Iti i Aôndo, i í nger sha asangaabaacaa a anyiin, a duen ikyenge wang ga, a ken zwa Heberu יהוה (YHWH) ne la, ngi ken Ruamabera u ken Zwa Heberu la nôngo u kuman kwa 7,000. I gema asangaabaacaa a anyiin, a i yer a ér Tetragrammaton la ken Bibilo ne ér “Yehova.” I hemba teren iti ne ken Bibilo a hanma iti igen cii. Er mbangerenkwagh mba jijingi u Aôndo mgbegha ve, ve nger Bibilo la ve yer Aôndo sha atiatom kpishi kua ati a pasen or u Aôndo a lu la, er “Uhembanagee Cii” man “Uhemban Cii” kua “Ter” nahan kpa, ka asangaabaacaa a Tetragrammaton la tseegh ve nger ér ka iti i Aôndo kpôô kpôô ye.

Ka Yehova Aôndo iyol na yange kaa a ior mba ve nger Bibilo la ér ve nger iti na shi ve yilan i ye. U tesen ikyav yô, yange mgbegha profeti Yoel nger ér: “Hanma or u nan yer sha iti i Yehova yô, a yima nan.” (Yoel 2:32) Shi Aôndo yange na Orpasalami ugen nger ér: “Ior ve̱ fa er we u iti you i lu Yehova la, i lu we tswen u lu Uhemban Cii sha tar yô.” (Pasalami 83:18) Jighilii yô, ken takeda u Upasalami tseegh kpa iti i Aôndo due ker je kuma kwa 700, man i nger takeda ne sha u ior mba Aôndo ve̱ waan atsam a mi shi ve kimbir yô. Tsô er nan ve ken mbamgem mba Bibilo kpishi iti i Aôndo i lu ker ga? Er nan ve i nger iti i Aôndo ken mgem u Bibilo ne ér “Yehova”? Man inja i iti i Aôndo i Yehova la ér nyi?

Er nan Ubibilo kpishi ve lu a iti i Aôndo ker ga? Atôakyaa nga kposo kposo. Mbagenev nenge ér saa Aôndo u Hemban Agee Cii la una lu a iti i a yilan un a mi tswen ga. Mbagenev di, ka inja er mba dondon ieren i Mbayuda i yange ve vendan u yilan iti i Aôndo la nahan, sha ci u ve nenge ér vea yilan i yô, alaghga vea va hôngor i. Shi mbagenev yô nenge ér, er i fe er yange i yilan iti i Aôndo jighilii ga yô, guda a gba den tsô, a yilan un sha atiatom er “Ter” shin “Aôndo” nahan. Kpa akaa a ve er la cii ka a kuman ken ato ga sha ci u atôakyaa ne:

• Mba ve kaan ér gba u Aôndo u Hemban Agee Cii una lu a iti i a yilan un a mi tswen keng keng ga la kera umbur er ikyav i tese wang ér ukôpi mba Mkaanem ma Aôndo mba tsuaa mbara, man mba i koso  her cii ve i va mar Yesu la cii, lu a iti i Aôndo kpôô kpôô ker nahan ga. Er i vande pasen nahan, Aôndo yange na zwa i nger iti na ken Mkaanem nam je nôngo u kuman kwa 7,000. Kwagh ne tese wang je ér, a soo ér se fa iti na shi se yilan i kpaa.

• Mbagemankwagh mba ve dugh iti i Aôndo ken Bibilo kera sha ci u mba dondon ieren i Mbayuda la cii kav kwagh u vesen ne ga. Er Mbayuda mbagenev mba ve lu mbangeren la venda u yilan iti la nahan kpa, ve dugh i ken ukôpi mba Bibilo vev kera ga. Iti i Aôndo ngi ken uihyurenmbaruamabera mba tsev mba yange i zua a mi hen ijiir i í yer ér Qumran, ikyua a Zegemnger u Kuugh la kpishi. Mbageman Bibilo mbagenev kaa ér ngeren mba Bibilo mba hiihii mbara lu a iti i Aôndo ker, nahan ve gema ve wa ititom na i “TER” la sha ajiir shon; ve nger ititom ne sha asangaabaacaa a vesen. Kpa mpin gema ngu ér, Er mbagemankwagh mban ve lumun ér iti i Aôndo kpôô kpôô ngi ken Bibilo ajiir udubu imôngo yô, er nan ve musan iti ne, ve gem ve we atiatom a na, gayô ve dugh i ken Bibilo sha kuaa, kpa i ze ve iyol ga? Ka an ve hen ér nan na ve ian shin tahav mbu eren imbakwagh la nahana? Ka ve tseegh ve fe ye.

• Mba ve kaan di ér, ityôkyaa ngi i yilan iti i Aôndo, i Yehova la ga, sha ci u i fa er yange i yilan i jighilii ga la, mba gem mba yer iti i Yesu, kpa za ve iyol ga. Nahan kpa, gbenda u mbahenen mba Yesu mba sha ayange a mbaapostoli mbara yilan iti na la kaha a gbenda u Mbakristu kpishi ve yer i nyian la. A̱ shi nan kpa, Mbayuda mba ve lu Mbakirstu la yilan iti i Yesu ér Ye·shuʹa‛. Ititom na i “Kristu” la di ve yilan ér, Ma·shiʹach shin “Mesiya.” Mbakristu mba ve lu Mbagrika la di yilan Yesu ér, I·e·sousʹ Khri·stosʹ, mba ve lamen zwa Latin la di yilan un ér, Ieʹsus Chriʹstus. Icighan jijingi yange na i nger iti na i i gema ken zwa Grika la ken Bibilo, man kwagh ne tese ér Mbakristu mba sha ayange a mbaapostoli la kpa er kwagh sha inja sha u dondon gbenda u i hemban yilan iti ne ken zwa ve la. Sha nahan yô, Kômatii u A Gem Icighan Bibilo i Tar u He la kpa nenge ér, doo u yilan Aôndo sha iti na i “Yehova” la, shin er myer ne a lu gbenda u alaghga i yilan i ken zwa Heberu la jighilii ga nahan kpaa.

Er nan ve i nger iti i “Yehova” la ken Icighan Bibilo i Tar u He? I nger asangaabaacaa a anyiin a Tetragrammaton (יהוה) la ken zwa Buter ér YHWH, sha asangaabaacaa a duen ikyenge wang ga. Ngise i ngeren kwagh ken zwa Heberu sha asangaabaacaa a duen ikyenge wang ga la tseegh, ka nahan ve iti i Aôndo kpa yange i nger sha asangaabaacaa a Tetragrammaton a duen ikyenge wang ga la ye. Mbalamen zwa Heberu yange vea ôron takeda yô, i lu ve ican ga u wan asangaabaacaa a duen ikyenge wang la sha asember a i nger la, sha er a gba iliam yô.

Yange mba ngeren Ruamabera u ken Zwa Heberu la mba been, anyom nga kar er dubu môm nahan yô, Mbayuda mbafan takeda due a akav a wasen ior u fan asangaabaacaa a duen ikyenge wang a vea fatyô u seer sha ma ishemberti zum u ve lu ôron takeda ken zwa Heberu, nahan yilan i vough yô. Kpa hen shighe la nahan, Mbayuda kpishi na  jighjigh ér aluer or yila Aôndo sha iti na kpôô kpôô due sha yô, ka kwaghbo. Nahan ve yilan Aôndo sha asember agen. Ikyav tese ér yange mba gbe ngeren asangaabaacaa a Tetragramaton ne yô, ve tsua asangaabaacaa a duen ikyenge wang ken asember agen a ve yilan Aôndo sha mi la, ve seer sha asangaabaacaa a anyiin, a duen ikyenge wang ga, a a til sha ityough ki iti i Aôndo la. Nahan yô, ngeren mba tsev mba ve lu a asangaabaacaa a duen ikyenge wang mba i seer sha asangaabaacaa a anyiin la wase ior u fan er i yilan iti i Aôndo ken zwa Heberu la jighilii ga. Mbagenev nenge ér yange i yilan iti la ér “Yahweh,” mbagenev di due a mbamhen kposo kposo. Ihyurenruamabera ugen u a lu a vegher u takeda u Levitiku ken zwa Grika, u yange i zua a mi shin Zegemnger u Kuugh la, gema iti i Aôndo la ér Iao. Heela tseegh ga, mbangeren ityakeda ken zwa Grika mba ngise mbara shi due a mhen ér, a fatyô u yilan iti la ér, Iae, shin I·a·beʹ, gayô I·a·ou·eʹ. Nahan kpa, ityôkyaa ngi i sendegh sha kwagh ne ga. Se fa er mbacivir Aôndo mba ngise mbara yilan iti ne ken zwa Heberu ga. (Genese 13:4; Ekesodu 3:15) Kwagh u se fe yô, Aôndo yange una lamen a ior nav yô, a ter iti na, shi ior nav kpa yilan un sha iti la, shi vea lamen a ior mbagenev kpa ve ter iti la gbar gbar.​—Ekesodu 6:2; 1 Utor 8:23; Pasalmi 99:9.

Tsô er nan ve ken Bibilo ne i nger iti i Aôndo ér “Yehova”? Ityôkyaa yô, i hii u yilan iti la nahan ken zwa Buter ica i gba hegen.

Yange i hii ngeren iti i Aôndo ken Bibilo i ken zwa Buter shighe u William Tyndale gema ityakeda i Bibilo i itian i hiihii ken inyom i 1530 la. Yange nger iti la ér “Iehouah.” Shighe kar yô, zwa Buter gema, nahan i hide i sôr gbenda u yange i nger iti shon la. U tesen ikyav yô, ken inyom i 1612 la, Henry Ainsworth nger iti ne ér, “Iehovah” ken takeda u Pasalami u a gema la cii. Ka va ker ken inyom i 1639 la yô, i hide i sôr  takeda u Pasalami u Henry Ainsworth la, i gber u vea ityakeda i itian i Bibilo i hiihii la, maa i nger iti la ker ér “Jehovah.” Ken inyom i 1901 la, mbagemankwagh mba ve gber Bibilo i American Standard Version la, nger iti i “Jehovah” sha ajiir a iti la lu ken ngeren u Bibilo u ken zwa Heberu la.

Or u timen sha akaa a ken Bibilo ugen, Joseph Bryant Rotherham, pase er i hii ve yange un nger iti i “Jehovah” ken takeda u Studies in the Psalms, u yange gber ken inyom i 1911 la, lu “Yahweh” ga yô. Á kaa ér, yange un soo u ngeren “iti la sha gbenda u ior ve hoghol a mi, shi ior mba ve ôron Bibilo cii (ve lumun a mi) la.” Ken inyom i 1930 la, orfantakeda ugen, A. F. Kirkpatrick kpa ôr imba kwagh ne sha kwagh u iti i “Jehovah.” A kaa ér: “Mbafan zwa Buter tsema tsema mba sha ayange ne kaa ér, doo u ma i yilan iti la ér Yahveh shin Yahaveh; nahan kpa, ka inja er JEHOVAH hemba zan gwa ken zwa Buter nahan, shi kwagh u vesen yô, ka u fan er yange i yilan i jighilii la ga, kpa ka u fan ér Iti la ka i Or, ka ma ititom er ‘Ter’ nahan ga la.”

Inja i iti i Yehova la ér nyi? I zua a iti i Yehova la ken ishember i ken zwa Heberu igen i tesen ér or er kwagh la; inja i ishember shon ér, “hingir u lun.” Mbafantakeda kpishi nenge ér iti la pase inja i u nan kwagh lun la, man kwagh ne zua sha ishember i ken zwa Heberu i i tese ér or er kwagh la. Sha nahan yô, Kômatii u A Gem Icighan Bibilo i Tar u He la kav inja i iti i Aôndo la ér, “Ka a Na Kwagh a Hingir u Lun.” Mbafantakeda mba a mbamnenge kposo kposo sha kwagh ne, nahan se soo u hanger ikyaa sha kwagh u inja i iti ne ga. Nahan kpa, gbenda u i pase inja i iti i Yehova ne kuma sha tom u Yehova a eren, un u a gbe akaa cii shi a kuren ityendezwa na la. Yange na sha man tar kua mbatyomov man uumace hingir u lun tsô ga, kpa er akaa a lu eren la, ka a naan i eren ishima na shi a kuren awashima na.

Sha nahan yô, inja i iti i Yehova la saa sha kwagh u i er ken Ekesodu 3:14 u a ze ikyua a ishember i tesen ér or er kwagh, i se vande ôron kwagh u i sha u pasen inja iti i Yehova la ga. Ivur la kaa ér: “Me Hingir Kwagh u M Tsough u Hingir La,” shin “Me Lu Kwagh u M Soo u Lun La.” Nahan kpa, aluer se kaa ser se sange yeke yô, mkaanem mara pase inja i iti i Aôndo vindi vindi ga. Ma pase or u Aôndo a lu la kpuaa tsô, u tesen ér ngu a hingir nyityôkwagh i í gbe u una hingir hen ishiva i í gbe u una kure awashima na la tsô. Er alaghga gbenda u i pase inja i iti i Yehova heen ne, i lu shami nahan kpa, inja i iti la gbanger hemba heela; i saa sha kwagh u un iyol na a tsough u hingir la tseegh ga. Ngi tesen kpaa ér Yehova ngu a na akaa a a gbe la a lu kwagh u a soo la, sha u kuren awashima na.