limu kuti ŵe ndi nja ndipu alivi chechosi. Chilala cho chinguwa ku Yisraele kwa vyaka vitatu ndi hafu chinguchitiska kuti ŵanthu yaŵa asuzgiki ukongwa.

2 Mwakupambana ndi ŵanthu yaŵa, achimi 450 a Bala ayendanga mwakujitumbwa kweniso mwakulongo kuti atinkha Eliya, mchimi waku Yehova. Yapa ndipu Fumukazi Yezebelu yabaya ateŵeti aku Yehova anandi kweni Eliya wangukanisiska kusopa Bala. Kweni watingi wakanengi mpaka zuŵanji? Akhumba achimi yaŵa aŵanaŵananga kuti Eliya wawopengi kuti amuthereskengi chifukwa wenga yija. (1 Ŵakar. 18:4, 19, 20) Fumu Ahabu nayu wanguza pagaleta laki lachifumu. Nayu so wamuyanjangapu cha Eliya.

3, 4. (a) N’chifukwa wuli Eliya watenere kuti wanguchita mantha kuchicha? (b) Kumbi tikambiskanengi mafumbu nanga?

3 Zuŵa ili lenga lakusuzga ukongwa kweniso lapade kwa mchimi Eliya yo wenga yija. Eliya wachiwona ŵanthu wo akweranga Phiri la Karmele, wanguziŵa kuti sonu ndipu aziŵengi umampha ukongwa kuti wanthazi njani pakati paku Chiuta ndi ŵanthu aheni. Kumbi Eliya wavwanga wuli kuchicha? Wanguchita mantha chifukwa nayu “wenga munthu wakusankhwa nge ndisi.” (Ŵerengani Yakobe 5:17.) Viwoneka kuti Eliya wenga ndi mantha nadi chifukwa chakuti wenga yija pakati pa ŵanthu ambula chivwanu, fumu yawu yakugaruka, ndipuso achimi amtima uheni wo akhumbanga kumubaya.1 Ŵakar. 18:22.

4 Kumbi nchinthu wuli cho chinguchitiska kuti Ayisraele akumani ndi suzgu ili? Kumbi isi tingasambiranji pa nkhani iyi? Tiyeni tikambiskani vo Eliya wanguchita ndi kuwona mo isi tingayanduliya ndi chivwanu chaki mazuŵa nganu.

Umari wa Suzgu lo Lingugonera

5, 6. (a) Kumbi Ayisraele akhumbikanga kusankhanji? (b) Kumbi Fumu Ahabu wanguchitanji vo vingumukwiyiska ukongwa Yehova?

5 Eliya wawonanga kuti ŵanthu akandirizga ndi kukana kusopa  kwauneneska ndipu iyu watingi wafiskengi cha kusintha vinthu. Mukhoza kuwona kuti Ayisraele anandi angusankha kusopa kwaboza m’malu mwa kusopa kwauneneska ndipu asopanga achiuta wo mitundu yinyaki yosi yasopanga m’malu mwa kusopa Yehova Chiuta. M’nyengu yaku Eliya, kusopa angoza kungufika paheni ukongwa.

6 Fumu Ahabu wangumukwiyiska ukongwa Yehova. Iyu wangutorana ndi Yezebelu mwana wa fumu ya ku Sidoni. Yezebelu wasopanga Bala ndipu wakhumbanga kuti Ayisraele wosi asopengi Bala m’malu mwa kusopa Yehova. Ahabu wangwamba kwende zeru za muwolu waki. Iyu wanguzenga kasopi ndi guŵa lakuperekiyapu sembi kwaku Bala ndipu iyu ndiyu wenga panthazi pakusopa chiuta waboza uyu.1 Ŵakar. 16:30-33.

7. (a) Nchifukwa wuli kusopa Bala kwenga kuheni ukongwa? (b) Kumbi utali wa nyengu yachilala cha mnyengu yaku Eliya ulongo wuli kuti Bayibolo litijisuska cha? (Sazganipu bokosi.)

7 Nchifukwa wuli kusopa Bala kwenga kuheni ukongwa? Ayisraele anandi angukopeka ndipu anguleka kuteŵete Yehova. Chenga chisopa chabwekabweka kweniso chankhaza. Chisopa ichi chazomerezganga kuti pakasopi pachitikengi mibulu ya anthurumi ndi anthurumi anyawu kweniso anthukazi ndi anthukazi anyawu, ureŵi wambula nawu soni, kweniso kupereka sembi ŵana. Yehova wangutuma Eliya kuti wakakambiyi Ahabu kuti kuŵengi chilala cho chazamumala pa nyengu yo mchimi waku Chiuta wazikambiya kuti chimali. (1 Ŵakar. 17:1) Pangujumpha vyaka vinandi Eliya wechendaluti kuchikambiya Ahabu kuti wawunganiski ŵanthu ndi achimi a Bala Paphiri la Karmele. *

Kukamba uneneska, mazuŵa nganu ŵanthu weche kusopa Bala

8. Kumbi isi mazuŵa nganu tingayanduwa wuli chifukwa cha kusambira nkhani yakusopa Bala?

8 Kumbi tingasambiranji pa nkhani iyi mazuŵa nganu? Anyaki akhoza kuŵanaŵana kuti nkhani iyi njakuzirwa cha kwaku isi mazuŵa nganu chifukwa chakuti le kulivi akasopi ndi majocheru nga Bala. Kweni nkhani iyi njambula fundu cha. (Ŵar. 15:4) Mazu ngakuti “Bala” ngang’anamuwa kuti “mweneku” pamwenga “mbuya.” Yehova wangukambiya ŵanthu ŵaki kuti asankhi iyu kuja “bala” wawu pamwenga murumu wawu. (Yes. 54:5) Kumbi muzomerezga cha kuti mazuŵa nganu napu ŵanthu ateŵete ambuya akupambanapambana m’malu mwa kuteŵete Chiuta Wanthazizosi? Kwali ŵanthu amaliya nyengu yawu pakupenja ndalama, nchitu, vakukondweska, ureŵi pamwenga kusopa chiuta munyaki weyosi m’malu mwa kusopa Yehova, yiwu atijisankhiya mbuyawu. (Mat. 6:24; ŵerengani Ŵaroma 6:16.) Kukamba uneneska, mazuŵa  nganu ŵanthu ŵeche kusopa Bala. Tikhoza kusankha umampha yo tikhumba kuteŵete asani tingaŵanaŵaniya mwakufwasa mphambanu ya pakati paku Yehova ndi Bala.

Kumbi Ayisraele ‘Aganthiyanga’ M’nthowa Wuli?

9. (a) Nchifukwa wuli tingakamba kuti Phiri la Karmele lenga malu ngamampha ngakulongole ŵanthu kuti kusopa Bala kwenga kuheni ukongwa? (Wonani so mazu ngam’mphata.) (b) Kumbi Eliya wanguŵakambiyanji ŵanthu?

9 Asani munthu wama pachanya Paphiri la Karmele, wachiwonanga umampha ukongwa charu cha Yisraele chosi kwambiya ku Kishoni mpaka ku Nyanja Yikulu (Medeterranean) yo yenga pafupi ndi phiri lenili. Wawonanga so mapiri nga Lebanoni ngo ngenga chakunkhondi kwa charu ichi. * Kweni lumwi lichikwera pa zuŵa lapade ili, charu chosi cha  Yisraele chingwamba kuwoneka kuti nchakumila. Charu chanyata cho Yehova wangupaska ŵana aku Abrahamu sonu chingumiliya limu chifukwa chakuleka kuvwa kwa ŵanthu aku Chiuta. Sonu ŵanthu yaŵa ŵati awungana pamoza, Eliya wanguŵakambiya kuti: “Mpaka zuŵanji mwendengi ŵakuganthiyaganthiya ndi makhumbu ngaŵi ngakupambana? Asani Ambuya [Yehova] ndiwu Chiuta, murondoni, kweni asani ndi Bala, iku rondoni mweniyo.”1 Ŵakar. 18:21.

10. Kumbi ŵanthu a m’nyengu yaku Eliya ‘aganthiyanga ndi makhumbu ngaŵi ngakupambana,’ m’nthowa wuli? Kumbi yiwu anguluwa fundu yakukhumbika ukongwa niyi?

10 Kumbi Eliya wang’anamuwanganji pakukamba kuti, “mwendengi ŵakuganthiyaganthiya ndi makhumbu ngaŵi ngakupambana”? Ayisraele aziŵanga cha kuti akhumbikanga kusankha kusopa Yehova pamwenga Bala. Yiwu awonanga kuti akhoza kukondweska Bala mwakumuchitiyanga timidawuku tawuyu, uku apempha Yehova Chiuta kuti waŵatumbiki. Akhumba aŵanaŵananga nge kuti Bala wayandaniskengi viŵetu vawu ndi mbewu zawu, uku Yehova Chiuta watiŵavikiliya kunkhondu. (1 Sam. 17:45) Yiwu anguluwa fundu yakukhumbika ukongwa yo ŵanthu anandi mazuŵa nganu aleka kuyiŵanika umampha yakuti, Yehova wakhumba cha kuti tisopengi iyu ndi achiuta anyaki. Yehova wakhumba kuti tisopengi iyu yija pe. Wakhumba so cha kuti pakumusopa tisazgengi ndi kasoperu ka mtundu unyaki wewosi ndipu wakwiya uheni!Ŵerengani  Chituwa 20:5.

11. Kumbi muwona kuti vo Eliya wangukamba Paphiri la Karmele vingatiwovya wuli kujisanda kuti tiwoni vinthu vo tiŵika pamalu ngakwamba mu umoyu widu kweniso mo tisope?

11 Ayisraele ‘anganthiyanga’ m’nthowa yakuti ajanga nge munthu yo wakhumba kwenda nthowa ziŵi pa nyengu yimoza. Ŵanthu anandi mazuŵa nganu aganthiya chifukwa chakuti azomerezga kuti “abala” anyaki aserengi mumtima wawu ndi kuleka kusopa Chiuta. Kuvwiya ulongozgi waku Eliya wakuti tileki kuganthiya kungatiwovya kujisanda kuti tiwoni vinthu vo tiŵika pamalu ngakwamba mu umoyu widu kweniso mo tisope.

Angweseka M’nthowa Yapade

12, 13. (a) Kumbi Eliya wangukamba kuti iyu ndi achimi a Bala ayeseki m’nthowa wuli? (b) Kumbi tingalongo wuli kuti tithemba Yehova nge mo wanguchitiya Eliya?

12 Pavuli paki, Eliya wangukamba kuti iyu ndi achimi a Bala ayeseki. Yiwu angweseka ndi chilatu chakukhumba kuziŵa kuti aziŵi yo waneneska. Asembi a Bala akhumbikanga kupanga jocheru ndi kuŵikapu sembi; pavuli paki akhumbikanga kuromba kwaku chiuta wawu kuti wabuski motu. Eliya nayu wakhumbikanga kuchita venivi. Iyu wangukamba kuti, “Chiuta yo wamukengi ndi motu, ndiyu ndi Chiuta” wauneneska. Eliya waziŵanga umampha kuti Chiuta wauneneska ndi nuyu. Iyu wenga ndi chivwanu chakukho ukongwa mwakuti vamampha vosi wangupaska arwani ŵaki. Wangukambiya achimi a Bala kuti ndiwu ayambi.  Mwaviyo, yiwu angusankha nkhuzi yawu yakuti apereki sembi ndi kwamba kuromba kwaku Bala. *1 Ŵakar. 18:24, 25.

13 Mazuŵa nganu kulivi vakuziziswa. Kweni Yehova wakusintha cha. Nasi tikhoza kumugomezga nge mo wanguchitiya Eliya. Mwakuyeruzgiyapu, asani ŵanthu asuska vo Bayibolo lisambiza titopa cha kuti yiwu ndiwu ayambi kukamba maŵanaŵanu ngawu. Mwakuyanana ndi Eliya, tithemba Chiuta wauneneska kuti ndiyu wamalanengi ndi nkhani yo. M’malu mwa kuthemba zeru zidu, tithemba Mazu ngaku Chiuta ngo ngalipu kuti ‘nganyoroski’ vinthu.2 Tim. 3:16.

Eliya waziŵanga kuti ŵanthu wo asopa Bala asopa chiuta wamoyu cha, kweni iyu wakhumbanga kuti Ayisraele nawu aziŵi

14. Kumbi Eliya wanguŵapongole wuli achimi a Bala, nanga chenga chifukwa wuli?

14 Achimi a Bala angwamba kupereka sembi yawu ndi kudana chiuta wawu. Angudanirizga mwakuwerezgawerezga kuti, “Bala we, utimuki!” Angulutirizga kudanirizga kwa nyengu yitali. Bayibolo likamba kuti, “Kweni pengavi mazu, ndipu pengavi yo wangwamuka.” Ndimsana pakati, Eliya wangwamba kuŵapongole kuti akhumba Bala watiŵamuka cha chifukwa chakuti watangwanika, waluta kuchijovya pamwenga wagonapu dankha ndipu wakhumbika kuchimuyuska. Eliya wangukambiya achimi aboza yaŵa kuti, “Bongoninga ukongwa.” Eliya waziŵanga kuti ŵanthu wo asopa Bala asopa chiuta wamoyu cha, kweni iyu wakhumbanga kuti Ayisraele nawu aziŵi venivi.1 Ŵakar. 18:26, 27.

15. Kumbi vo vinguchitikiya asembi a Bala vilongo wuli kuti nkhupusa kusankha mbuya munyaki weyosi m’malu mwaku Yehova?

15 Ivi vinguchitiska kuti achimi a Bala akwiyi ukongwa, “ndipu ŵangubongo ndi mazu nga mkankha ŵangujichekacheka ndi malipanga ndi vimayi kwakulingana ndi lusu lawu mpaka ndopa zinguchucha.” Vosi ivi vinguwa paŵaka chifukwa “kwengavi mazu; pengavi yumoza wangwamuka, pengavi yo wanguphwereku.” (1 Ŵakar. 18:28, 29, NW) Bala kwengavi nadi. Kusopa Bala yenga nthowa yo Satana wangunozga kuti ŵanthu wosi aleki kusopa Yehova. Kukamba uneneska, kusankha mbuya munyaki weyosi m’malu mwaku Yehova, kuguŵiska pamwenga so kulengeska.Ŵerengani  Sumu 25:3; 115:4-8.

Chiuta Wauneneska Wangumuka

16. (a) Kumbi vo Eliya wanguchita pakunozga guŵa laku Yehova Paphiri la Karmele, vatingi viŵakumbuskengenji Ayisraele? (b) Kumbi Eliya wangulongo so wuli kuti wamugomezganga ukongwa Chiuta waki?

16 Sonu chakumazulu, yenga nyengu yakuti Eliya wapereke sembi.  Iyu wangunozga dankha guŵa la sembi laku Yehova lo lingubwangandulika ndi ŵanthu wo atinkhananga ndi kusopa kwauneneska. Wangugwiriskiya nchitu mya 12 akhumba ndi chilatu chakuti wakumbuski mafuku 10 nga Yisraele kuti akhumbika kuvwiya Chilangulu chaku Mosese cho chinguperekeka ku mtundu wosi wa Yisraele. Wati wamalizga, wanguŵika sembi paguŵa ndi kudapu maji ngo anguneŵa M’nyanja ya Mediterranean kuti chechosi chizumbwi. Wangukumba so ngalandi kuzunguliya guŵa ndi kuzazamu maji. Iyu wangulongo kuti watimugomezga ukongwa Chiuta waki chifukwa chakuti achimi a Bala wanguŵapaska mwaŵi kuti achiti vosi vo vingawovya kuti sembi yawu yiperekeki kwambula kusuzga, kweni iyu wangupereka sembi kwaku Yehova mwakuchita vinthu vo vatingi vitondekeskengi kuti yiperekeki.1 Ŵakar. 18:30-35.

Rombu laku Eliya lingulongo kuti wafipiyanga mtima ŵanthu chifukwa wakhumbisiskanga kuti Yehova ‘wang’anamuliyi mitima yawu kuvuli’

17. Kumbi rombu laku Eliya lingulongo wuli vinthu vo ŵaŵikanga pamalu ngakwamba pa umoyu waki? Nanga isi tingamuyezga wuli?

17 Eliya wati wamalizga vosi, wanguromba. Rombu laki lenga lakuvwika umampha chifukwa lingulongo vinthu vo Eliya waŵikanga pamalu ngakwamba pa umoyu waki. Chakwamba, wakhumbanga kuti ŵanthu aziŵi kuti “Chiuta wa ku Yisraele” ndi Bala cha kweni ndi Yehova. Chachiŵi, wakhumbanga kuti ŵanthu wosi aziŵi kuti iyu ndi mteŵeti ŵaka waku Yehova, ndipu ulemu ndi unkhankhu wosi utenere kuluta kwaku Chiuta. Chakumaliya, wangulongo kuti wafipiyanga mtima ŵanthu chifukwa wakhumbisiskanga kuti Yehova ‘wang’anamuliyi mitima yawu kuvuli.’ (1 Ŵakar. 18:36, 37) Chinanga kuti asuzgikanga ukongwa chifukwa chakuleka kugomezgeka kwawu, Eliya waŵayanjanga mbwenu. Kumbi asani tiromba kwaku Chiuta tilongo kuti te akujiyuyuwa, tifipiya mtima zina laku Chiuta, kweniso kuti tivwiya lisungu ŵanthu wo akhumbika kovyeka nge mo wanguchitiya Eliya?

18, 19. (a) Kumbi Yehova wangumuka wuli rombu laku Eliya? (b) Kumbi Eliya wanguŵatumanji Ayisraele? Nchifukwa wuli asembi a Bala akhumbikanga kuŵachitiya lisungu cha?

18 Eliya wechendayambi kuromba, ŵanthu yaŵa atenere kuti alindizganga kuti awoni po Yehova watondekiyengi kumuka nge po wangutondeke Bala. Kweni Eliya wati wamaliza kuromba, weyosi wangukhorwa. Bayibolo likamba kuti: “Sonu motu wa Ambuya unguwa, ndi ungocha sembi yakocha, ndi nkhuni, ndi mya, ndi fuvu; ungunyanga maji ngo ngenga mungalandi.” (1 Ŵakar. 18:38) Yapa, Yehova wangumuka umampha ukongwa! Nanga ŵanthu anguchita wuli?

“Sonu motu wa Ambuya unguwa”

19 Yiwu angukambula kuti, “Yehova ndiyu Chiuta wauneneska! Yehova ndiyu Chiuta wauneneska!” (1 Ŵakar. 18:39, NW) Yapa sonu ndipu anguziŵiya uneneska. Kweni ivi ving’anamuwa kuti angulongo chivwanu cha. Kukamba ŵaka kuti Yehova ndiyu Chiuta wauneneska pavuli  pakuwona motu wo ungutuwa kuchanya pakumuka rombu, kungulongo chivwanu chawu cha. Eliya wanguŵakambiya kuti alongo chivwanu chawu mwa kuchita chinthu chinyaki. Iyu wanguŵatuma kuti agwiri nchitu yo akhumbikanga kuyigwira kali ukongwa pakuvwiya Chilangulu chaku Yehova. Chilangulu chaku Chiuta chingukamba kuti achimi aboza ndi akusopa ngoza atenere kubayika. (Mar. 13:5-9) Asembi a Bala angujipanga kuja arwani aku Yehova Chiuta ndipu anguchitiya dala vinthu vakuskana ndi vilatu vaki. Kumbi ŵenga akwenere kuŵachitiya lisungu? Awa, chifukwa asembi yaŵa angulongopu lisungu cha pakotcha ŵana amoyu wo aŵaperekanga sembi kwaku Bala. (Ŵerengani Nthanthi 21:13; Yer. 19:5) Pengavi nadi chifukwa chakuŵachitiya lisungu. Mwaviyo Eliya wangukamba kuti abayiki ndipu angubayika nadi.1 Ŵakar. 18:40.

20. Nchifukwa wuli tingakamba kuti vo ŵanthu akususka akamba vakukwaskana ndi vo Eliya wanguchitiya asembi a Bala vauneneska cha?

20 Ŵanthu akususka mazuŵa nganu akhoza kukamba kuti vo vinguchitika Paphiri la Karmele venga vamampha cha. Ŵanthu anyaki afipa mtima chifukwa chakuti ŵanthu a visopa vinyaki awona nge kuti vo vinguchitika Paphiri la Karmele, vikhoza kuŵapaska mazaza ngakuti nawu abayiyengi ŵanthu wo asuskana ndi vo yiwu agomezga. Chakuvwisa lisungu ukongwa nchakuti mazuŵa nganu muvisopa muchitika nkhaza zikulu ukongwa. Kweni Eliya wenga munthu wankhaza cha. Iyu wanguchita urunji waku Yehova pakubaya ŵanthu yaŵa. Kweniso Akhristu auneneska aziŵa kuti angachita nge mo Eliya wanguchitiya cha. Yiwu avwiya ulongozgi wo Yesu wangupaska Petro wakuti: “Weza lipanga laku mumalu ngaki, chifukwa wosi ŵakuto lipanga ŵanangikengi ndi lipanga.” (Mat. 26:52) Yehova ndiyu wazamuyeruzga mwaurunji ndipu wazamugwiriskiya nchitu Mwana waki.

21. Nchifukwa wuli Akhristu auneneska wosi atenere kwezga Eliya?

21 Akhristu auneneska atenere kulongo kuti ŵe ndi chivwanu pa vakuchita vawu vosi. (Yoh. 3:16) Nthowa yimoza yo tingachitiya ivi nkhuyezga ŵanthu akugomezgeka nge Eliya. Iyu wasopanga Yehova pe ndipu wachiskanga anyaki kuti nawu achitengi viyo. Wanguchita chiganga pakulongo kuti Satana walongozganga ŵanthu kuti aleki kusopa Yehova mwakugwiriskiya nchitu chisopa chaboza. Wangugomezga so Yehova kuti ndiyu wanozgengi vinthu m’malu mwakuthemba zeru zaki. Eliya wanguvikiliya kusopa kwauneneska. Tosi titenere kwezga chivwanu chaki!

^ ndimi 9 Nyengu zinandi Phiri la Karmele lajanga lakubiliŵira kweniso paputanga kamphepu kakuzizira umampha kakutuliya m’nyanja, vo vachitiskanga kuti kuwengi vuwa ndipuso kujengi dungwi linandi. Ŵanthu wo asopanga Bala awonanga kuti phiri ili ndakuzirwa ukongwa chifukwa agomezganga kuti Bala ndiyu wachitiskanga kuti vuwa yiwengi. Kweni pa nyengu iyi, Bala wanguziŵika kuti ndi chiuta waboza chifukwa Phiri la Karmele lingumila.

^ ndimi 12 Wonani kuti Eliya wanguŵakambiya kuti: “Mungaŵikangaku motu cha” ku sembi. Akaswiri anyaki a Bayibolo akamba kuti nyengu zinyaki ŵanthu akuchita masenga agwiriskiyanga nchitu jocheru lo lenga ndi zenji kusi ndi chilatu chakuti abisengeku motu, kuti ŵanthu awonengi nge kuti achiuta ŵawu ndiwu apemba motu wo mwakuziziswa.