Accessibility setting

Pumili ng wika

Pumunta sa pangalawahing menu

Pumunta sa talaan ng mga nilalaman

Pumunta sa nilalaman

Mga Saksi ni Jehova

Tagalog

Maging Malapít kay Jehova

 KABANATA 20

“Marunong sa Puso”—Ngunit Mapagpakumbaba

“Marunong sa Puso”—Ngunit Mapagpakumbaba

1-3. Bakit tayo makatitiyak na si Jehova ay mapagpakumbaba?

NAIS ng isang ama na ipaalam ang isang mahalagang leksiyon sa kaniyang maliit na anak. Gustung-gusto niyang maabot ang puso nito. Ano kayang paraan ang gagamitin niya? Siya kaya’y may-pagbabantang tatayo sa harap ng bata at gagamit ng masasakit na salita? O siya kaya ay yuyukong kapantay ng bata at magsasalita sa mahinahon at mapang-akit na paraan? Tiyak na pipiliin ng isang marunong at mapagpakumbabang ama ang mahinahong paraan.

2 Anong uri ng Ama si Jehova—palalo o mapagpakumbaba, malupit o mahinahon? Si Jehova ang nakaaalam ng lahat at marunong sa lahat. Gayunman, napapansin mo ba na ang kaalaman at katalinuhan ay hindi palaging nagpapangyari sa mga tao na maging mapagpakumbaba? Gaya ng sabi sa Bibliya, “ang kaalaman ay nakapagpapalalo.” (1 Corinto 3:19; 8:1) Subalit si Jehova, bagaman “marunong sa puso,” ay mapagpakumbaba rin. (Job 9:4) Hindi naman dahil sa mababa ang posisyon niya sa anumang paraan o kaya’y kulang siya sa karingalan, kundi dahil sa wala sa kaniya ang kapalaluan. Bakit nagkagayon?

3 Si Jehova ay banal. Kaya ang kapalaluan, isang kalidad na nagpaparungis, ay wala sa kaniya. (Marcos 7:20-22) Isa pa, pansinin ang sinabi ni propeta Jeremias kay Jehova: “Walang pagsalang maaalaala ng iyong kaluluwa [ni Jehova mismo ] at yuyuko sa ibabaw ko.” * (Panaghoy 3:20) Akalain mo! Si Jehova, ang Soberanong Panginoon ng uniberso, ay handang ‘yumuko,’ o magpakababa na kapantay ni Jeremias, upang bigyang-pabor ang di-sakdal na taong iyan. (Awit 113:7) Oo, si Jehova ay mapagpakumbaba. Subalit ano  ba ang nasasangkot sa makadiyos na pagpapakumbaba? Paano ito nauugnay sa karunungan? At bakit ito mahalaga sa atin?

Kung Paano Napatunayang Mapagpakumbaba si Jehova

4, 5. (a) Ano ang kapakumbabaan, paano ito nakikita, at bakit hindi ito dapat ipagkamali sa kahinaan o karuwagan? (b) Paano ipinakita ni Jehova ang kapakumbabaan sa kaniyang pakikitungo kay David, at gaano kahalaga sa atin ang kapakumbabaan ni Jehova?

4 Ang kapakumbabaan ay kababaan ng pag-iisip, hindi arogante at hindi mapagmapuri. Bilang panloob na katangian ng puso, ang kapakumbabaan ay nakikita sa mga pag-uugaling gaya ng kahinahunan, pagtitiis, at pagkamakatuwiran. (Galacia 5:22, 23) Gayunman, hindi dapat ipagkamali kailanman ang makadiyos na mga katangiang ito sa kahinaan o karuwagan. Salungat ang mga ito sa matuwid na galit ni Jehova o sa kaniyang paggamit ng kapangyarihang pumuksa. Sa halip, sa pamamagitan ng kaniyang kapakumbabaan at kahinahunan, itinatanghal ni Jehova ang kaniyang dakilang lakas, ang kaniyang kakayahang magpigil ng sarili sa ganap na paraan. (Isaias 42:14) Paano nauugnay ang kapakumbabaan sa karunungan? Isang reperensiyang akda tungkol sa Bibliya ang nagsasabi: “Ang kapakumbabaan sa wakas ay binigyang-kahulugan . . . may kinalaman sa pagiging di-makasarili at na ito’y isang mahalagang  ugat ng lahat ng karunungan.” Kung gayon, hindi magkakaroon ng tunay na karunungan kung walang kapakumbabaan. Paano tayo nakikinabang sa kapakumbabaan ni Jehova?

Ang isang marunong na ama ay mapagpakumbaba at mahinahong nakikitungo sa kaniyang mga anak

5 Umawit si Haring David kay Jehova: “Ibibigay mo sa akin ang iyong kalasag ng kaligtasan, at aalalayan ako ng iyong kanang kamay, at padadakilain ako ng iyong kapakumbabaan.” (Awit 18:35) Sa diwa, si Jehova ay nagpakababa upang makitungo lamang sa di-sakdal na taong ito, anupat ipinagsasanggalang at inaalalayan siya araw-araw. Napagtanto ni David na upang siya’y makaligtas—at sa dakong huli ay makamit pa nga ang isang antas ng kadakilaan bilang isang hari—ito’y dahil lamang sa handa si Jehova na ibaba ang Kaniyang sarili sa paraang ito. Sino nga ba sa atin ang magkakaroon ng anumang pag-asa ng kaligtasan kung si Jehova ay hindi mapagpakumbaba, anupat handang ibaba ang sarili upang makitungo sa atin bilang isang mahinahon at maibiging Ama?

6, 7. (a) Bakit hindi kailanman tinutukoy sa Bibliya na si Jehova ay mahinhin? (b) Ano ang kaugnayan ng kahinahunan at ng karunungan, at sino ang nagpapakita ng pinakamainam na halimbawa hinggil dito?

6 Mahalagang pansinin na may pagkakaiba ang kapakumbabaan at ang kahinhinan. Ang kahinhinan ay isang napakagandang katangiang dapat linangin ng tapat na mga tao. Gaya ng kapakumbabaan, ito’y kaugnay ng karunungan. Halimbawa, ang Kawikaan 11:2 ay nagsasabi: “Ang karunungan ay nasa mga mahinhin.” Gayunman, hindi sinasabi kailanman sa Bibliya na si Jehova ay mahinhin. Bakit hindi? Ang kahinhinan, gaya ng pagkakagamit sa Kasulatan, ay nagpapahiwatig ng isang angkop na kabatiran ng sariling mga limitasyon ng isa. Ang Makapangyarihan-sa-lahat ay walang mga limitasyon maliban sa mga bagay na inilapat niya sa kaniyang sarili dahil sa kaniyang sariling matuwid na mga pamantayan. (Marcos 10:27; Tito 1:2) Isa pa, bilang ang Kataas-taasan, walang sinumang nakasasakop sa kaniya. Kaya ang katangian ng kahinhinan ay talagang hindi kumakapit kay Jehova.

7 Gayunman, si Jehova ay mapagpakumbaba at mahinahon. Itinuturo niya sa kaniyang mga lingkod na kailangan sa tunay na karunungan ang kahinahunan. Binabanggit sa kaniyang Salita ang tungkol sa “kahinahunan na nauukol sa karunungan.” *  (Santiago 3:13) Isaalang-alang ang halimbawa ni Jehova sa bagay na ito.

Si Jehova ay Mapagpakumbabang Nag-aatas at Nakikinig

8-10. (a) Bakit isang pambihirang bagay na ipinakikita ni Jehova na handa siyang mag-atas at makinig? (b) Paano mapagpakumbabang nakitungo ang Makapangyarihan-sa-lahat sa kaniyang mga anghel?

8 May nakapagpapasiglang patunay ng kapakumbabaan ni Jehova sa kaniyang pagiging handang mag-atas ng pananagutan at makinig. Ang ginagawa niyang ito ay talagang nakagugulat; si Jehova ay hindi nangangailangan ng tulong o payo. (Isaias 40:13, 14; Roma 11:34, 35) Gayunman, paulit-ulit na ipinakikita sa atin ng Bibliya na si Jehova ay nagpakababa sa ganitong mga paraan.

9 Halimbawa, isaalang-alang ang isang pambihirang pangyayari sa buhay ni Abraham. Si Abraham ay nagkaroon ng tatlong panauhin, na ang isa sa kanila ay tinawag niyang “Jehova.” Ang mga panauhin ay aktuwal na mga anghel, subalit ang isa sa kanila ay dumating sa pangalan ni Jehova at kumilos ukol sa Kaniyang pangalan. Nang ang anghel na iyan ay magsalita at kumilos, sa diwa ay parang si Jehova ang nagsasalita at kumikilos. Sa pamamaraang ito, sinabi ni Jehova kay Abraham na Siya’y nakarinig ng isang malakas na “sigaw ng pagdaing tungkol sa Sodoma at Gomorra.” Si Jehova ay nagsabi: “Determinado nga akong bumaba upang makita ko kung talagang gumagawi sila ayon sa daing tungkol doon na dumating sa akin, at kung hindi ay malalaman ko iyon.” (Genesis 18:3, 20, 21) Mangyari pa, ang mensahe ni Jehova ay hindi nangangahulugang personal na ‘bababa’ ang Makapangyarihan-sa-lahat. Sa halip, muli siyang nagsugo ng mga anghel upang kumatawan sa kaniya. (Genesis 19:1) Bakit? Hindi ba “malalaman” ni Jehova mismo na nakakakita-ng-lahat ang tunay na kalagayan ng rehiyong iyon? Tiyak na malalaman iyon. Subalit sa halip, mapagpakumbabang inatasan ni Jehova ang mga anghel na iyon upang siyasatin ang kalagayan at upang dalawin si Lot at ang kaniyang pamilya sa Sodoma.

10 Bukod diyan, si Jehova ay nakikinig. Minsan ay hinilingan niya ang kaniyang mga anghel na magmungkahi ng iba’t ibang paraan kung paano ibabagsak ang balakyot na si Haring Ahab. Hindi naman kailangan ni Jehova ang gayong tulong. Subalit tinanggap  niya ang mungkahi ng isang anghel at inatasan niya itong isagawa iyon. (1 Hari 22:19-22) Hindi ba’t iyan ay isang pagpapakumbaba?

11, 12. Paano nakita ni Abraham ang kapakumbabaan ni Jehova?

11 Handa pa nga si Jehova na makinig sa di-sakdal na mga tao na nagnanais magpahayag ng kanilang mga ikinababahala. Halimbawa, nang unang sabihin ni Jehova kay Abraham ang Kaniyang balak na puksain ang Sodoma at Gomorra, nagulumihanan ang tapat na taong iyan. “Malayong mangyari sa iyo,” sabi ni Abraham, anupat idinagdag: “Hindi ba yaong tama ang gagawin ng Hukom ng buong lupa?” Itinanong niya kung patatawarin ni Jehova ang mga lunsod sakaling may masumpungang 50 matuwid na tao roon. Tiniyak ni Jehova sa kaniya na patatawarin Niya. Subalit muling nagtanong si Abraham, na ibinababa ang bilang sa 45, pagkatapos ay 40, at patuloy. Sa kabila ng paniniyak ni Jehova, nagpatuloy pa rin si Abraham hanggang sa bumaba sa bilang na sampu. Marahil ay hindi pa lubusang nauunawaan ni Abraham kung gaano kalaki ang awa ni Jehova. Gayunpaman, si Jehova ay matiyaga at mapagpakumbabang nagpahintulot sa kaniyang kaibigan at lingkod na si Abraham na magpahayag ng kaniyang mga ikinababahala sa paraang iyon.Genesis 18:23-33.

12 Ilan kayang matatalino at edukadong tao ang matiyagang makikinig sa isang taong napakababaw ng karunungan? * Gayon kadakila ang kapakumbabaan ng ating Diyos. Sa pag-uusap na iyon, nakita rin ni Abraham na si Jehova ay “mabagal sa pagkagalit.” (Exodo 34:6) Marahil nang mapagtanto niyang wala siyang karapatang kuwestiyunin ang mga ginagawa ng Kataas-taasan, dalawang ulit na nakiusap si Abraham: “Pakisuyo, huwag nawang mag-init sa galit si Jehova.” (Genesis 18:30, 32) Mangyari pa, hindi naman nagalit si Jehova. Talagang taglay niya ang “kahinahunan na nauukol sa karunungan.”

Si Jehova ay Makatuwiran

13. Ano ang kahulugan ng salitang “makatuwiran” gaya ng pagkakagamit sa Bibliya, at bakit ang salitang ito ay angkop na naglalarawan kay Jehova?

13 Ang kapakumbabaan ni Jehova ay nakikita sa isa pang napakagandang  katangian—ang pagkamakatuwiran. Nakalulungkot sabihin na ang katangiang ito ay wala sa gitna ng di-sakdal na mga tao. Si Jehova ay hindi lamang handang makinig sa kaniyang matatalinong nilalang kundi handa rin siyang magparaya kung hindi naman salungat sa matuwid na mga simulain. Gaya ng pagkagamit sa Bibliya, ang salitang “makatuwiran” ay literal na nangangahulugang “mapagparaya.” Ang katangiang ito ay isa ring tatak ng makadiyos na karunungan. Ang Santiago 3:17 ay nagsasabi: “Ang karunungan mula sa itaas ay . . . makatuwiran.” Sa anong diwa makatuwiran ang marunong-sa-lahat na si Jehova? Una sa lahat, siya ay madaling makibagay. Alalahanin, ang mismong pangalan niya ay nagtuturo sa atin na pinangyayari ni Jehova ang sarili na magkagayon anuman ang kinakailangan upang maisakatuparan ang kaniyang mga layunin. (Exodo 3:14) Hindi ba’t iyan ay nagpapahiwatig ng espiritu ng pakikibagay at pagkamakatuwiran?

14, 15. Ang pangitain ni Ezekiel tungkol sa makalangit na karo ni Jehova ay nagtuturo sa atin ng ano tungkol sa makalangit na organisasyon ni Jehova, at paano ito naiiba sa makasanlibutang mga organisasyon?

14 May isang kahanga-hangang talata sa Bibliya na tutulong sa atin upang maunawaan ang tungkol sa pagiging madaling makibagay ni Jehova. Si propeta Ezekiel ay binigyan ng isang pangitain tungkol sa makalangit na organisasyon ni Jehova ng espiritung mga nilalang. Nakita niya ang isang karo na nakapanggigilalas ang laki, ang sariling “sasakyan” ni Jehova na palaging Siya ang kumokontrol. Ang kapansin-pansin sa lahat ay kung paano ito umaandar. Ang mga higanteng gulong ay may apat na gilid at punô ng mata anupat nakikita ng mga ito ang lahat ng dako at agad na nakapag-iiba ng direksiyon, nang hindi humihinto o lumiliko. At ang dambuhalang karong ito ay hindi na kailangang umusad-usad na parang isang napakabigat na sasakyang gawa ng tao. Nakatatakbo ito na kasimbilis ng kidlat, na lumiliko pa nga sa kaliwa’t kanan! (Ezekiel 1:1, 14-28) Oo, ang organisasyon ni Jehova, gaya ng kataas-taasang Soberano na kumokontrol dito, ay pinakamadaling makibagay sa lahat, anupat alisto sa pabagu-bagong mga kalagayan at pangangailangan na dapat nitong harapin.

15 Ang tanging magagawa ng mga tao ay ang pagsikapang matularan ang gayong sakdal na pakikibagay. Gayunman, ang mga  tao at ang kanilang mga organisasyon ay kadalasan nang mas mapagmatigas kaysa madaling makibagay, mas walang katuwiran kaysa mapagparaya. Bilang paghahalimbawa: Ang isang supertanker o pangkargadang tren ay maaaring kagila-gilalas nga kung tungkol sa sukat at lakas. Subalit makatutugon kaya ang alinman dito sa biglang mga pagbabago ng kalagayan? Kapag may humalang sa daanan ng isang pangkargadang tren, hindi ito makaliliko. Napakahirap din ang biglang paghinto. Ang isang mabigat na pangkargadang tren ay maaaring umabot pa ng halos dalawang kilometro bago makahinto matapos tapakan ang preno! Sa katulad na paraan, ang isang supertanker ay patuloy pa ring uusad nang hanggang walong kilometro matapos patayin ang makina. Kahit na ikinambiyo na nang paatras, ang tanker ay maaaring umabante pa rin nang hanggang tatlong kilometro! Katulad ito ng mga organisasyon ng tao na mas malamang na magmatigas at mawala sa katuwiran. Dahil sa pagmamapuri, madalas na tumatanggi ang mga tao na makibagay sa nagbabagong mga pangangailangan at kalagayan. Ang gayong pagmamatigas ay nagiging dahilan ng pagkabangkarote ng mga korporasyon at pagbagsak pa nga ng mga pamahalaan. (Kawikaan 16:18) Kaylaking tuwa nga natin na hindi ganiyan si Jehova ni ang kaniyang organisasyon!

Kung Paano Nagpapakita si Jehova ng Pagkamakatuwiran

16. Paano nagpakita si Jehova ng pagkamakatuwiran sa pakikitungo kay Lot bago puksain ang Sodoma at Gomorra?

16 Isaalang-alang muli ang pagkawasak ng Sodoma at Gomorra. Si Lot at ang kaniyang pamilya ay tumanggap ng maliliwanag na tagubilin mula sa anghel ni Jehova: “Tumakas [kayo] patungo sa bulubunduking pook.” Gayunman, hindi ito nagustuhan ni Lot. “Pakisuyo, huwag ganiyan, Jehova!” pakiusap niya. Palibhasa’y natitiyak niyang mamamatay siya kung siya’y tatakas tungo sa kabundukan, nagmakaawa si Lot na silang mag-anak ay pahintulutang tumakas tungo sa karatig na lunsod na ang pangalan ay Zoar. Alalahanin na binalak ni Jehova na wasakin ang lunsod na iyan. Isa pa, ang pangamba ni Lot ay walang tumpak na basehan. Tiyak namang maiingatan ni Jehova ang buhay ni Lot sa kabundukan! Gayunpaman, nagparaya si Jehova sa mga pakiusap ni Lot at iniligtas ang  Zoar. “Narito, ako ay nagpapakita sa iyo ng konsiderasyon maging sa bagay na ito,” ang sabi ng anghel kay Lot. (Genesis 19:17-22) Hindi ba’t pagkamakatuwiran iyan sa bahagi ni Jehova?

17, 18. Sa pakikitungo sa mga taga-Nineve, paano ipinakita ni Jehova na siya’y makatuwiran?

17 Si Jehova ay tumutugon din sa taimtim na pagsisisi, anupat palaging nagpapakita ng awa at gumagawa ng tama. Isaalang-alang ang nangyari nang ang propetang si Jonas ay isugo sa balakyot at marahas na lunsod ng Nineve. Nang si Jonas ay maglakad sa mga lansangan ng Nineve, simple lamang ang kinasihang mensahe na kaniyang inihayag: Ang makapangyarihang lunsod ay wawasakin sa loob ng 40 araw. Gayunman, nagkaroon ng napakalaking pagbabago ng mga kalagayan. Nagsisi ang mga taga-Nineve!Jonas, kabanata 3.

18 May matututuhan tayo kung ihahambing ang reaksiyon ni Jehova sa naging reaksiyon ni Jonas hinggil sa pagbabagong ito ng mga pangyayari. Sa pagkakataong ito, si Jehova ay nakibagay, anupat siya ay naging isang Tagapagpatawad ng mga kasalanan sa halip na maging “tulad-lalaking mandirigma.” * (Exodo 15:3) Sa kabilang dako naman, si Jonas ay nagmatigas at hindi naging maawain. Sa halip na masalamin sa kaniya ang pagkamakatuwiran ni Jehova, siya’y naging parang pangkargadang tren o supertanker na binanggit kanina. Naihayag na niya ang pagkawasak, kaya dapat lamang na wasakin ito! Gayunman, matiising tinuruan ni Jehova ang kaniyang di-matiising propeta ng isang di-malilimot na aral tungkol sa pagkamakatuwiran at awa.Jonas, kabanata 4.

Si Jehova ay makatuwiran at nakauunawa sa ating mga limitasyon

19. (a) Bakit tayo makatitiyak na si Jehova ay makatuwiran sa kaniyang inaasahan sa atin? (b) Paano ipinakikita sa Kawikaan 19:17 na si Jehova ay isang ‘mabuti at makatuwiran[g]’ Panginoon at lubusan ding mapagpakumbaba?

19 Kahuli-hulihan, si Jehova ay makatuwiran sa kaniyang inaasahan sa atin. Si Haring David ay nagsabi: “Nalalaman niyang lubos ang kaanyuan natin, na inaalaalang tayo ay alabok.” (Awit 103:14) Nauunawaan ni Jehova ang ating mga limitasyon at di-kasakdalan nang higit sa nauunawaan natin mismo. Hindi siya kailanman umaasa ng higit sa ating makakaya. Pinaghahambing sa  Bibliya ang mga taong panginoon na iyon na ‘mabubuti at makatuwiran’ at ang “mga mahirap palugdan.” (1 Pedro 2:18) Aling uri ng Panginoon si Jehova? Pansinin ang sinasabi sa Kawikaan 19:17: “Siyang nagpapakita ng lingap sa maralita ay nagpapautang kay Jehova.” Maliwanag, tanging ang isang mabuti at makatuwirang panginoon lamang ang makapapansin sa bawat kabaitang ginagawa alang-alang sa mga maralita. Bukod diyan, ipinahihiwatig sa kasulatang ito na, sa diwa, itinuturing ng Maylalang ng uniberso na siya ay may utang sa hamak na mga taong nagpapakita ng gayong pagkaawa! Ito na ang pinakadakilang uri ng kapakumbabaan.

20. Anong katiyakan mayroon na nakikinig si Jehova sa ating mga panalangin at sinasagot ang mga ito?

20 Si Jehova ay mahinahon at makatuwiran pa rin sa kaniyang pakikitungo sa kaniyang mga lingkod sa ngayon. Kapag tayo’y nananalangin nang may pananampalataya, siya’y nakikinig. At bagaman hindi na siya nagsusugo ng mga mensaherong anghel upang makipag-usap sa atin, hindi natin dapat isipin na hindi niya sasagutin ang ating mga panalangin. Alalahanin na noong hilingan ni apostol Pablo ang kaniyang mga kapananampalataya na “magpatuloy [sila] sa pananalangin” para sa kaniyang kalayaan mula sa bilangguan, idinagdag niya: “Upang masauli ako sa inyo sa lalong madaling panahon.” (Hebreo 13:18, 19) Kaya ang ating mga panalangin ay maaaring makapagpakilos mismo kay Jehova na gawin ang hindi niya sana gagawin!Santiago 5:16.

21. Ano ang hindi natin dapat isipin kailanman hinggil sa kapakumbabaan ni Jehova, kundi sa halip, ano ang dapat nating maunawaan tungkol sa kaniya?

 21 Mangyari pa, wala sa mga pagpapakitang ito ni Jehova ng kapakumbabaan—ang kaniyang kahinahunan, pagiging handang makinig, pagtitiis, pagkamakatuwiran—ang nangangahulugang ikinokompromiso ni Jehova ang kaniyang matuwid na mga simulain. Baka akalain ng mga klero ng Sangkakristiyanuhan na sila’y nagiging makatuwiran kapag kinikiliti nila ang mga tainga ng kanilang kawan sa pamamagitan ng pagpapagaan sa moral na mga pamantayan ni Jehova. (2 Timoteo 4:3) Subalit ang hilig ng tao na makipagkompromiso alang-alang sa sarili ay walang kinalaman sa makadiyos na pagkamakatuwiran. Si Jehova ay banal; hinding-hindi niya parurumihin ang kaniyang matuwid na mga pamantayan. (Levitico 11:44) Kung gayon, ibigin natin ang pagkamakatuwiran ni Jehova sa kung ano talaga ito—isang patunay ng kaniyang kapakumbabaan. Hindi ka ba lubusang natutuwa na isiping ang Diyos na Jehova, ang pinakamarunong na Persona sa uniberso, ay namumukod-tangi rin sa pagiging mapagpakumbaba? Nakalulugod ngang mápalapít sa kagila-gilalas ngunit mahinahon, matiisin, at makatuwirang Diyos na ito!

^ par. 3 Pinalitan ng sinaunang mga eskriba, o Sopherim, ang talatang ito upang sabihin na si Jeremias ang yumuyuko at hindi si Jehova. Maliwanag na inisip nilang hindi angkop para sa Diyos ang gayong akto ng pagpapakumbaba. Bilang resulta, hindi tuloy naipalilitaw sa maraming salin ang punto ng magandang talatang ito. Gayunman, tamang-tama ang The New English Bible sa sinasabi ni Jeremias sa Diyos: “Maalaala, O maalaala, at tumungó sa akin.”

^ par. 7 Ang sabi naman ng ibang bersiyon “ang kapakumbabaang mula sa karunungan” at “ang kabaitang iyan na tatak ng karunungan.”

^ par. 12 Kapansin-pansin, pinaghambing sa Bibliya ang pagkamatiisin at ang kapalaluan. (Eclesiastes 7:8) Ang pagkamatiisin ni Jehova ay nagbibigay ng higit pang katibayan ng kaniyang kapakumbabaan.2 Pedro 3:9.

^ par. 18 Sa Awit 86:5, si Jehova ay sinasabing “mabuti at handang magpatawad.” Nang isalin sa Griego ang awit na iyan, ang pananalitang “handang magpatawad” ay isinaling e·pi·ei·kesʹ, o “makatuwiran.”