Go na content

Go na a tra menu

Go na table of contents

Yehovah Kotoigi

Sranantongo

A Waktitoren  |  yuni 2014

Dri man di ben e suku fu kon sabi san tru—San den kon sabi?

Dri man di ben e suku fu kon sabi san tru—San den kon sabi?

„SAN tru?” Na a sani disi Pontus Pilatus fu Rome, di ben de granman fu Yudea, ben aksi Yesus na ini a fosi yarihondro, di a ben musu krutu en (Yohanes 18:38). A no de fu taki dati Pilatus no ben e suku fu kon sabi san tru. Na aksi fu en sori krin taki a no ben e bribi taki wan sani kan tru dorodoro. Gi Pilatus, èn sosrefi gi furu sma na ini a ten disi, san tru gi den na san den srefi wani bribi noso san den leri. Sobun, den no e bribi taki wan sma kan kon sabi soifri san tru.

Na ini a di fu 16 yarihondro, furu kerkisma na ini Europa no ben sabi tu san fu bribi. Den ben kweki nanga a bribi taki a paus na a moro hei sma fu kerki èn den ben e bribi tra kerkileri tu. Boiti dati, den ben kon sabi den nyun leri fu den Protestantsma di ben e opo kon na ini heri Europa na a ten dati. San den ben musu bribi? Fa den ben kan sabi san tru?

Na ini a pisi ten dati, dri man ben de, kande moro srefi, di ben de nomonomo fu kon sabi san tru. * Fa den ben man tyari kon na krin san tru èn san no tru? San den kon sabi? Meki wi go luku.

„ALA TEN BIJBEL . . . MUSU DE MORO PRENSPARI”

Wolfgang Capito ben de wan yonguman di ben e bribi tranga na ini den leri fu a kerki fu en. Capito di ben e studeri dresi, wet, nanga kerkileri, tron wan priester na ini 1512, èn baka dati a ben e wroko gi a granbeskopu fu Mainz.

Na a bigin, Capito ben pruberi fu tapu pasi gi den Protestantsma di ben e preiki wan boskopu di ben e difrenti fu den leri fu a Lomsu Kerki. Ma heri esi, Capito srefi bigin horibaka gi den sma dati. San a du? Di Capito kon sabi den difrenti leri fu den Protestantsma, dan a ben feni taki „Bijbel ben de a moro bun buku di ben kan sori efu a boskopu fu den ben tru, fu di Bijbel wawan e taki san tru”, na so historiaman James M. Kittelson skrifi. Capito kon si taki a no tru taki a brede nanga a win di den Lomsusma e gebroiki na a Komuni, e kenki kon tron a skin nanga a brudu fu Yesus na wan wondru fasi. A kon si tu taki Bijbel no e leri taki sma musu anbegi den santawan. (Luku a faki ’ Den ben ondrosuku efu den sani di den yere tru’.) Na ini 1523, Capito gowe libi a hei posisi di a ben abi na a granbeskopu, èn a go tan na ini a foto Straatsburg, wan presi pe furu Protestantsma ben e tan na a ten dati.

Na oso fu Capito na ini Straatsburg ben tron wan presi pe Protestantsma ben e kon makandra èn wi kan frustan taki den ben e taki fu kerkitori èn fu den sani di Bijbel e leri. Aladi son Protestantsma ben e horibaka ete gi a Drie-eenheid leri, toku wan buku e taki dati Capito „no ben wani taki  fu a Drie-eenheid leri” na ini den buku di a ben skrifi (The Radical Reformation). Fu san ede? Capito ben lobi a fasi fa a Spanyoro sabiman fu kerkileri, Michael Servet, ben e gebroiki Bijbeltekst fu sori taki a leri dati no tru. *

Wan sma di ben e weigri fu bribi na ini a Drie-eenheid leri ben kan kisi bigi problema, èn dati meki Capito ben e luku bun fu no taki krin fa a ben e denki. Ma den sani di a skrifi ben e sori taki srefi bifo a ben miti Servet, a ben e tweifri kaba na a Drie-eenheid leri. Wan Lomsu priester ben skrifi bakaten taki Capito nanga den kompe fu en „ben e ondrosuku gi densrefi efu den prenspari kerkileri di sma no ben man frustan ben tru; [èn] den weigri fu bribi na ini a Santa Drie-eenheid leri”. Wán hondro yari baka dati, sma ben e si Capito leki wan fu den moro prenspari skrifiman di ben de teige a Drie-eenheid leri.

Wolfgang Capito ben e bribi taki a moro bigi fowtu fu a kerki, na taki a „no ben poti prakseri na san Bijbel e leri”

Capito ben e bribi taki na Bijbel e taki san tru. „Ala ten Bijbel nanga a wet fu Krestes musu de moro prenspari leki den leri fu kerki”, na so a ben taki. Sabiman Kittelson ben taki dati Capito „ben feni taki a moro bigi fowtu di den sabiman fu kerkileri ben meki, na taki den no ben poti prakseri na san Bijbel e taki”.

Na a srefi ten, Capito ben agri taki en nanga den tra Protestanstma ben musu leri furu sani ete fu Bijbel. A ben taki: „Ala den sani di wi kon sabi o lasi gowe makandra nanga wi di skrifi den . . . Na disi wi sabi èn na so wi e skrifi tu, ma na soso gi a ten disi, teleki Gado meki wi kon frustan moro bigi sani.” Wan tra man di ben e angri fu leri sabi den tru leri fu Gado Wortu, na Martin Cellarius, wan yonguman di ben e tan na ini na oso fu Capito na ini 1526.

„SABI FU A TRU GADO”

A fosi bladzijde fu a buku fu Martin Cellarius On the Works of God, di e luku fa den leri fu kerki e kruderi nanga Bijbel

Cellarius, di ben gebore na ini 1499 (sma sabi en tu leki Martin Borrhaus), ben e studeri kerkileri nanga filosofia fayafaya èn a ben e gi leri na ini Wittenberg, na Doisrikondre. Fu di Wittenberg ben de a presi pe furu Protestantsma ben e tan, meki heri esi Cellarius bigin moksi nanga Martin Luther nanga tra sma di ben wani tyari wan kenki kon na den leri fu kerki. Fa Cellarius ben kan sabi san ben de libisma denki èn san ben de den tru leri fu Bijbel?

Soleki fa wan buku e taki, dan Cellarius ben e bribi taki sma man kon frustan sani krin te den e „leisi Bijbel bun, te den abi a gwenti fu teki Bijbeltekst gersi nanga makandra, èn te den e begi Gado nanga wan krin ati” (Teaching the Reformation). San Cellarius kon sabi di a ondrosuku Bijbel?

Na ini yuli 1527, Cellarius tyari den sani dati kon na doro na ini a buku di nen On the Works of God. A skrifi taki kerkigwenti, soleki a Komuni, na soso fu prenki wan sani. Soleki fa Professor Robin Barnes e taki, dan a buku fu Cellarius ben e „fruklari den profeititori tu di abi fu du nanga wan ten te bigi rampu nanga pina o kon, èn bakaten ala sani o seti kon bun baka.”2 Petrus 3:10-13.

A moi fu sabi san Cellarius ben taki syatu fu Yesus Krestes. Aladi Cellarius no ben e krutu a Drie-eenheid leri langalanga, toku a sori krin taki a „Hemel Tata” no ben de a srefi leki „en Manpikin Yesus Krestes”. A ben skrifi tu taki Yesus na wan fu den someni gado nanga manpikin di na almakti Gado ben meki.Yohanes 10:34, 35.

Na ini a buku fu en di nen Antitrinitarian Biography (1850), Robert Wallace ben taki dati den sani di Cellarius ben skrifi no ben e horibaka gi a Drie-eenheid leri di furu sma ben e bribi na ini a di fu  16 yarihondro. * Dati meki difrenti sabiman ben e bribi taki Cellarius ben drai baka gi a Drie-eenheid leri. Sma taki dati en na wan fu den sma di Gado gebroiki fu „meki sma kon sabi fu a tru Gado nanga Krestes”.

A BEN HOWPU TAKI WAN KENKI BEN O KON

Na a ten fu 1527, sabiman fu kerkileri, Johannes Campanus di sma ben e si leki wan fu den moro bigi sabiman fu a ten dati, go libi tu na Wittenberg. Aladi a ben de wan fu den prenspari sma di ben e opo ensrefi teige a Lomsu Kerki, toku a bigin tweifri na den leri fu Martin Luther. Fu san ede?

Campanus no ben e agri nanga a leri di e taki dati na a Komuni, a brede nanga a win e kenki kon tron a skin nanga a brudu fu Krestes. A no ben e agri tu nanga a leri fu Luther di ben e taki dati a brede nanga a win e tan leki fa den de, ma fu di den kon santa meki den na a brudu nanga a skin fu Krestes. Soleki fa skrifiman André Séguenny ben taki, dan Campanus ben e bribi taki „a Brede srefi e tan brede ala ten, ma taki a e prenki a skin fu Krestes nomo”. Na wan bigi konmakandra di hori na ini 1529 na Marburg, sma ben poti prakseri na den srefi tori disi, ma Campanus no ben mag tyari kon na fesi san a ben leri fu Bijbel. Baka dati den tra Protestantsma na ini Wittenberg no ben e wroko makandra moro nanga en.

Na ini a buku fu en di nen Restitution, Campanus ben sori taki a ben e tweifri na a Drie-eenheid leri

San den Protestantsma no ben feni bun kwetikweti, na den sani di Campanus ben e bribi fu a Tata, a Manpikin, nanga a santa yeye. Na ini a buku fu en di kon na doro na ini 1532 (Restitution), Campanus ben e leri taki Yesus nanga en Tata na tu difrenti sma. A ben fruklari taki a Tata nanga a Manpikin „na wán” neleki fa Bijbel e taki dati wan masra nanga en wefi na „wán skin”, sobun den na wán, ma toku den na tu difrenti sma (Yohanes 10:30; Mateyus 19:5). Campanus ben taki dati Bijbel e gebroiki a srefi agersitori fu sori taki a Tata makti moro a Manpikin: „A man na a ede fu na uma, èn Gado na a ede fu Krestes.”1 Korentesma 11:3.

Fa a de nanga a santa yeye? Campanus poti prakseri baka na Bijbel di a skrifi: „Nowan tekst na ini Bijbel e sori taki a Santa Yeye na a di fu dri sma . . . A yeye fu Gado na a krakti fu en di A e gebroiki fu sreka èn fu du ala sani di a wani du.”Genesis 1:2.

Luther ben taki dati Campanus ben taki ogri fu Gado èn taki a ben de teige a Manpikin fu Gado. Wan tra Protestantsma ben wani taki den kiri Campanus. Ma Campanus no ben frede den. Soleki fa a buku The Radical Reformation e taki, „Campanus ben de seiker taki a fowtu di Kerki ben meki, na taki den no ben e hori densrefi na den tru leri fu Bijbel di e sori taki Gado, Yesus, nanga a Santa yeye no de a srefi”.

Noiti Campanus ben abi na prakseri fu seti en eigi kerkigrupu. A ben taki dati a ben suku fu kon sabi san tru, „na mindri den difrenti kerkigrupu nanga ala den sma di ben drai baka gi a Lomsu Kerki”. Dati meki a ben howpu taki a Lomsu Kerki ben o tyari wan kenki kon, èn taki a ben o teki a tru Kresten leri baka. Ma te fu kaba, den sma fu a  Lomsu Kerki grabu Campanus èn a kan taki a koti strafu moro leki 20 yari. Historia skrifiman e bribi taki a dede na a ten fu 1575.

„ONDROSUKU ALA SANI FU LUKU EFU DEN TRU”

Fu di Capito, Cellarius, Campanus, nanga trawan ben e studeri Bijbel fayafaya, meki den kon si san tru èn san no tru. Aladi son sani di den man disi ben kon frustan no ben e kruderi dorodoro nanga Bijbel, toku den tan ondrosuku Bijbel èn den ben abi warderi gi den tru tori di den ben kon sabi.

Na apostel Paulus ben gi den Kresten brada nanga sisa fu en a rai disi: „Ondrosuku ala sani fu luku efu den tru. Tan du sani di bun” (1 Tesalonikasma 5:21). Fu kan yepi yu fu kon sabi san tru, Yehovah Kotoigi tyari wan buku kon na doro di nen San Bijbel e leri wi trutru?

^ paragraaf 4 Luku na ondro-edeprakseri „’Aleisi’ nanga ’takru wiwiri’ e gro makandra”, na ini A Waktitoren fu 15 yanuari 2012, bladzijde 7, 8, paragraaf 14-17.

^ paragraaf 8 Luku na artikel „Michael Servet—Een eenzame zoektocht naar de waarheid”, na ini na Ontwaakt! fu mei 2006, di Yehovah Kotoigi tyari kon na doro.

^ paragraaf 17 A buku e taki disi fu a fasi fa Cellarius gebroiki a wortu „gado” te a ben taki fu Krestes: „A no skrifi Deus, ma a skrifi deus, fu di Deus abi fu du nanga a Moro Hei Gado.”