Kalo te përmbajtja

Kalo te përmbajtja

Kisha dhe shteti në Bizant

Kisha dhe shteti në Bizant

 Kisha dhe shteti në Bizant

THEMELUESI i krishterimit u shpreh shumë qartë për dallimin rrënjësor që duhet të ekzistojë ndërmjet ithtarëve të tij dhe botës së njerëzimit të ndarë nga Perëndia. Jezui u tha ithtarëve të tij: «Po të ishit pjesë e botës, bota do të tregonte përzemërsi për atë që është e vetja. E tani, ngaqë nuk jeni pjesë e botës, por unë ju kam zgjedhur nga bota, për këtë bota ju urren.» (Gjoni 15:19) Pilatit, një përfaqësuesi të fuqisë politike të kohës së tij, Jezui i shpalli: «Mbretëria ime nuk është pjesë e kësaj bote.»​—Gjoni 18:36.

Që të përmbushnin përgjegjësinë e tyre për të predikuar «deri në skajin më të largët të tokës», të krishterët duhej të shmangnin shpërqendrimet që vinin nga çështjet e botës. (Veprat 1:8) Ashtu si Jezui, të krishterët e hershëm

 nuk përziheshin në politikë. (Gjoni 6:15) Ishte për t’u vënë re se të krishterët besnikë nuk pranonin të kishin poste publike ose administrative. Me kalimin e kohës, kjo ndryshoi.

«Pjesë e botës»

Jo shumë kohë pas vdekjes së apostullit të fundit, udhëheqësit fetarë filluan t’i ndryshonin me dashje pikëpamjet që kishin për veten dhe për botën. Filluan të përfytyronin një «mbretëri» e cila, jo vetëm që ishte në botë, por ishte edhe pjesë e saj. Do të jetë për mësimin tonë të shqyrtojmë se si gërshetoheshin feja me politikën në Perandorinë Bizantine​—Perandoria Romake e Lindjes, me kryeqytet Bizantin (tani Stambolli).

Në një shoqëri ku feja tradicionalisht luante një rol të rëndësishëm, Kisha Bizantine, me qendrën në Bizant, ushtronte pushtet mjaft të madh. Historiani i kishës Panajotis Kristo, njëherë komentoi: «Bizantinët e shihnin perandorinë e tyre tokësore si një imazh të Mbretërisë së Perëndisë.» Mirëpo, autoritetet perandorake nuk kishin gjithnjë këtë pikëpamje. Për pasojë, marrëdhëniet ndërmjet kishës dhe shtetit nganjëherë ishin të trazuara. The Oxford Dictionary of Byzantium thotë: «Peshkopët e Kostandinopojës [ose Bizantit] shfaqnin një shumëllojshmëri sjelljesh, duke përfshirë servilizmin burracak ndaj një sundimtari të fuqishëm . . . , bashkëpunimin e frytshëm me fronin perandorak . . . , dhe kundërshtimin e guximshëm ndaj vullnetit të perandorit.»

Patriku i Kostandinopojës, kreu i Kishës së Lindjes, u bë një personalitet me shumë pushtet. Ishte ai që kurorëzonte  perandorin, duke pritur në këtë mënyrë që ky i fundit të ishte një mbrojtës i patundur i ortodoksisë. Patriku ishte, gjithashtu, shumë i pasur, meqë kontrollonte burimet e mëdha financiare të kishës. Pushteti i tij vinte si nga autoriteti që ushtronte mbi murgjit e panumërt, ashtu edhe nga ndikimi që kishte te besimtarët e thjeshtë.

Shpesh, patriku kishte një pozitë të tillë që mund ta kundërshtonte perandorin. Duke përdorur vullnetin e tij në emër të Perëndisë, ai mund ta kërcënonte perandorin se do ta shkishëronte ose mund të kërkonte metoda të tjera për ta rrëzuar atë.

Me dobësimin e vazhdueshëm të administratës civile jashtë kryeqytetit, peshkopët shpesh bëheshin njerëzit më me pushtet në qytetet e tyre, të barabartë me guvernatorët provincialë, të cilët i ndihmonin që të zgjidheshin në këto poste. Peshkopët merreshin me rastet gjyqësore dhe me tregtinë jofetare, sa herë që përfshihej kisha, e disa herë, edhe kur nuk përfshihej. Një nga arsyet për këtë ishte se priftërinjtë  dhe murgjit, të gjithë të nënshtruar ndaj peshkopëve të vendeve të tyre, ishin me dhjetëra mijë.

Politika dhe simonia

Siç tregohet më sipër, posti i barinjve frymorë u gërshetua në mënyrë të koklavitur me politikën. Për më tepër, numri i madh i klerikëve dhe veprimtaritë e tyre fetare krijonin nevojën për shuma të mëdha parash. Shumë klerikë të hierarkisë së lartë jetonin në luks. Dalëngadalë që kisha fitoi pushtet dhe pasuri, varfëria dhe shenjtëria apostolike u zhdukën. Disa priftërinj dhe peshkopë paguanin që të caktoheshin në të tilla poste. Simonia ishte një gjë e zakonshme në të gjitha shkallët e hierarkisë, nga më e ulëta deri te më e larta. Të përkrahur nga grupet ndikuese të njerëzve të pasur, klerikët luftonin për poste kishtare në prani të perandorit.

Ryshfetet ishin po ashtu një mjet për të ndikuar te krerët fetarë të hierarkisë më të lartë. Kur perandoresha Zoe (rreth viteve 978-1050 të e.s.) vrau të shoqin, Romanusin III dhe donte të martohej me të dashurin e saj dhe perandorin e ardhshëm, Mihalin IV, thirri nxitimthi në pallat patrikun Aleks. Atje, patriku mori vesh për vdekjen e Romanusit dhe për shërbimet patrikane që kërkoheshin. Fakti që atë mbrëmje kisha kremtonte Të Premten e Mirë nuk ia lehtësonte gjërat Aleksit. Megjithatë, ai i pranoi dhuratat bujare që i dha perandoresha dhe ia plotësoi kërkesën.

Servilizëm ndaj perandorit

Nganjëherë, gjatë historisë së Perandorisë Bizantine, kur bëhej fjalë për të zgjedhur patrikun e Kostandinopojës, perandori përdorte të drejtën e tij de facto të caktimit. Gjatë atyre periudhave, askush nuk mund të bëhej patrik kundër vullnetit të perandorit ose të mbetej për një kohë të gjatë i tillë.

Perandori Androniku II (1260-1332) e pa të nevojshme t’i ndërronte nëntë herë patrikët. Në shumicën e këtyre rasteve, synimi ishte të vihej në fronin e patrikut kandidati më i përpunueshëm që ishte e mundur. Sipas librit The Byzantines, një patrik, madje, i premtoi me shkrim perandorit se «do të bënte çfarëdo gjëje që ai do t’i kërkonte, sado e paligjshme mund të ishte, dhe të mos bënte asgjë që nuk do t’i pëlqente perandorit». Dy herë, perandorët u përpoqën të vendosnin vullnetin e tyre mbi kishën, duke shenjtëruar si patrik një princ të familjes mbretërore. Perandori Romanusi I ia dha dinjitetin e patrikut të birit, Theofilaktit, i cili ishte vetëm 16 vjeç.

Në qoftë se një patrik nuk do ta kënaqte, sovrani mund ta detyronte atë që të tërhiqej vetë ose mund të urdhëronte një sinodë që ta hiqte nga posti. Libri Byzantium komenton: «Gjithnjë e më shumë në rrjedhën e historisë së Bizantit, autoritetet e larta e, madje, edhe ndikimi i drejtpërdrejtë i Perandorit [arritën të] luajnë një rol mbizotërues në zgjedhjen e peshkopëve.»

Duke e pasur patrikun nga ana e vet, perandori drejtonte edhe këshillat kishtarë. Ai drejtonte debatet, formulonte nenet për sa i përkiste besimit dhe debatonte me peshkopët, si edhe me heretikët, për të cilët jepte dënimin përfundimtar, vdekjen në shtyllë. Gjithashtu, perandori jepte miratimin dhe vinte në jetë ligjet kishtare që formulonte këshilli. Ata që e kundërshtonin i dënonte jo vetëm me ligjin e lèse-majesté  (madhërisë së fyer), por edhe si armiq të kishës e të Perëndisë. «Në kishë nuk duhet bërë asgjë që është kundër vullnetit dhe urdhrave të Perandorit»,​—thoshte një patrik i shekullit të gjashtë. Peshkopët që ishin në oborrin mbretëror​—njerëz gojëmbël e të përpunueshëm, që pranonin gjeste të matura pëlqimi dhe marrëveshje të zgjuara​—zakonisht protestonin po aq sa edhe eprori i tyre.

Për shembull, kur patriku Ignac (rreth viteve 799-878 të e.s.) nuk pranoi të shuguronte kryeministrin Bardas, ky i fundit u hakmor. Bardasi e përfshiu Ignacin në një komplot e tradhti të supozuar. Patriku u arrestua dhe u syrgjynos. Në zëvendësim të tij, ministri rregulloi që të zgjidhej Fotisi, një besimtar i thjeshtë, i cili për gjashtë ditë ngjiti shkallët e të gjitha urdhrave kishtarë, duke arritur përfundimisht rangun e patrikut. A ishte i kualifikuar Fotisi për këtë post frymor? Atë e kanë përshkruar si një njeri «me ambicie të pashtershme, me arrogancë të pazakontë dhe mjeshtëri të pakrahasueshme politike».

Dogma në shërbim të politikës

Debatet rreth ortodoksisë dhe herezisë, shpesh maskonin kundërshtimin politik dhe shumë perandorë më tepër u ndikuan nga faktorët politikë, sesa nga dëshira për të futur doktrina të reja. Në përgjithësi, perandori nuk e përdorte të drejtën e tij për të diktuar dogma dhe për t’i kërkuar kishës bindje ndaj vullnetit të tij.

Për shembull, perandori Herakli (575-641 të e.s.) u përpoq shumë të ndalonte një përçarje lidhur me natyrën e Krishtit, përçarje që kërcënonte të ndante perandorinë e tij të lodhur e të brishtë. Duke u përpjekur të gjente një kompromis, ai futi një doktrinë të re të quajtur monotelitizëm. * Pastaj, për të siguruar përkrahjen e provincave jugore të perandorisë së tij, Herakliu zgjodhi një patrik të ri në Aleksandri, Kirin e Fazit, i cili miratonte doktrinën që mbështeste perandori. Perandori e bëri Kirin jo vetëm patrik, por edhe prefekt të Egjiptit, me autoritet mbi sundimtarët vendës. Duke bërë presion me një përndjekje të vogël, Kiri ia doli mbanë të fitonte miratimin e pjesës më të madhe të kishës në Egjipt.

Një e korrë e hidhur

E si do të mundnin këto zhvillime e ngjarje të pasqyronin fjalën dhe frymën e lutjes së Jezuit, kur tha se ithtarët e tij ‘nuk do të ishin pjesë e botës’?​—Gjoni 17:14-16.

Krerët që pretendonin se ishin të krishterë në kohët bizantine dhe më vonë, e kanë paguar shtrenjtë përfshirjen në çështjet politike dhe ushtarake të botës. Çfarë ju tregon ky shqyrtim i shkurtër i historisë? A e fituan krerët e kishës bizantine pëlqimin e Perëndisë dhe të Jezu Krishtit?​—Jakovit 4:4.

Krishterimi i vërtetë nuk është ndihmuar nga këta krerë ambiciozë fetarë dhe nga të dashurit e tyre politikë. Kjo përzierje aspak e shenjtë e fesë me politikën e ka paraqitur keq fenë e pastër që Jezui u mësoi të tjerëve. Mësofshim nga historia dhe vazhdofshim ‘të mos jemi pjesë e botës’!

[Shënimi]

^ par. 22 Sipas monotelitizmit, Krishti, ndonëse ka dy natyra, si Perëndi dhe si njeri, ka vetëm një vullnet.

[Kutia dhe figura në faqen 10]

«SI NJË PERËNDI QË SHËTISTE PËRMES QIEJVE»

Ngjarjet që kishin të bënin me patrikun Mihal Serularin (rreth viteve 1000-1059) janë tipike të rolit që mund të luante kreu i kishës në çështjet e shtetit, si edhe tipike të ambicieve që përfshiheshin. Pasi kishte arritur postin e patrikut, Serulari synonte për më lart. Atë e kanë përshkruar si arrogant, mendjemadh dhe joelastik, «i cili, me sjelljen e tij, dukej si një perëndi që shëtiste përmes qiejve».

Nga dëshira për të lartësuar veten, Serulari ushqeu konfliktin me papën e Romës në vitin 1054 dhe e shtrëngoi perandorin që të pranonte ndarjen. I kënaqur me fitoren, Serulari e rregulloi që të vinte në fron Mihalin VI dhe e ndihmoi që të forconte pushtetin e tij. Një vit më vonë, Serulari e detyroi këtë perandor të jepte dorëheqjen dhe vendosi në fron Isak Komnenin (rreth viteve 1005-1061).

Konflikti ndërmjet patrikanës dhe perandorisë u thellua. Serulari, i sigurt për mbështetjen e popullit, kërcënonte me forcë dhe përdorte dhunën. Një historian, bashkëkohës i tij, komentonte: «Ai e parashikoi rënien e perandorit me një gjuhë ordinere e të vrazhdë, duke thënë: ‘O budalla, unë të ngrita, por unë do të të rrëzoj.’» Mirëpo, Isak Komneni e arrestoi, e burgosi dhe e syrgjynosi Serularin në ishullin Imbros.

Këta shembuj tregojnë se sa shumë trazira mund të shkaktonte patriku i Kostandinopojës dhe me sa trimëri mund ta kundërshtonte perandorin. Shpesh, perandorëve iu desh të ndesheshin me njerëz të tillë, të cilët ishin politikanë të shkathët, të aftë për të kundërshtuar si perandorin, ashtu edhe ushtrinë.

[Harta dhe figura në faqen 9]

(Për tekstin e formatuar, shih botimin)

Shtrirja maksimale e Perandorisë Bizantine

Ravenë

Romë

MAQEDONI

Kostandinopojë

Deti i Zi

Nice

Efes

Antioki

Jerusalem

Aleksandri

Deti Mesdhe

[Burimi]

Harta: Mountain High Maps® Copyright © 1997 Digital Wisdom, Inc.

[Figurat në faqet 10, 11]

Komneni

Romanusi III (majtas)

Mihali IV

Perandoresha Zoe

Romanusi I (majtas)

[Burimet]

Komneni, Romanusi III dhe Mihali IV: Me mirësjellje nga Classical Numismatic Group, Inc.; Perandoresha Zoe: Hagia Sophia; Romanusi I: Fotografia, me mirësjellje nga Harlan J. Berk, Ltd.

[Figura në faqen 12]

Fotisi

[Figura në faqen 12]

Herakliu dhe i biri

[Burimet]

Herakliu dhe i biri: Fotografia, me mirësjellje nga Harlan J. Berk, Ltd.; të gjithë elementët zbukurues, faqet 8-12: Nga libri L’Art Byzantin III Ravenne Et Pompose