ናብ ትሕዝቶ ኺድ

ናብ ተወሳኺ ዝርዝር ኪድ

ናብ ትሕዝቶ ኺድ

ናይ የሆዋ መሰኻኽር

ትግርኛ

ንቕሑ!  |  ቍ. 6 2017

 ገበር | ዓለም ካብ ቍጽጽር ወጻኢ ድያ እትኸውን ዘላ፧

መልሲ ንምርካብ ዚግበር ጻዕሪ

መልሲ ንምርካብ ዚግበር ጻዕሪ

በዚ ኣብዚ ግዜና ዚስማዕ ማእለያ ዘይብሉ ሕማቕ ዜና ትጭነቕ ወይ ትፈርህ እንተ ዄንካ፡ ካልኦት እውን ከማኻ ይጭነቑ እዮም። ብ2014 እቲ ሽዑ ፕረዚደንት ሕቡራት መንግስትታት ኣመሪካ ዝነበረ ባራክ ኦባማ ኸም ዝገለጾ፡ ብሰንኪ እቲ ኣብ መራኸቢ ብዙሓን ዚቐርብ ሕማቕ ነገራት፡ ብዙሓት ሰባት፡ ‘ዓለምና ኻብ ቍጽጽር ወጻኢ ትኸውን ስለ ዘላ፡ ኪቈጻጸራ ዚኽእል ዋላ ሓደ የሎን’ ኢሎም ከም ዚድምድሙ ገይርዎም እዩ።

ፕረዚደንት ነበር ኦባማ ነዚ ሓሳብ እዚ ደድሕሪ ምዝራቡ፡ ንብዙሕ ጸገማት ዓለም ብዛዕባ ዚፈትሕ ኣብዚ እዋን እዚ ዘሎ ስትራተጂ ብውዕዉዕ ስምዒት ገሊጹ እዩ። ነቲ ገሊአን መንግስትታት ብተበግሶአን ዚወስዳኦ ስጕምትታት፡ “ብስራት” ኢሉ ድሕሪ ምጽዋዑ፡ “ትስፉው” ከም ዝዀነን “ኣወንታዊ ኣመለኻኽታ” ኸም ዘለዎን ድማ ሓቢሩ ኣሎ። ብኻልእ ኣበሃህላ፡ እቲ ሰባት ዚገብርዎ ጻዕርታት፡ ነዛ ዓለም ካብ ቍጽጽር ወጻኢ ኸይትኸውን ዚሕግዝን ካብ ዓለምለኻዊ ዕንወት ዚሰትርን ከም ዝዀነ እዩ ዚሕብር ነይሩ።

ብዙሓት ሰባት ከምዚ ዝኣመሰለ ኣወንታዊ ኣመለኻኽታ እዩ ዘለዎም። ንኣብነት፡ ገሊኦም ሰባት ብስነ ፍልጠት እዮም ዚኣምኑ፣ ተክኖሎጂ ቕልጡፍ ዕቤት ብምግባር ንጸገማት ዓለም ከም ዚፈትሖ ድማ ይገልጹ። ሓደ ናይ ዲጂታዊ ተክኖሎጅን ምህዞን ምሁር፡ ኣብ ዓመተ 2030፡ ‘ተክኖሎጂና ብሓደ ሽሕ ዕጽፊ ኺምዕብል፡ ብ2045 ድማ ብሓደ ሚልዮን ዕጽፊ ኪምዕብል’ ምዃኑ ኣፉ መሊኡ ተነብዩ ኣሎ። ወሲኹ እውን፡ “ጽቡቕ ኢና እንኸይድ ዘለና። እቲ ዜጋጥመና ዘሎ ጸገማት ኣመና ዓብዪ እኳ እንተ ዀነ፡ ነቲ ብድሆታት ንምስጋር ዘሎና ዓቕሚ ግና ልዕሊ እቲ ጸገማት እዩ” ኢሉ ኣሎ።

ኵነታት ዓለም ክሳዕ ክንደይ እዩ ኸፊኡ ዘሎ፧ ኣብ ድርኵዂት ዓብዪ ዓለምለኻዊ ጥፍኣት ዲና ዘለና፧ ገሊኦም ተመራመርቲ ስነ ፍልጠትን ፖለቲከኛታትን፡ ተስፋ ዝሓዘለ መልእኽቲ ዚዛረቡ እኳ እንተ ዀኑ፡ ብዙሓት ሰባት ግና ብዛዕባ መጻኢና ርግጸኛታት ኣይኰኑን። ስለምንታይ፧

ኣጽዋር ጃምላዊ ህልቂት። ውድብ ሕቡራት ሃገራትን ካልኦት ውድባትን ዝጸዓራ እኳ እንተ ጸዓራ፡ ኣብ ምንካይ ኑክልየሳዊ ኣጽዋር ግና ኣይተዓወታን። ኣብ ክንዳኡስ፡ ነቓጻት መራሕቲ ነቲ ንኣጽዋር ንምቍጽጻር ዚወጽእ ሕግታት የባጭዉሉ እዮም። ኑክልየሳዊ ኣጽዋር ዝነበረን ሃገራት፡ ነቲ ናይ ቀደም ኣጽዋረን ንምምሕያሽን ዝኸፍአ ንምምሃዝን ይጓየያ እየን ዘለዋ። እተን ኣጽዋር ጃምላዊ ህልቂት ናይ ምስራሕ ዓቕሚ ዘይነበረን ሃገራት ከኣ፡ ሕጂ ንኣዝዮም ብዙሓት ሰባት ኬጥፍእ ዚኽእል ኣጽዋር ኣለወን።

እዚ ኑክልየሳዊ ውግእ ኪውልዕ ዚኽእል ነገር፡ ነዛ ዓለምና “ሰላማዊ” ኣብ ዚብሃል እዋን እኳ እንተ ዀነ፡ ኣመና ሓደገኛ እዩ ዚገብራ። ቡለቲን ኦቭ ዘ ኣቶሚክ ሳይንቲስትስ ብዛዕባ እዚ ኼጠንቅቕ ከሎ፡ “ንኣብነት፡ ዝዀነ ይኹን ሰብ ከይኣዘዞ ወይ ከይተቘጻጸሮ ባዕሉ ናይ ‘ምቕታል’ ውሳነ ዚገብር ሓደገኛ ኣጽዋር፡ ኣዝዩ ዜተሓሳስብ እዩ” ይብል።

 ኣብ ጥዕናና ዘንጸላለወ ሓደጋ። ስነ ፍልጠት ምስ ጽቡቕ ጥዕና ብዚተሓሓዝ፡ ብእተወሰነ ደረጃ ጥራይ እዩ ኺሕግዘና ዚኽእል። ከም ልዑል ጸቕጢ ደም፡ ክራሸ፡ ብከላ ኣየር፡ ዘይግቡእ ኣጠቓቕማ መድሃኒት ዝኣመሰለ ንሕማም ዜቃልዕ ረቛሒታት፡ ኣዝዩ እዩ ዚውስኽ ዘሎ። ሓያሎ ሰባት በቲ ተላባዒ ዘይኰነ ኸም መንሽሮን ሕማም ልብን ሽኮርያን ዝኣመሰለ ሕማም ይሞቱ ኣለዉ። ብዙሓት ሰባት ድማ ብኸም ሕማም ኣእምሮ ዝኣመሰለ ካልእ ሕማማት ጥዕና ይስእኑ ኣለዉ። ኣብ ቀረባ ዓመታት ከኣ፡ ብቫይረስ ኢቦላን ብቫይረስ ዚካን ዝመጸ ሓደገኛ ለብዒ ኣጋጢሙ እዩ። እቲ ቐንዲ ነጥቢ፦ ሰባት ንሕማም ኪቈጻጸርዎ ኣይከኣሉን፣ እዚ መዓስ ከም ዜብቅዕ ድማ ኣይፍለጥን እዩ።

ሰባት ኣብ ልዕሊ ተፈጥሮ ዜውርድዎ መጥቃዕቲ። ፋብሪካታት ንኣየርና ይብክላኦ ኣለዋ። ብሚልዮናት ዚቝጸሩ ሰባት ድማ እተበከለ ኣየር ስለ ዜስተንፍሱ፡ በብዓመቱ ይሞቱ ኣለዉ።

ውልቀ ሰባትን ማሕበረሰባትን ትካላት መንግስትን ናብ ውቅያኖሳት ረሳሕ ፈሳስን ሕክምናውን ሕርሻውን ጐሓፍን ፕላስቲክን ካልእ በካሊ ነገራትን ይጕሕፉ ኣለዉ። ኢንሳይክሎፐድያ ኦቭ ማሪን ሳይንስ ከም ዝሓበሮ፡ “እዚ መርዛም ጐሓፍ እዚ፡ ንእንስሳታትን ኣትክልትን ባሕሪ ይብክል፡ ነቶም ካብቲ ባሕሪ ንዚርከብ እተበከለ ምግቢ ዚበልዑ ሰባት ድማ ይምርዝ እዩ።”

ብዘይካዚ፡ ጽሩይ ማይ ምርካብ ኣጸጋሚ እናዀነ ይኸይድ ኣሎ። ብሪጣንያዊ ጸሓፊ ስነ ፍልጠታዊ ጽሑፋት ሮቢን ማኪ ብዛዕባ እዚ ኼጠንቅቕ ከሎ፡ “ዓለምና ንዅሉ ሸነኽ ምድርና ኺጸሉ ዚኽእል ምስ ማይ ዚተሓሓዝ ቅልውላው እዩ ኣጋጢምዋ ዘሎ” በለ። ፖለቲከኛታት እውን እንተ ዀኑ፡ ሕጽረት ማይ ብሰንኪ ሰባት ዝመጸ ጸገም ምዃኑን ከቢድ ሓደጋ ኼስዕብ ከም ዚኽእልን ይኣምኑሉ እዮም።

ተፈጥሮ ኣብ ልዕሊ ሰባት ዜውርዶ መጥቃዕቲ። ህቦብላን ሓያል ዘራጊቶን ምንቅጥቃጥ ምድርን፡ ከም ኣዕናዊ ምዕልቕላቕ ማይን መደራጋሕን ዝኣመሰለ ጕድኣት የስዕብ እዩ። ብዙሓት ሰባት ካብ ቅድሚ ሕጂ ብዝያዳ በቲ ናይ ተፈጥሮ ሓይልታት ይሞቱ ወይ እውን ኣመና ይጕድኡ ኣለዉ። ሃገራዊ ስነ በረራን ምምሕዳር ጠፈርን ሕ.መ.ኣ. ዘውጸኦ መጽናዕቲ ኸም ዚሕብሮ፡ ‘ሓያል ህቦብላን ብርቱዕ ሙቐትን ምዕልቕላቕ ማይን ደርቅን’ ኬጋጥም ዘለዎ ተኽእሎ እናዓበየ ይኸይድ ኣሎ። እሞኸ ተፈጥሮ ንደቂ ሰብ ኬቃብጾም ድዩ፧

ብዘይካ እዚ እተዘርዘረ፡ ንህልውናና ዜስግእ ካልእ ከቢድ ሓደጋታት እውን ትፈልጥ ትኸውን። ኰይኑ ግና፡ ነቲ ሎሚ ዘጋጥም ዘሎ ሕማቕ ነገራት ብምምርማር ዜዕግብ መልሲ ኣይትረክብን ኢኻ። ገሊኦም ሰባት ካብ ፖለቲከኛታትን ተመራመርቲ ስነ ፍልጠትን እውን ፋይዳ ዘለዎ መልሲ ኸም ዘይርከብ እዩ ዚስምዖም። ይኹን እምበር፡ ከምቲ ኣብታ ኣቐዲማ ዝነበረት ዓንቀጽ እተጠቕሰ፡ ብዙሓት ሰባት ምስ ኵነታት ዓለምን መጻኢ እዋንን ተተሓሒዙ ንዚልዓል ሕቶታት ዚኸውን ዜእምን መልሲ ረኺቦም ኣለዉ። እቲ መልሲ ግና ኣበይ እዩ ዚርከብ፧