„Di guuun ahun ku di folo tuu dëë, ma dee soni dee Gadu taki ta dë u nöömö.”​JESAAJA 40:8.

KANDA: 95, 97

1, 2. (a) Unfa di libi fuu bi o dë ee wa bi abi di Bëibel? (b) Andi ta heepi u fuu feni wini a di Wöutu u Gadu?

UNFA di libi fii bi o dë ee ja bi abi wan Bëibel? Wë ja bi o sabi unfa i musu du dee soni dee i ta du hiniwan daka. Ja bi o sabi dee tuutuu lei dee nama ku Gadu. Ja bi o sabi soni u di libi, nasö u di ten di ta ko. Söseei ja bi o pena sabi andi Jehovah bi du da libisëmbë a di ten di pasa.

2 U wai taa soni an dë sö ku u. Jehovah da u di Wöutu fëën, di Bëibel. A paamusi u taa dee soni dee sikifi nëën o dë u nöömö. Apösutu Petuisi bi toona taki di soni di sikifi a Jesaaja 40:8. Di tëkisi aki an ta taki u di Bëibel seei, ma a ta taki u di bosikopu di sikifi a di Bëibel. (Lesi 1 Petuisi 1:24, 25.) Te u ta lesi di Bëibel a u mamabëë töngö, nöö u ta möön feni wini fëën. Dee sëmbë dee lobi di Wöutu u Gadu bi fusutan di soni aki gaanduwe kaa. A dee höndöhöndö jaa dee pasa, sëmbë bi mbei taanga möiti u puu di Bëibel ko a woto töngö, hii fa so sëmbë bi kë tapa de. Jehovah kë taa „hii sëmbë u goonliba tuu musu feni libi u teego nëën. A kë fu hii sëmbë musu ko sabi dee soni fëën”.​—1 Timoteo 2:3, 4.

3. Andi woo luku a di woto aki? (Luku di peentje a bigi u di woto.)

 3 A di woto aki, woo taki unfa di Wöutu u Gadu du dë jeti, hii fa (1) sëmbë an ta fan kumafa de bi ta fan a fosu möön, (2) dee tiima u di goonliba bi mbei sëmbë ko ta fan woto töngö, (3) de bi pooba u tapa sëmbë u de an puu di Bëibel ko a woto töngö. Unfa dee soni aki o heepi u? Wë de o heepi u fuu ko möön lobi di Bëibel, söseei woo ko möön lobi di Gadu di mbei sëmbë sikifi ën.​—Mika 4:2; Loomë 15:4.

SËMBË AN TA FAN KUMAFA DE BI TA FAN A FOSU MÖÖN

4. (a) Unfa dee töngö ta tooka möön dee jaa ta pasa? (b) Unfa u du sabi taa Gadu an lobi wan töngö möön wan wotowan? Unfa i ta fii u di i ko fusutan di soni aki?

4 Möön di ten ta pasa, möönmöön dee töngö ta tooka. Kandë so wöutu nasö so soni di sëmbë bi ta taki fosu, kë taki wan hii woto soni a di ten aki. Kandë i sabi wan wöutu di tooka a di töngö fii tu. Di soni aki dë sö ku dee töngö di sëmbë bi ta fan na awooten tu. Di Hebelejëntöngö ku di Giikitöngö di sëmbë ta fan a di ten aki, tooka ku di Hebelejëntöngö ku di Giikitöngö di sëmbë bi ta fan a di pisiten di de sikifi di Bëibel. Gaansë u sëmbë an ta fusutan di Hebelejëntöngö ku di Giikitöngö di de bi sikifi di Bëibel, nöö fëën mbei de bi musu puu di Bëibel ko a woto töngö da de. So sëmbë bi ta pakisei taa ee de lei di Hebelejëntöngö ku di Giikitöngö di sëmbë bi ta fan na awooten, nöö de o sa fusutan dee soni dee sikifi a di Bëibel möön bunu. Ma di soni dë an dë kumafa de mëni. * (Luku di pisi a basu.) U ta wai seei taa de puu di Bëibel, nasö wanlö pisi fëën ko a söwan 3000 töngö. Jehovah hën kë taa „hii pei nasiön sëmbë, ku hii pei lö, ku hii pei föluku dee ta fan hii dee peipei töngö u goonliba” tuu musu feni wini u di Wöutu fëën. (Lesi Akoalimbo 14:6.) Di soni aki ta mbei u ku Gadu ko dë möön gaan mati. A dë wan Gadu di lobi hii sëmbë.​—Tjabukama 10:34.

U ta wai seei taa de puu di Bëibel, nasö wanlö pisi fëën ko a söwan 3000 töngö

5. Faandi mbei di King James Version bi dë sö wan gaan nëbai Bëibel?

5 U di wan töngö ta tooka, mbei dee sëmbë dee ta puu Bëibel ko a woto töngö musu ta taki soni woto fasi. Kandë a di ten di pasa de bi puu wan soni soifi, nöö an bi taanga u lesi, ma möön di ten ta pasa, möön a sa ko taanga u lesi. Wan soni di ta mbei u fusutan di soni aki, hën da te u luku di Bëibel de kai King James Version, di de tja ko a döö a di jaa 1611. A bi ko dë wan u dee möön nëbai Bëibel di bi dë a Ingisitöngö. Di fasi fa de bi taki soni a di King James Version, bi mbei de ko ta taki so soni woto fasi a di Ingisitöngö. * (Luku di pisi a basu.) Ma wantu pasi nöö de bi sikifi di në Jehovah a di Bëibel aki. De sikifi di wöutu „MASA” sömëni pasi a di Hebelejën pisi u Bëibel, hii fa di në u Gadu de bi musu sikifi a dee kamian  dë. Dee Bëibel di sëmbë bi puu bakaten seei bi abi di wöutu „MASA” sikifisikifi ku gaan lëtë a so Giiki pisi u Bëibel. Di soni aki bi mbei dee sëmbë dee sikifi di King James Version ko fusutan taa di në u Gadu bi musu dë a di Giiki pisi u Bëibel tu.

6. Faandi mbei u dë ku tangi a hati u di u abi di Nyun-Grontapuvertaling?

6 Di de bi kaba sikifi di King James Version, nöö de bi si taa di Ingisitöngö di de bi sikifi, bi bunu da di ten dë. Ma möön di ten bi ta pasa, möön de bi ta ko ta si taa so wöutu bi ko ta djei wöutu di sëmbë bi ta taki na awooten. Nöö a di ten fuu aki, a ta taanga da sëmbë u fusutan dee soni dë. Di wan seei soni bi pasa di sëmbë bi puu dee Bëibel fu awooten ko a woto töngö. U ta tei ën u bigi seei taa u abi di Bijbel​—Nyun-Grontapuvertaling, ka soni taki kumafa u ta fan a di ten aki. Di Bëibel aki nasö wantu pisi fëën dë u feni a möön leki 150 töngö. Di soni aki kë taki taa gaansë sëmbë sa lesi di Bëibel aki a di u de töngö. U di de sikifi soni a di Bëibel aki kumafa u ta fan a di ten fuu aki, söseei u di dee soni dë gbelingbelin u fusutan, mbei di bosikopu fëën ta dou u hati (Psalöm 119:97). Di Nyun-Grontapuvertaling dë wan apaiti Bëibel, u di de bi toona buta di në u Gadu a di kamian ka a musu dë.

DEE TIIMA U DI GOONLIBA MBEI SËMBË KO TA FAN WOTO TÖNGÖ

7, 8. (a) Unfa a du waka taa dee Dju u di pisiten baka di jaa 200 bifö Keesitu an bi sa fusutan di Bëibel a Hebelejëntöngö? (b) Andi de ta kai di Septuaginta?

7 U di politiki soni u di goonliba bi ta tooka so juu, mbei sëmbë bi ko ta fan woto töngö tu. Ma Jehovah bi seeka soni sö taa di Bëibel bi sa dë u feni a wan töngö di sëmbë bi sa fusutan. Wantu Dju sëmbë, nasö Isaëli sëmbë, bi sikifi dee 39 fosu buku u Bëibel. A ’dee Dju sëmbë maun wë Gadu bi buta dee wöutu fëën’ (Loomë 3:1, 2). De bi sikifi dee buku u Bëibel a di Hebelejëntöngö, söseei a di Alamëitöngö. Ma a di pisiten baka di jaa 200 bifö Keesitu, nöö sömëni Dju sëmbë an bi ta fusutan di Hebelejëntöngö möön. Unfa a du waka? Wë di tiima u Giikiköndë de kai Alexander bi feti wini gaansë u dee köndë u goonliba tja ko buta a di tii fëën basu. Fëën mbei hii dee sëmbë u dee köndë dë bi ko ta fan di Giikitöngö, ka u de bi ta fan di u deseei töngö (Daniëli 8:5-7, 20, 21). Sömëni u dee Dju bi bigi ta fan Giikitöngö tu, nöö a bi ko taanga da de u de fusutan di Bëibel di bi sikifi a Hebelejëntöngö. Wë andi bi o sa heepi de?

8 Söwan 250 jaa ufö de pai Jesosi, hën de bi puu dee feifi fosu buku u Bëibel ko a Giikitöngö. Bakaten, hën de puu dee woto Hebelejën buku u Bëibel ko a Giikitöngö tu. Di Bëibel aki de ta kai di Septuaginta. Hën da di fosu Bëibel ka de puu hii dee Hebelejën pisi buta ko a woto töngö.

9. (a) Unfa di Septuaginta, ku woto Bëibel di de bi puu ko a woto töngö, bi heepi sëmbë? (b) Un tëkisi u dee Hebelejën pisi u Bëibel i möön lobi?

9 Di Septuaginta bi mbei taa dee Dju dee ta fan di Giikitöngö bi sa lesi di Hebelejën pisi u di Bëibel a Giikitöngö. De bi musu u ta wai seei taa de bi sa ta lesi di Wöutu u Gadu a di u de töngö. Bakaten, de bi bigi ta puu so pisi u di Bëibel ko a woto töngö di sëmbë bi ta fan a di ten dë tu. Dee töngö dë da Siliatöngö, Gotisitöngö, ku di Latijntöngö. U di möön hia sëmbë bi sa lesi di Wöutu u Gadu, söseei u di de bi ko ta fusutëën, mbei de bi ko lobi ën tu. Nöö kandë de bi abi tëkisi di de bi möön lobi, kumafa useei abi tëkisi  di u lobi tu. (Lesi Psalöm 119:162-165.) Wë di Wöutu u Gadu bi dë jeti, hii fa politiki soni u di goonliba bi ta tooka, söseei hii fa dee töngö dee sëmbë bi ta fan, bi ta tooka.

DE BI POOBA U TAPA SËMBË U DE AN PUU DI BËIBEL KO A WOTO TÖNGÖ

10. Faandi mbei gaansë u sëmbë an bi sa lesi di Bëibel a di ten u John Wycliffe?

10 A dee jaa dee pasa, sömëni tiima bi suku fasi u tapa sëmbë u de an lesi di Bëibel. Ma i bi abi womi di bi abi lesipeki da Gadu, nöö de bi ta mbei möiti sö taa hii sëmbë bi sa feni wan Bëibel. Wan u dee womi aki da John Wycliffe, di bi ta libi a Ingisiköndë a dee jaa baka 1300. A bi feni taa hii sëmbë musu sa lesi di Bëibel. A di ten fëën, sömëni sëmbë a Ingisiköndë an bi jei soni u di Bëibel a di töngö u de wan daka. Di Bëibel bi dii seei, nöö de bi ta sikifi di Bëibel tei ku maun. Fëën mbei wantu sëmbë nöö bi abi wan Bëibel. Boiti di dë, gaansë u sëmbë u di ten dë an bi sa’ u lesi. Kandë dee sëmbë dee bi nango a keiki, bi sa ta jei te sëmbë bi ta lesi di Bëibel a Latijntöngö, ma di töngö dë bi dë wan töngö di sëmbë an bi ta fan sö möön, söseei ee ja bi go a siköö wan bëtë, nöö ja bi o sa fusutëën. Unfa Jehovah bi o heepi sëmbë u de ko abi di Bëibel a de töngö?​—Nöngö 2:1-5.

John Wycliffe ku wanlö woto sëmbë bi kë u hii sëmbë abi wan Bëibel. Di soni dë iseei kë tu ö? (Luku palaklafu 11)

11. Unfa soni bi waka di Wycliffe bi puu di Bëibel ko a Ingisitöngö?

11 John Wycliffe ku wanlö woto sëmbë bi puu di Bëibel buta ko a Ingisitöngö a di jaa 1382. Di Bëibel aki bi ko dë wan gaan nëbai Bëibel da wan kulupu sëmbë de bi ta kai Lollard. Dee sëmbë aki bi lobi di Bëibel seei. Ku futu de bi nango a dee peipei kamian u Ingisiköndë. De bi ta lesi di Bëibel da sëmbë, nöö de bi ta da de wantu pisi u Bëibel di de bi sikifi tei ku maun. Di wooko di de bi du, bi mbei hia sëmbë ko sabi di Bëibel baka.

12. Unfa dee hedima u keiki bi ta si Wycliffe, ku di wooko di a bi ta du?

12 Dee hedima u keiki bi buuse Wycliffe ku dee bakama fëën gaanfa seei, söseei de bi buuse di Bëibel di a bi puu ko a Ingisitöngö tu. De bi ta du ku dee Lollard, nöö hii dee  Bëibel u Wycliffe di de bi sa feni tuu de bi poi kaba a sösö. Hii fa Wycliffe bi dëdë kaa, tökuseei dee hedima u keiki bi taki taa hën da wan felantima u keiki. De bi go diki dee bonu fëën puu a geebi, hën de tjuma de. Baka di dë, hën de tuwë dee sindja fëën a di lio de kai Swift. Ma sömëni sëmbë bi kë lesi di Wöutu u Gadu, söseei de bi kë fusutëën tu. Nöö dee hedima u keiki an bi sa tapa dee sëmbë dë. A dee höndöhöndö jaa baka di dë, hën sëmbë a Europa, söseei a woto köndë u goonliba bi bigi puu di Bëibel buta ko a töngö di sömëni sëmbë bi sa fusutan.

’DI SËMBË DI TA LEI I SONI SÖ TAA I SA FENI BUNU’

13. Fuun soni u sa dë seiki? Unfa di soni aki ta mbei di biibi fuu ko möön taanga?

13 Gadu hën mbei sëmbë sikifi di Bëibel. Ma di soni aki an kë taki taa Gadu hën bi manda sëmbë u de sikifi di Septuaginta, nasö taa hën bi manda Wycliffe faa puu di Bëibel ko a Ingisitöngö. Nöö nëën bi manda sëmbë u de sikifi di King James Version, nasö u de sikifi dee woto Bëibel tu. Ma te u luku unfa de bi puu dee Bëibel aki ko a woto töngö, nöö a dë gbelingbelin u si taa di Wöutu u Gadu dë u nöömö, leti kumafa Jehovah bi paamusi u. Di soni aki ta mbei u ta möön biibi taa hii dee woto soni dee Jehovah paamusi u o pasa tuutuu.​—Josua 23:14.

14. Unfa dee soni dee u ta lei a di Bëibel ta heepi u fuu ko lobi Gadu möön gaanfa?

14 Te u luku unfa Jehovah bi tjubi di Wöutu fëën, nöö di biibi fuu ta ko möön taanga, söseei u ta ko lobi ën möön gaanfa. * (Luku di pisi a basu.) Faandi mbei Jehovah da u di Bëibel, hën a paamusi u taa a o tjubi ën? Wë u di a lobi u, söseei u di a kë lei u soni sö taa u sa feni wini. (Lesi Jesaaja 48:17, 18.) Di soni aki ta mbei u ta lobi ën, söseei a ta mbei u ta kë piki hën buka.​—1 Johanisi 4:19; 5:3.

15. Fuun soni woo taki a di woto di ta ko?

15 U lobi di Wöutu u Gadu tuutuu. Ma unfa u sa feni wini te u ta lesi di Bëibel? Unfa u sa heepi dee sëmbë dee u ta miti a di peleikiwooko u de sa ko möön lobi di Bëibel? Andi dee sëmbë dee ta lei wotowan soni a di kemeente sa du, sö taa hii dee soni de ta lei wotowan ta kumutu a di Bëibel? Woo taki u dee soni aki a di woto di ta ko.

^ pal. 4 Luku di woto „Is het nodig Hebreeuws en Grieks te leren?”, di dë a Di Hei Wakitimawosu u 1 u ëlufumu-liba u di jaa 2009.

^ pal. 5 Sömëni soni di sëmbë ta taki a Ingisitöngö a di ten aki, kumutu u di King James Version.

^ pal. 14 Luku di pisi „ Iseei musu ko luku ën!