ข้ามไปยังเนื้อหา

ข้ามไปยังสารบัญ

ระบบ​ประสาท​ลำไส้​ใน​ทาง​เดิน​อาหาร (ใน​ภาพ​นี้ ENS คือ​ส่วน​ที่​เป็น​สี​ฟ้า)

ระบบ​ประสาท​ลำไส้—“สมอง​ที่​สอง” ของ​ร่าง​กาย​คุณ

ระบบ​ประสาท​ลำไส้—“สมอง​ที่​สอง” ของ​ร่าง​กาย​คุณ

คุณ​มี​กี่​สมอง? ถ้า​คุณ​ตอบ​ว่า “หนึ่ง” คุณ​ก็​ตอบ​ถูก แต่​ที่​จริง​แล้ว​ร่าง​กาย​คุณ​มี​ระบบ​ประสาท​หลาย​ระบบ มี​ระบบ​ประสาท​หนึ่ง​ที่​ครอบ​คลุม​บริเวณ​กว้าง​และ​นัก​วิทยาศาสตร์​บาง​คน​ถึง​กับ​เรียก​ระบบ​ประสาท​นี้​ว่า “สมอง​ที่​สอง” ซึ่ง​ก็​คือ ระบบ​ประสาท​ลำไส้ (Enteric Nervous System: ENS) แน่นอน สมอง​ที่​สอง​นี้​ไม่​ได้​อยู่​ที่​หัว​แต่​ส่วน​ใหญ่​อยู่​ใน​ท้อง​ของ​คุณ

การ​ที่​ร่าง​กาย​ของ​เรา​จะ​เปลี่ยน​อาหาร​ให้​เป็น​พลัง​งาน​นั้น​เป็น​งาน​หนัก​และ​ต้อง​อาศัย​การ​ทำ​งาน​ที่​ประสาน​กัน​อย่าง​ดี​ของ​ร่าง​กาย ดัง​นั้น จึง​เหมาะ​สม​ที่​สมอง​ถูก​ออก​แบบ​มา​ให้​มอบ​หน้า​ที่​ใน​การ​ย่อย​อาหาร​เกือบ​ทั้ง​หมด​ให้​กับ​ระบบ​ประสาท​ลำไส้

ถึง​แม้​ระบบ​ประสาท​ลำไส้​จะ​มี​ความ​เรียบ​ง่าย​กว่า​สมอง แต่​ก็​ยัง​มี​ความ​ซับซ้อน​มาก เพราะ​ระบบ​ประสาท​ลำไส้​ใน​ร่าง​กาย​มนุษย์​มี​เซลล์​ประสาท​ประมาณ 200-600 ล้าน​เซลล์ ซึ่ง​โครง​ข่าย​เซลล์​ประสาท​ที่​ซับซ้อน​นี้​อยู่​ใน​ระบบ​ย่อย​อาหาร นัก​วิทยาศาสตร์​เชื่อ​กัน​ว่า ถ้า​หน้า​ที่​ต่าง ๆ ของ​ระบบ​ประสาท​ลำไส้​กลาย​เป็น​หน้า​ที่​ของ​สมอง เส้น​ประสาท​ต่าง ๆ ที่​จำเป็น​คง​จะ​หนา​เกิน​ไป หนังสือ The Second Brain บอก​ไว้​ว่า “ดัง​นั้น ถือ​ว่า​ปลอด​ภัย​และ​สะดวก​กว่า​ที่​จะ​ปล่อย​ให้​ระบบ​ย่อย​อาหาร​ดู​แล​ระบบ​ของ​ตัว​เอง”

“โรง​งาน​เคมี”

เพื่อ​จะ​ย่อย​อาหาร​ได้ ต้อง​อาศัย​ส่วน​ผสม​ที่​ถูก​ต้อง​ของ​องค์​ประกอบ​ทาง​เคมี​หลาย​ชนิด​ซึ่ง​ร่าง​กาย​จะ​ผลิต​ออก​มา​ตรง​เวลา​และ​ถูก​ส่ง​ไป​ยัง​ตำแหน่ง​ที่​ถูก​ต้อง​อย่าง​แม่นยำ ศาสตราจารย์​แกรี มอ อธิบาย​อย่าง​เหมาะ​สม​เมื่อ​บอก​ว่า ระบบ​ย่อย​อาหาร​เป็น​เหมือน “โรง​งาน​เคมี” ขั้น​ตอน​ทาง​เคมี​ที่​ซับซ้อน​นี้​เป็น​เรื่อง​น่า​ทึ่ง เช่น ผนัง​ลำไส้​ประกอบ​ด้วย​การ​เรียง​ตัว​กัน​ของ​เซลล์​ชนิด​พิเศษ​ที่​ทำ​หน้า​ที่​ตรวจ​จับ​องค์​ประกอบ​ทาง​เคมี​หรือ​เปรียบ​เหมือน​กับ​ต่อม​รับ​รส ซึ่ง​คอย​จำแนก​แยกแยะ​องค์​ประกอบ​ทาง​เคมี​ใน​อาหาร​ที่​คุณ​กิน ข้อมูล​ที่​ได้​จะ​ช่วย​ให้​ระบบ​ประสาท​ลำไส้​เลือก​ส่ง​เอนไซม์​ช่วย​ย่อย​ที่​ถูก​ต้อง​มา​เพื่อ​ย่อย​อาหาร​ให้​เป็น​อนุภาค​เล็ก ๆ ที่​ร่าง​กาย​สามารถ​ดูด​ซึม​ได้ นอก​จาก​นั้น ระบบ​ประสาท​ลำไส้​ยัง​ทำ​หน้า​ที่​สำคัญ​ใน​การ​ตรวจ​สอบ​ความ​เป็น​กรด​และ​สมบัติ​ทาง​เคมี​อื่น ๆ ของ​อาหาร​ที่​ถูก​ย่อย​เป็น​อนุภาค​เล็ก ๆ แล้ว​ปรับ​เอนไซม์​ช่วย​ย่อย​ตาม​ความ​เหมาะ​สม

ให้​ลอง​นึก​ภาพ​ว่า​ทาง​เดิน​อาหาร​เป็น​เหมือน​สายพาน​ลำเลียง​ใน​โรง​งาน​ที่​เกือบ​ทั้ง​หมด​บริหาร​โดย​ระบบ​ประสาท​ลำไส้ อาหาร​ถูก​ลำเลียง​ผ่าน​ระบบ​การ​ย่อย โดย “สมอง​ที่​สอง” ของ​คุณ​จะ​สั่ง​กล้ามเนื้อ​ที่​ผนัง​ทาง​เดิน​อาหาร​ตลอด​เส้น​ทาง​ให้​หด​ตัว ระบบ​ประสาท​ลำไส้​นี้​จะ​ปรับ​เปลี่ยน​ความ​แรง​และ​ความ​ถี่​ใน​การ​หด​ตัว​ของ​กล้ามเนื้อ​ให้​สอดคล้อง​กัน​ทั้ง​ระบบ​คล้าย​กับ​เส้น​ทาง​ของ​สายพาน​ลำเลียง​ใน​โรง​งาน

ระบบ​ประสาท​ลำไส้​ยัง​ดู​แล​เรื่อง​ความ​ปลอด​ภัย​ด้วย อาหาร​ที่​คุณ​กิน​อาจ​มี​เชื้อ​แบคทีเรีย​ที่​อันตราย ดัง​นั้น จึง​ไม่​แปลก​ที่​เซลล์​เม็ด​เลือด​ขาว​ชนิด​ลิมโฟไซต์​ประมาณ 70-80 เปอร์เซ็นต์​ของ​เซลล์​เม็ด​เลือด​ขาว​ทั้ง​หมด​จะ​อยู่​ใน​ท้อง​ของ​เรา ซึ่ง​เซลล์​ชนิด​นี้​มี​ความ​สำคัญ​ต่อ​ระบบ​ภูมิ​คุ้ม​กัน​ของ​ร่าง​กาย เพราะ​ฉะนั้น ถ้า​คุณ​กิน​สิ่ง​ที่​เป็น​อันตราย​เข้า​ไป​ใน​ปริมาณ​มาก ระบบ​ประสาท​ลำไส้​จะ​ปก​ป้อง​ร่าง​กาย​ด้วย​การ​สั่ง​ให้​มี​การ​บีบรัด​ตัว​อย่าง​รุนแรง​เพื่อ​ขับ​สาร​พิษ​ออก​มา​ให้​มาก​ที่​สุด​ด้วย​การ​อาเจียน​หรือ​การ​ถ่าย​ท้อง

การ​สื่อสาร​ที่​ดี

ถึง​แม้​ระบบ​ประสาท​ลำไส้​จะ​ทำ​งาน​โดย​ไม่​ต้อง​อาศัย​คำ​สั่ง​จาก​สมอง แต่​ศูนย์กลาง​ของ​ระบบ​ประสาท​ทั้ง​สอง​ก็​มี​การ​ติด​ต่อ​สื่อสาร​กัน​อยู่​ตลอด ตัว​อย่าง​เช่น ระบบ​ประสาท​ลำไส้​ทำ​หน้า​ที่​ควบคุม​ฮอร์โมน​ที่​บอก​ให้​สมอง​รู้​ว่า​คุณ​ควร​กิน​เมื่อ​ไร​และ​ควร​กิน​มาก​แค่​ไหน ระบบ​ประสาท​ลำไส้​จะ​ส่ง​สัญญาณ​ไป​ที่​สมอง​เมื่อ​คุณ​อิ่ม​และ​อาจ​ส่ง​สัญญาณ​ให้​คุณ​รู้สึก​คลื่นไส้​เมื่อ​คุณ​กิน​มาก​เกิน​ไป

บาง​ที​ก่อน​ที่​คุณ​จะ​ได้​อ่าน​บทความ​นี้ คุณ​อาจ​เคย​สงสัย​ว่า​ทาง​เดิน​อาหาร​กับ​สมอง​มี​ความ​เกี่ยว​ข้อง​กัน ตัว​อย่าง​เช่น คุณ​เคย​สังเกต​ไหม​ว่า อาหาร​บาง​อย่าง​ที่​เรา​กิน​เข้า​ไป​เหมือน​จะ​ทำ​ให้​เรา​อารมณ์​ดี​ขึ้น? งาน​วิจัย​ชี้​ว่า ที่​เป็น​อย่าง​นี้​ก็​เพราะ​ระบบ​ประสาท​ลำไส้​ของ​คุณ​ส่ง ‘สัญญาณ​แห่ง​ความ​สุข’ ไป​ที่​สมอง ซึ่ง​ทำ​ให้​เกิด​ปฏิกิริยา​ต่อ​เนื่อง​ที่​ทำ​ให้​คุณ​รู้สึก​ดี​ขึ้น นี่​ทำ​ให้​เรา​เข้าใจ​ว่า​ทำไม​ตอน​เครียด ๆ หลาย​คน​ถึง​ชอบ​กิน​ขนม​หรือ​ของ​หวาน ๆ นัก​วิทยาศาสตร์​กำลัง​ทดลอง​ถึง​ความ​เป็น​ไป​ได้​ที่​จะ​รักษา​โรค​ซึมเศร้า​โดย​ใช้​การ​กระตุ้น​ระบบ​ประสาท​ลำไส้

อีก​ตัว​อย่าง​หนึ่ง​ของ​การ​สื่อสาร​ระหว่าง​สมอง​และ​ระบบ​ย่อย​อาหาร​คือ​อาการ​ท้อง​ไส้​ปั่นป่วน อาการ​นี้​อาจ​เป็น​ผล​จาก​การ​ที่​ระบบ​ประสาท​ลำไส้​สูบ​ฉีด​เลือด​ออก​จาก​ระบบ​ย่อย​อาหาร​ตอน​ที่​สมอง​อยู่​ใน​ภาวะ​กดดัน​หรือ​เครียด อาการ​อีก​อย่าง​ที่​อาจ​เกิด​ขึ้น​คือ อาการ​คลื่นไส้​เพราะ​ระหว่าง​ที่​อยู่​ใน​ภาวะ​เครียด สมอง​จะ​กระตุ้น​ระบบ​ประสาท​ลำไส้​ให้​บีบ​ตัว​ผิด​ไป​จาก​จังหวะ​ปกติ

แม้​ระบบ​ประสาท​ลำไส้​จะ​สื่อสาร​บาง​อย่าง​ให้​เกิด​ความ​รู้สึก​เหล่า​นี้​ได้ แต่​มัน​ก็​ไม่​สามารถ​คิด​หรือ​ช่วย​คุณ​ใน​การ​ตัดสิน​ใจ​ได้ พูด​ง่าย ๆ คือ ระบบ​ประสาท​ลำไส้​ไม่​ใช่​สมอง​จริง ๆ ของ​คุณ มัน​ไม่​สามารถ​ช่วย​คุณ​แต่ง​เพลง ทำ​บัญชี หรือ​ทำ​การ​บ้าน แต่​ระบบ​ที่​น่า​มหัศจรรย์​นี้​ยัง​คง​สร้าง​ความ​ประหลาด​ใจ​ให้​นัก​วิทยาศาสตร์​เพราะ​ความ​สลับ​ซับซ้อน​ของ​มัน ซึ่ง​อาจ​มี​อีก​หลาย​อย่าง​ที่​เรา​ยัง​ไม่​รู้​ก็​ได้ ดัง​นั้น ก่อน​ที่​คุณ​จะ​กิน​ข้าว​มื้อ​ต่อ​ไป ขอ​ให้​ลอง​คิด​สัก​นิด​เกี่ยว​กับ​ความ​สามารถ​ใน​การ​ตรวจ​จับ ประมวล​ผล​ข้อมูล ประสาน​งาน และ​ติด​ต่อ​สื่อสาร​ซึ่ง​ทั้ง​หมด​นี้​กำลัง​จะ​เกิด​ขึ้น​ใน​ระบบ​ประสาท​ลำไส้​ของ​คุณ!