Julani

Lutani pa vo ve mukati

 MBIRI YA UMOYU WANGU

Vo Apapi Angundisambiza pa Unamana Vandiwovya Kuti Ndiluti Panthazi Mwauzimu

Vo Apapi Angundisambiza pa Unamana Vandiwovya Kuti Ndiluti Panthazi Mwauzimu

PAKATI pa usiku tingufika mumphepeti mwa Msinji wa Niger. Msinji uwu we ndi mweza ukongwa ndipu ngusani pafupifupi makilomita 1.6. Pa nyengu iyi, ku Nigeria kwachitikanga nkhondu ndipu kumbuka msinji wa Niger kwenga kwakofya. Chinanga kuti venga viyo, kanandi takhumbikanga kuyambuka pa msinji wenuwu. Kumbi ntchinthu wuli cho chinguchitiska kuti ndifiki pa msinji uwu? Agani ndikukambiyeni vo vinguchitika ndechendaweku.

Ada, a John Mills angubatizika mu 1913, ku New York. Pa nyengu iyi ŵenga ndi vyaka 25. Mubali Russell ndiyu wangukamba nkhani ya ubatizu. Pati pajumpha nyengu yimanavi kutuliya po angubatizikiya, ada anguluta ku Trinidad ko anguchito Constance Farmer, yo wenga wakusambira Bayibolu waphamphu. Ada awovyananga ndi munyawu William R. Brown kuwonesa “Seŵeru la Vithuzi va Chilengedu.” Yiwu awonesanga seŵeru ili mpaka po mubali Brown ndi muwolu waki anguŵakambiya kuti akateŵetiyengi ku Africa mu 1923. Ada ndi ama angulutirizga kuteŵete ku Trinidad. Wosi ŵaŵi ŵenga ndi chilindizga chakuluta kuchanya.

APAPI ŴIDU ATIYANJANGA

Apapi ŵangu angubala ŵana 9 ndipu wakwamba angumudana kuti Rutherford. Zina ili lenga laku yo wenga pulezidenti wa Watch Tower Bible and Tract Society pa nyengu yo. Ndati ndawaku pa 30 December 1922, apapi ŵangu angundidana kuti Woodworth. Zina ili lenga laku yo wawovyanga kuti nkhani zilembeki mu magazini ya The Golden Age (yo sonu yidanika kuti Jani Masu!). Apapi ŵidu angutisambiza sukulu tosi kweni atichiskanga kuti tiŵanaŵaniyengi ukongwa vo takhumbanga kuchita pakuteŵete Yehova. Ama akonkhoskanga Malemba mwalusu. Ada ayanjanga kutikonkhoske nkhani za mu Bayibolu. Pakutikonkhoske, agwiriskiyanga ntchitu liŵavu lawu losi kuti vo akambanga viwonekengi nge vichitika.

Phamphu lawu lingubala vipasu. Taŵana anthulumi atatu tinguluta ku Sukulu ya Giliyadi. Azichi ŵidu atatu anguchita upayiniya kwa vyaka vinandi ku Trinidad and Tobago. Chifukwa cha vo apapi ŵidu atisambizanga ndipuso nkharu yawu yamampha vinguwovya taŵana ŵawu kuti tipandiki “munyumba yaku Yehova.” Vo atikambiyanga vingutiwovya kuti tilutirizgi kuja mu nyumba yaku Yehova ndi kutipitiya “mu mabalaza ngaku Chiuta widu.”—Sumu 92:13.

Kunyumba kwidu ndiku tanozgekiyanga upharazgi. Apayiniya awungananga kunyumba kwidu ndipu kanandi akambiskananga va mubali George Young, mumishonale wa ku Canada yo wanguza ku Trinidad. Apapi ŵangu akondwanga asani akamba va mubali  Brown ndi muwolu waki wo pa nyengu iyi ŵenga ku West Africa. Ivi vingundiwovya kuti ndiyambi kupharazga po ndenga ndi vyaka 10.

VO VACHITIKANGA PA NYENGU YO NDENGA MUNAMANA

Pa nyengu iyi, magazini ngidu ngavumbuwanga visambizu vaboza va visopa, amalonda achinyengu ndipuso vinthu viheni vo andali achitanga. Chifukwa cha venivi, mu 1936 mulongozgi munyaki wa chisopa wangukambiya munthu munyaki yo wenga ndi udindu ukulu mucharu cha Trinidad kuti wajali mabuku ngosi nga Watch Tower. Mwaviyo, tagaŵiyanga mwakubisa mabuku ngidu mpaka po ngosi ngangumaliya. Tayendanga pasi pamwenga pa njinga mumagulu pakugaŵiya timapepela ndipu nyengu zinyaki tanyamuwanga vikwangwani. Abali a ku Tunapuna apharazganga mwakugwiriskiya ntchitu galimotu yo yenga ndi vakukweze mazu ndipu tosi pamoza tingupharazga mpaka ku vigaŵa vakutali va charu cha Trinidad. Ivi venga vakukondwesa ukongwa! Venivi vingundiwovya kuti ndibatiziki po ndenga ndi vyaka 16.

Abali apharazga ndi galimotu yo yenga ndi vakukweze mazu ku Tunapuna

Vo apapi ŵangu angundisambiza ndipuso vo vachitikanga pa nyengu yo ndenga munamana, vingundichiska kuti ndiŵi ndi khumbu la kuja mumishonale. Mtima wakukhumba kuja mumishonale wenga wecheŵaka pa nyengu yo ndinguluta ku chilwa cha Aruba mu 1944, ko ndingusaniya Mubali Edmund W. Cummings yo ndingwamba kuteŵete nayu. Tingukondwa kuti pa chikumbusu tinguwungana ŵanthu 10 mu 1945. Mu 1946, mpingu wakwamba ungujalikiskika pa chilwa ichi.

Ndati ndato Oris, vinthu vayendanga umampha ukongwa kuphara po ndenga ndija

Pati pajumpha nyengu yimanavi, ndingupharazgiya Oris Williams yo ndagwiranga nayu ntchitu. Oris wasuskanga ukongwa kuti wavikiliyi vo wagomezganga. Ndati ndayamba kusambira nayu Bayibolu, wangusambira uneneska ndipu wangubazika pa 5 January, 1947. Pati pajumpha nyengu yimanavi ndingumukhumba ndipu pavuli paki tingutorana. Oris wangwamba upayiniya mu November 1950. Ndati ndato Oris, vinthu vayendanga umampha ukongwa kuphara po ndenga ndija.

TAKONDWANGA NDI UTEŴETI KU NIGERIA

Mu 1955, angutidana ku Sukulu ya Giliyadi. Pa nyengu yo tanozgekiyanga ulendu widu, ini ndi Oris tinguleka ntchitu yo tagwiranga, tingugulisa nyumba ndi katundu ndipu pavuli paki tingutuwaku ku Aruba. Tingumaliza Sukulu ya Giliyadi ya nambala 27 pa 29 July 1956 ndipu angutikambiya kuti tikateŵetiyengi ku Nigeria.

Te ndi banja la Beteli mutawuni ya Lagos ku Nigeria mu 1957

Oris wangukamba vo vinguchitika nyengu yinyaki. Iyu wanguti: “Mzimu waku Yehova ungawovya munthu kusintha mo wawone masuzgu ngo wakumana nangu asani wachita uteŵeti wa umishonale. Mwakupambana ndi mulumu wangu, ini ndakhumbanga cha kuja mumishonale. Ndakhumbanga kuja ndi nyumba yangu ndi kubala ŵana. Ndingusintha maŵanaŵanu ngangu ndati ndaziŵa kuti ntchitu yakupharazga uthenga wamampha yikhumbika kuchitika mwaliŵi ukongwa. Pa nyengu yo tamalizanga Sukulu ya Giliyadi, ndenga wakunozgeka kuchita umishonale. Po takweranga Sitima ya Queen Mary, Mubali Worth Thornton yo wagwiranga ntchitu mu ofesi ya Mubali Knorr wangukamba kuti, ‘Muyendi umampha!’ Iyu wangutikambiya kuti tamuteŵetiyanga pa Beteli. Ndingudandawula ndipu ndingukamba kuti ‘Nkhondo ama ini!’ Kweni ndingusintha maŵanaŵanu mwaluŵi ndipu uteŵeti wa pa Beteli ndingwamba kuwuyanja. Pa Beteli ndagwiranga ntchitu zakupambanapambana. Ntchitu yo yandikondwesanga ukongwa yenga yakulondere alendu. Mwakawi, nditanja ŵanthu ndipu ntchitu yakulondere alendu yingundiwovya kuti ndiziŵani ndi abali a ku Nigeria wo azanga ku Beteli. Anandi azanga ŵe mbuu, avuka, ŵe ndi nyota kweniso ŵe ndi nja. Ndakondwanga kuŵawovya ndi kuŵachiska. Vosi vo ndachitanga wenga uteŵeti wakupaturika kwaku Yehova ndipu venivi vandiwovyanga kuti ndikondwengi kweniso kuti ndikhorwengi.” Kukamba uneneska, uteŵeti wewosi watiwovyanga kuti tiluti panthazi mwauzimu.

Pa nyengu yo tachezanga ku Trinidad mu 1961, Mubali Brown wangukamba vinthu vakukondwesa vo vingumuchitikiya ku Africa. Pavuli paki nani ndingukamba mo ntchitu yakupharazga yalutiyanga panthazi ku Nigeria. Mubali Brown wangundikoloŵeka janja paphewa ndipu wangukambiya Ada kuti: “Johnny, yiwi wechendaluteku ku Africa, kweni Woodworth wakufikaku!” Ada angukamba kuti: “Lutirizga Worth! Lutirizga!” Vo angukamba ŵanthu yaŵa, vingundiwovya kuti ndilimbikiyengi uteŵeti.

William “Bible” Brown ndi muwolu waki Antonia, angutichiska ukongwa

Mu 1962, ndenga ndi mwaŵi wakuluta so ku Sukulu ya Giliyadi ya nambala 37 yo yinguchitika kwa myezi 10. Mubali Wilfred Gooch, yo pa nyengu iyi  wawoneriyanga nthambi ku Nigeria, angumudana ku Sukulu ya Giliyadi ya nambala 38. Wati wamaliza angumukambiya kuti wakateŵetiyengi ku England. Mwaviyo, ini ndini ndingwamba kuwonere nthambi ku Nigeria. Nge mo wachitiyanga mubali Brown, nani ndayendanga ukongwa ndipu ivi vinguchitiska kuti ndiziŵani ndi abali a ku Nigeria ndipu ndingwamba kuŵayanja ukongwa. Yiwu ŵengavi vinthu vinandi vo ŵanthu wo aja muvyaru vakukhupuka ŵe navu. Chinanga kuti venga viyo, akondwanga kweniso akhorwanga ndi vo ŵenga navu. Venivi, valongonga kuti munthu wakondwa chifukwa cha ndalama pamwenga katundu cha. Pakuŵanaŵaniya mo vinthu venge pa umoyu wawu, venga vakukondwesa kuwona kuti atowa kweniso avwala umampha pa maunganu. Asani aluta ku maunganu ngachigaŵa, anandi akweranga malori ndi mabasi ngo angadananga kuti bolekajas * (mabasi yanga ngenga ngakujulika mumphepeti ndipu ngapangikanga ku Nigeria kweniko). Kanandi pa mabasi ngenanga palembekanga mazu ngambula kusuzga kungakumbuka. Nganyaki mwa mazu yanga ngenga ngakuti: “Timanthonyezi timanatimana ta maji tipanga nyanja yikulu.”

Mazu yanga ngauneneska. Vo mupharazgi weyosi wachitanga, vawovyanga kuti chiŵerengeru chikuwi. Nasi tinguchitaku chigaŵa chidu. Kupatuwaku charu cha United States, charu cha Nigeria chenga chakwamba kuŵa ndi apharazgi 100,000 mu 1974. Ntchitu yakupharazga yinguluta panthazi ukongwa!

Pa nyengu yo chiŵerengeru chakuwanga, ku Nigeria kungwamba kuchitika nkhondu. Nkhondu iyi yingwamba mu 1967 ndipu yingumala mu 1970. Kwa myezi yinandi, abali a ku Biafran atondekanga kuza ku ofesi ya nthambi. Isi ndisi talutanga ndi mabuku. Nge mo ndakambiyapu kukwamba kwa nkhani iyi, tapempheranga ndipuso tagomezganga Yehova asani tikhumba kumbuka msinji wa Niger. Tingumbuka msinji uwu kananandi ŵaka.

Ndeche kukumbuka maulendu ngakofya ngenanga. Ngaŵikanga umoyu widu pangozi ku matenda, asilikali ndi vinthu vinyaki vakofya. Kujumpha mu chigaŵa cho mwenga asilikali aboma kwenga kwakofya. Kweni ko kwenga kwakofya ukongwa nkhujumpha mu chigaŵa cha Biafran cho mwenga asilikali wo anguyukiya boma. Zuŵa linyaki ndinguyambuka msinji wa Niger ndi usiku pa watu. Pa zuŵa ili, msinji uwu wenga ndi mweza ukulu. Ndatuwanga ku Asaba ndalutanga ku Onitsha ndipu ndingulutiliya ku Enugu kuti nkhachiski ŵara. Ndinguluta so kuchichiska ŵara ku Aba. Zuŵa linyaki ku Port Harcourt tingumaliza unganu widu mwaluŵiluŵi ndi pempheru chifukwa kunguza asilikali aboma wo anguthereska asilikali akuyukiya boma ndi kujumpha po ŵenga.

Maunganu yanga ngenga ngakukhumbika chifukwa ngawovyanga abali kuziŵa kuti Yehova watiŵaphwere kweniso kuti angachitangaku cha nkhondu. Ngaŵawovyanga so kuti akoliyanengi. Abali a ku Nigeria angugomezgeka pa nyengu yakusuzga yeniyi. Chinanga kuti ŵanthu atinkhananga chifukwa cha kupambana mtundu, kweni abali ayanjananga ndi kukoliyana. Wenga mwaŵi kuŵa mucharu ichi pa nyengu ya masuzgu iyi.

Mu 1969, Mubali Milton G. Henschel ndiyu wenga cheyamani pa unganu wa mutu wakuti “Peace on Earth” wo unguchitikiya mu Yankee Stadium, mutawuni ya New York. Pa unganu uwu ini ndini ndawovyananga nayu ndipu ndingusambira vinandi kwaku iyu. Ivi vinguchitika pa nyengu yaki chifukwa mu 1970 tenga ndi unganu wa mutu wakuti “Men of Goodwill” wo unguchitikiya mutawuni ya Lagos ku Nigeria. Unganu uwu unguchitika nkhondu yati yamala ŵaka ndipu ungwenda umampha chifukwa chakuti Yehova wangutiwovya. Pa unganu uwu penga ŵanthu 121,128 ndipu unguchitika mu vineneru 17. Yaka kenga kakwamba kuŵa ndi unganu wa ŵanthu anandi viyo. Mubali Knorr ndi mubali Henschel ndipuso ŵanthu wo anguza nawu pa ndegi kutuwa ku United States ndi ku England, anguwona chiŵerengeru chikulu ukongwa cha ŵanthu wo angubatizika. Pangubatizika ŵanthu 3,775. Unganu uwu wenga umoza mwa maunganu ngo pangubatizika ŵanthu anandi kutuliya pa Pentecost. Ndiŵanaŵana kuti ndechendatangwanikepu kuphara po ndingutangwanikiya pakunozgeke unganu uwu. Chiŵerengeru cha apharazgi ku Nigeria chingukuwa ukongwa kuluska vyaru vinyaki.

Pa unganu wa mutu wakuti “Men of Goodwill” wo unguchitikiya mutawuni ya Lagos ku Nigeria, penga ŵanthu 121,128 ndipu unguchitika mu vineneru 17, kusazgapu Chiibo

Pa vyaka vakujumpha 30 vo tinguja ku Nigeria, ndakondwanga kuwonere dera kweniso kuyendere maofesi nga nthambi ku West Africa. Amishonale awonganga ukongwa asani achiskika weyosi pakuyija. Ndakondwanga asani nditiŵakambiya kuti  Yehova watiŵaluwa cha. Ntchitu iyi yingundiwovya kuziŵa kuti nthowa yimoza yakuwovye ŵanthu kuti aluti panthazi mwauzimu nkhuŵaŵanaŵaniya. Kuchita viyo kutovya so kuti ŵanthu aleki kuwere vuli ndipuso kuti gulu laku Yehova likoliyanengi.

Yehova ndiyu watiwovyanga kuzizipizga masuzgu ngo takumananga nangu chifukwa cha nkhondu ndi matenda. Vawonekiyanga limu kuti Yehova watitumbikanga. Oris wangukamba kuti:

“Tosi tingutamapu malaria kananandi ŵaka. Zuŵa linyaki Worth wangufwa chipoyu wati watama malaria ndipu angumuko dimiti ku chipatala mutawuni ya Lagos. Dokotala wangundikambiya kuti wakayikiya asani wachirengi kweni wanguchira. Wati wasisipuka, wangupharazgiya nesi yo wamuwoneriyanga. Pavuli paki, ndinguluta ndi mulumu wangu Worth kunyumba kwa nesi uyu. Zina laki wenga Nwambiwe. Iyu wanguzomera kusambira Bayibolu ndipu pavuli paki wanguja mura mu mpingu mutawuni ya Aba. Nani ndinguwovya ŵanthu anandi, kusazgapu Asilamu wo ŵenga akujipereka ku chisopa chawu kuti aje ateŵeti aku Yehova. Takondwanga ukongwa kuziŵana ndi abali a ku Nigeria, midawuku yawu ndi chineneru chawu.”

Tingusambira so kuti: Kuti tiluti panthazi mwauzimu asani titeŵete ku charu chinyaki, tikhumbika kwanja abali ndi azichi chinanga kuti midawuku yawu yingapambana ukongwa ndi yidu.

TINGUPASKIKA UTEŴETI UNYAKI

Tati tateŵete pa Beteli ku Nigeria, angutipaska uteŵeti unyaki mu 1987. Angutikambiya kuti tikateŵetiyengi nge amishonale pa chilwa cha St. Lucia ku Caribbean. Wenga uteŵeti wakukondwesa ukongwa chinanga kuti takumananga ndi masuzgu nganyaki. Mwakupambana ndi ku Africa ko ŵanthu ato mita, ku St. Lucia suzgu ndakuti ŵanthu atorana mwambula kulondo marangu. Mazu ngaku Chiuta ngakuwovya ŵanthu anandi wo tasambiranga nawu Bayibolu kuti asinthi.

Oris ndamuyanjanga ukongwa kwa vyaka vosi 68 vo tingujaliya limoza mu nthengwa

Nthazi zati zamala chifukwa cha ukoti, Wupu Wakulongozga ungutisamusiya ku likulu lidu ku Brooklyn, New York, U.S.A., mu 2005. Zuŵa lelosi ndiwonga Yehova chifukwa chaku Oris. Iyu wakutayika mu 2015. Nyifwa yaki yikundidumuwa nkhwamba mwakuti ndisoŵa chakukamba. Wenga munyangu wamampha ukongwa, wandiyanjanga ndipu wenga ndi nkharu yamampha. Ndamuyanjanga ukongwa kwa vyaka vosi 68 vo tingujaliya limoza mu nthengwa. Tingusaniya kuti vo vitovya kuti tikondwengi mu nthengwa ndi mu mpingu nkhutumbika wo alongozga, kugowokiyana, kujiyuyuwa ndi kuŵa ndi mijalidu yo mzimu utuzga.

Asani taguŵa pamwenga tidandawula ndi vinthu vinyaki, tapemphanga Yehova kuti watumbiki vo tachitanga pakumuteŵete. Mukuluta kwa nyengu, vinthu vasinthangaku ndipu taziŵanga kuti vamampha ve kunthazi!​—Yesa. 60:17; 2 Akori. 13:11.

Ku Trinidad and Tobago, Yehova wangutumbika ntchitu yo apapi ŵangu ndi ŵanthu anyaki anguchita. Mwakukoliyana ndi lipoti la pambula kuswera yapa, mucharu ichi mwe apharazgi 9,892. Ku Aruba, abali ndi azichi anandi ayesesa kuti awovyi mpingu wo ndawunganangaku kuti uje wakukho. Pa chilwa ichi sonu pe mipingu 14. Ndipu ku Nigeria kwe apharazgi 381,398. Pa chilwa cha St. Lucia, pe abali ndi azichi 783 wo apharazga uthenga wamampha wa Ufumu.

Sonu nde ndi vyaka vakujumpha 90. Pakukamba za ŵanthu wo akupandika mu nyumba yaku Yehova, pa Sumu 92:14 pakamba kuti: “Chinanga angakota alutirizgengi kupasa vipasu. Alutirizgengi kuŵa ŵafya ndi kuja ndi nthazi.” Ndiwonga ukongwa vosi vo Yehova wandichitiya pakumuteŵete. Vo apapi angundisambiza pa unamana vandiwovya kuti nditeŵete Yehova mwakukwana. Chifukwa cha chanju chaki chambula kumala, Yehova wandizomereza kuti ‘nditipitiyi mu mabalaza ngaku Chiuta wangu.’​—Sumu 92:13.

^ ndimi 18 Wonani magazini ya Jani Masu ya March 8, 1972, papeji 24-26.