A2
Akaa a A Lu ken Mgem u Bibilo Ne Yô
Yange i due a Icighan Bibilo i Tar u He—Mateu-Mpase i ken zwa Buter la ken inyom i 1950, maa mba va ker ken inyom i 1961 yô, i due a Icighan Bibilo i Tar u He i ken zwa Buter la jimin cii. Hii shighe la je, ior umiliôn umiliôn mba lamen ijô i hemban er 210 nahan, mba ve ôron Bibilo yô, zua a iwasen ken Icighan Ruamabera u i nenge ken ijô i yange i hii ngeren Bibilo ker ve i gem vough, shi i doo u ôron ne.
Nahan kpa, ijô gema ken anyom 50 a a kar ne. Kômatii u A Gem Icighan Bibilo i Tar u He i ken zwa Buter la kav er i gbe u una gema Bibilo sha gbenda u or a ôr i nyian ve a kôr nan ken ishima yô. Nahan u ve kure awashima ve ne yô, ve dondo akaa a a lu heen ne:
-
I gema Bibilo ne sha gbenda u ka a lam ainge ve ior ve kav yô. Ikyav i tesen yô, ishemberkwaghôron i “m-er u sha inja” la i ya tsegh, nahan i gema i ken mgber ne ér “u henen kwagh sha inja.” (Anzaakaa 2:11) Ishemberkwaghôron i “yav a uter av imôngo” i ka i taver u kaven la, i gema i jighilii ér “kpe,” i gema i nger gbenda u ka i ôr kwagh shon ken zwa Heberu la ken ngeren u shin kpe la. (Genese 47:30; 1 Utor 1:21) I gema ishember i “ijimba i eren” la ken Bibilo ne ér “ieren i ndôhôrshima”; ishember i “ugurgurmbaakaav” la di, i gema ér “uiniongo mba i eren dang her la.” (Mbagalatia 5:19-21)
Ken zwa Heberu man zwa Grika u i lamen sha ayange a tsuaa la, yange a ter ishember i “vor” la yô, i ôron kwagh u samuyia shin ônov mba orumace shin mnyandem ma jiren wan kpaa cii. Er i fe eren tom a ishember i “vor” la ken zwa Tiv shighe u i lu ôron kwagh u uumace ga yô, i nger asember agen a a dugh a kwagh u i soo u ôron la sha ityough ki ishember shon, u zuan sha kwagh u i lu ôron van la. (Genese 1:11; 22:17; 48:4; Mateu 22:24; Yohane 8:37) Ashighe kpishi ka i nger ishember i “wan” la shighe u i lu ôron kwagh u ityendezwa i ken sule u Eden, i i lu ken Genese 3:15 la.
Ken mbamgber mba Bibilo ne mba ken zwa Buter mba ken ijime la, yange a ôron kwagh u gbenda u i wua Yesu la yô, i nger ishember i “kuma” la. Er ishember ne ia fatyô u ôron kwagh u gbenda u yange i mande Yesu sha kon la nahan kpa, ashighe kpishi ka i er tom a ishember ne u ôron kwagh u gbenda u ngise i wuan or la; yange i kuma nan kon u horon zwa i kar i due keela, maa i hambe nan sha mi. Er yange i kuma Yesu sha kon ga yô, Bibilo ne nger ishember i ‘mande sha kon’ la u tesen gbenda u Yesu kpe sha kon yô.—Mateu 20:19; 27:31, 35.
-
Asember a ken Bibilo a i te iwanger sha mi yô. Ashighe kpishi ka i gba u a pase asember agen a i nger ken Ubibilo mbagenev la, sha er a kav kwagh u i lu ôron la tsembelee yô. Ikyav i tesen yô, ka i er tom a ishember i ken zwa Heberu i “Sheol” man i ken zwa Grika i “Hade” la ken Bibilo u ôron kwagh u uwar u uumace. Ior kpishi fa inja i asember ne ga, shi gbenda u i er tom a ishember i “Hade” la ken ukwaghhir mba Mbagrika la na yô, ior kav inja i ishember ne sha igbenda ihiar. Sha nahan yô, i nger kwagh u mbangeren Bibilo lu a mi ken ishima la sha ityough ki asember a ahar ne, ka “Uwar” je la. Hegen i wa ishember i “Sheol” man i “Hade” la ken ngeren u shin kpe.—Pasalami 16:10; Aerenakaa 2:27.
Heela tseegh ga, ka a ôron kwagh u ahi a ken iyol i or yô, i nger ér “ahi.” Nahan kpa, ka a ter ishember ne sha injakwagh ken avur er Pasalami 7:9 man Pasalami 26:2 kua Mpase 2:23 nahan yô, i gema kwagh u i soo u ôron la ér “mbamhen mba ken atô” u ishima i or, i gema i wa kwagh u i lu ôron ken Zwa Heberu shin zwa Grika la ken ngeren u shin kpe.
Ishember i ken zwa Tiv i “ishima” la, ka i ôron kwagh u ishima i kpôô kpôô man i sha injakwagh, er ishima i ken zwa Heberu man zwa Grika la nahan. Sha nahan yô, i nger ishember ne sha ajiir kpishi ken Bibilo ne. Nahan kpa, sha ajiir kpuaa a kwagh u i lu ôron la a wanger ga yô, i ôr sha asember a kwagh shon una hemba wanger yô. Ikyav i tesen yô, ken takeda u Anzaakaa la, i gema ishember i “ban a ishima” la ér “ban a mkav,” i gema i wa “ban a ishima” la ken ngeren u shin kpe. (Anzaakaa 6:32; 7:7) Kape asember agen er “ahôm” man “iyol” kua “korough” nahan kpa, i er vough je la, u zuan sha kwagh u i lu ôron van la. (Genese 45:18; Orpasenkwagh 5:6; Yobu 16:15) I pase inja i asember ne agen ken “Ngeren u Pasen Asember a ken Bibilo” la.
-
Bibilo ne taver u ôron ga. I nôngo i gema Bibilo ne sha gbenda u i lamen zwa Tiv ainge la, ape i gbe sha mi la cii, vough er Ruamabera mba hiihii mbara kpa yange i nger ve sha gbenda u ior lamen hen shighe shon la nahan. Shi se nger ati a ityakeda i Bibilo igen sha gbenda u ior kpishi ve yilan i, shi ka i taver u yilan ga yô. Ikyav i tesen yô, se gema Yosua ser Yoshua, se gema Eseter ser Eseta, se gema Upasalmi ser Upasalami, se gema Icam i Hemban ser Icam i Solomon, se gema Mbaromanu di ser Mbaroma.
I er msen shi i ver ishima zulee i gema avur a ken Bibilo ne cii, shi i tese icivir tsung sha tom u injaa u Kômatii u A Gem Icighan Bibilo i Tar u He i ken zwa Buter la a er la.
Akaa agen a a lu ken mgem u Bibilo ne yô:
Bibilo ne ngi a ngeren mba shin kpe kpishi yum ga. I pav ngeren mba shin kpe mban ker sha igbenda i i dondo ne:
-
“Shin” Igbenda igen i a fatyô u ôron kwagh shon môm u i er ken zwa Heberu shin zwa Aram gayô zwa Grika la.—Genese 1:2, i wa ngeren u shin kpe sha “jijingi u Aôndo”; Yoshua 1:8, i wa ngeren u shin kpe sha “ivarvase.”
-
“Shin a fatyô u kaan ér” Igbenda igen i a fatyô u ôron kwagh u shami, kpa sha gbenda ugen kposo yô.—Genese 21:6, i wa ngeren u shin kpe sha “se a mo imôngo”; Sekaria 14:21, i wa ngeren un shin kpe sha “Orkaanan.”
-
“Zwa Heberu shin zwa Grika” I gema kwagh shon sha asember a ken zwa Heberu shin zwa Aram shin zwa Grika gayô inja i kwagh u i ôr ken ma zwa u yange i hii ngeren Bibilo ker la.—Genese 30:22, i wa ngeren u shin kpe sha “wa iyav”; Ekesodu 32:9, i wa ngeren u shin kpe sha “taver ityough.”
-
Inja i kwagh u i lu ôron la, man kwagh u wasen or u seer kaven kwagh u i lu ôron la. Inja i ati (Genese 3:17, “Adam”; Ekesodu 15:23, “Mara”); akaa a wasen or u seer kaven myohom man uikyaren (Genese 6:15, “aseva”); ishember i i til sha ityough ki kwagh u i vande teren yô (Nahum 1:12, “u”); i wa kwagh u wasen or u seer kaven kwagh ken Ngeren u Seer man Ngeren u Pasen Asember la.—Genese 37:35, “Uwar”; Mateu 5:22, “Gehena.”
Vegher u ken ishi u Bibilo ne, u a lu a itinekwagh ér “Kwagh u Se Fatyô u Henen ken Mkaanem ma Aôndo Yô” la, ngu a atesen a ka i gba u or a hii henen ken Bibilo yô. Ka wea been takeda u Mpase nahan maa, u nenge a “Ityakeda i Bibilo” man “Asember a ken Bibilo Hii sha ‘A’ Za Kure sha ‘Z’” kua “Ngeren u Pasen Asember a ken Bibilo” la. Ngeren u Pasen Asember la ka a wase or nan kav inja i asember a i te iwanger sha mi, u zuan sha gbenda u i er tom a mi ken Bibilo jighilii la. Ngeren u Seer u A la, ngu a avegher a a dondo ne: “Akaawan a Wasen u Geman Bibilo” man “ Akaa A a Lu ken Mgem u Bibilo Ne Yô” man “Er Bibilo Va Nyôr a Vese La” man “Iti i Aôndo ken Ruamabera u ken Zwa Heberu La” man “Iti i Aôndo ken Ruamabera u Mbakristu u ken Zwa Grika La” man “Caate: Uprofeti man Ator a Yuda man Iserael,” kua “Akaa a Vesen a sha Kwagh u Uma u Yesu Shighe u Lu Shin Tar La.” Ngeren u Seer u B La, ngu a umaape man ucaate man akaa agen a a wase ior mba ve henen Bibilo sha gbashima yô.
Ken ityakeda i Bibilo ne yô, hanma takeda ngu a atôakaa a vesen a hanma ityough ki takeda shon, kua avur a atôakaa a vesen shon a dugh her la. Kwagh ne ka a wase or nan fa kwagh u i lu ôron ken takeda la jimin cii. Hen atôatô u hanma peeji u Bibilo ne yô, i nger avur a Bibilo a i hembe veren ishima sha mi la hen atô, a a ôr kwagh a zough sha avur a Bibilo agen yô.

