1-3. Mbipeta kinyi bilombeene kutuuka su atulondo kileshesho kya Yehowa kya kulesha bangi kifulo?

“MULOO wa kupaana ngukile wa kupeebwa.” (Bikitshino 20:35Kilombeno kipya 2009) Ano mayi a Yesu aalesha uno mwanda wa muulo ukata: Kifulo kishy’akikimbi penda buwa bwetu akikalaa n’efuto. Sunga byekala shi kupeebwa kwa kifulo kwi na muloo wibungi, muloo wa kupaana sunga kulesha bangi kifulo ngukile bungi.

2 Takwi muntu su ngumune auku uno mwanda bu Nshetu e mwiyilu nya. Anka bu byatubebimono mu angi ma shapitre a mu kino kipindji, Yehowa nyi nkileshesho kikata kya kifulo. Takwi muntu su ngumune muleshe kifulo mu mishindo ikile bungi sunga munda mwa mafuku akile bungi bu byadi mwibikite nya. Byabya, twi balombeene kwiyipusha bwakinyi Yehowa ayitaminyibwa bu “Efile sha muloo” su?​—1 Timotee 1:11NW.

3 Efile Mukulu etu sha kifulo akumiina bwashi twitatshishe bwa kumwambula, bikishekishe pabitale kulesha bangi kifulo. Mukanda wa Beena-Efeeze 5:1, 2 (EEM) awitulungula shi: “Bu byanudi baana b’Efile Mukulu ba kifulo, mwambuleyi. Ikalayi anutambuka mu kifulo.” Su atulondo kileshesho kya Yehowa kya kulesha bangi kifulo, atukyebe kwikala na muloo aufikaa mu kupaana. Na dingi atwikala na muloo wa kuuka shi tukwete kusankisha Yehowa, mwanda Eyi dyaaye aditulungula bwa “kwifulena ku muntu na muntu.” (Beena-Looma 13:8) Kadi kwi myanda ayilesha bwakinyi abitungu shi ‘twikale atutambuka mu kifulo.’

Bwakinyi kifulo ki na muulo ukata

4, 5. Bwakinyi abitungu shi tuleshe bakwetu beena Kidishitu kifulo akikumiinaa kwisumina ingi miloo?

4 Bwakinyi abitungu shi tuleshe kifulo kwi bakwetu beena Kidishitu? Mu kikoso twi kwamba shi kifulo nyi akilesha bwina Kidishitu bw’eyendo. Kushii kifulo tatwi balombeene kwikala na  kipwano kikata na bakwetu beena Kidishitu nya, na dingi, tatwikala na muulo sunga ngupeela ku meso kwa Yehowa. Tubande kutala mushindo wi Eyi dy’Efile Mukulu adilesha ino myanda ya binyibinyi.

5 Mu bufuku bwaaye bwa nfudiilo kumpala kwa kufwa, Yesu baadi mulungule balondji baaye shi: “Nenupa mwiya upya: efuleneeyi kifulo. Bu byandi mwinufule, anwe naamu nwi na kya kwifulena. Abakatundula’shi nwi balondji bande anka ku kifulo kyanwifuleena.” (Yowano 13:34, 35) “Bu byandi mwinufule”​—oolo, abetutekye bwa kwikala na kifulo bu kya Yesu. Mu Shapitre 29, atwikalanga bamone shi Yesu baadi mutuushe kileshesho kikata pabitale kulesha kwa kifulo akikumiinaa kwisumina ingi miloo na kutuula buwa bwa bangi kumpala kwa bwetu. Abitungu tuleshe kino kifulo akikimbi buwa bwa bangi, na abitungu kwikilesha mu byooso mpa na paasha pa kakongye ka beena Kidishitu. Oolo, kifulo akikumiinaa kwisumina ingi miloo bwa bakwetu nyi nkileshesho kikata kya balondji ba binyibinyi ba Kidishitu.

6, 7. (a) Mushindo kinyi watuuku shi mu Eyi dya Yehowa, kulesha bangi kifulo kwi na muulo ukata? (b) Mayi a Mpoolo e mu 1 Beena-Kodinto 13:4-8 aalesha kinyi pabitale kifulo?

6 Kadi su kifulo kyakutwa kwikala mwatudi? Mpoolo mutumibwa baadi mwambe shi: “Su ntshi na kifulo, byoso byangakula, bi’nka bu tulê twa kilonda kya bolonse ky’abakupila sunga lubembo lw’abombo.” (1 Beena-Kodinto 13:1EEM) Lubembo lw’abombo alutushaa eunga di bukopo. Kadi eunga dya kilonda kya bolonse adikalaa naminyi? Mu angi ma Bible abekitanyina bu “ngunga eele tuleo.” Bino bileshesho mbilombane! Muntu mukutwe kifulo e nka bu kyombwanga akyele tuleo tukile bukopo atukalakasha bantu kushi kwibasankisha na kwibakaka. Mushindo kinyi ulombeene kwikala uno muntu mu kipwano kibuwa na bangi? Mpoolo bambile shi: “Sunga nekala na lukumiino lukata, lwalwa alusemuna myengye, su ne mukutwe kifulo, ntshi kintu nya.” (1 Beena-Kodinto 13:2) Banda kupwandjikisha, muntu mukutwe kifulo ‘mmuntu a bisumanga,’ sunga ekala akitshi myanda i buwa bwi naminyi! (EEM) Bino tabilesha shi mu Eyi dya Yehowa, kulesha bangi kifulo kwi na muulo ukata su?

 7 Byabya, mushindo kinyi watudi balombeene kulesha kifulo mu mushindo wetu wa kushaala na bantu? Bwa kwaluula luno lukonko, tubande kutaluula mayi a Mpoolo e mu 1 Beena-Kodinto 13:4-8. Ano maverse taesambila pabitale kifulo ky’Efile Mukulu bwetu sunga kifulo kyetu bw’Efile Mukulu nya. Anka, Mpoolo esamba pabitale mushindo autungu shi twilesheene kifulo ku muntu na muntu. Alesha abikalaa kifulo na bishi bilombeene kwikala kifulo.

Abikalaa kifulo

8. Mushindo kinyi ulombeene kwitukwasha lwishinko mu mushindo wetu wa kushaala na bangi?

8 “Kifulo ki na lwishinko.” Kwikala na lwishinko akulesha kufwila bangi lusa na kwibalekyela n’eshimba dimune. (Beena-Kolose 3:13) Tatwi na lukalo na lwishinko lwi byabya su? Bu byatukwete kufuba pamune na bakwetu bakutwe kupwidika, bibuwa tuukye  shi ingi nsaa, bakwetu beena Kidishitu mbalombeene kwitufitshisha munda sunga atwe banabeene twi balombeene kwibikita. Anka lwishinko na butaale mbulombeene kwitukwasha bwa kupudisha tu myanda tukumbeene kutuuka munkatshi mwetu na bakwetu kushi kulwisha butaale bwa kakongye.

9. Mushindo kinyi watudi balombeene kulesha kalolo kwi bangi?

9 “Kifulo akikwashanaa.” Kukwashana sunga kalolo akamweneka mu bikitshino na mu ngakwilo. Kifulo akitutumaa bwa kukimba mushindo wa kulesha kalolo, bikishekishe kwi baaba be na lukalo na bukwashi. Bu kileshesho, mwina Kidishitu umune mununu mushaale bupenka mmulombeene kwikala na lukalo lwa muntu a kumutembela. Mukashi umune e na mulume shi mwina Kidishitu mulombeene kwikala na lukalo lwa bukwashi. Muntu e na maladi sunga e na nkalakasho kampanda mulombeene kwikala na lukalo lwa kuteemesha mayi a kumunyingisha aafiki kwi kuku a p’eshimba. (Myeele 12:25; 17:17) Su twi bantu ba kumpala bwa kukita byabya, atukyebe kulesha shi twi na kifulo kya binyibinyi.​—2 Beena-Kodinto 8:8.

10. Mushindo kinyi awitukwasha kifulo bwa kwikala balamate ku binyibinyi na kwisamba bya binyinyi, mpa na nsaa yabishi bibofule?

10 “Kifulo . . . akipetelaa muloo wakyo mu binyibinyi.” Ungi Bible amba shi: “Kifulo . . . akikalaa na muloo wa kwenda pamune na binyibinyi.” Kifulo akitutumu bwa kwikala balamate ku bya binyibinyi na ‘kwilungushena myanda ya binyibinyi.’ (Zakarii 8:16) Twate kileshesho, su mukwetu kampanda bakitshi mulwisho wi bukata, kifulo bwa Yehowa​—na bwa yaawa bakitshi mulwisho—​akikyebe kwitukwasha bwa kwikala balamate ku miiya y’Efile Mukulu pamutwe pa kutompa kufya mwanda, kukimba kwakwila yawa muntu, sunga kudimba pabitale uno mulwisho. Oolo, bya binyibinyi pabitale uno mwanda mbilombeene kwikala bukopo bwa kukumiina. Kadi kwitatshisha bwa mukwetu, akukyebe kwitutuma mu kumukwasha bwashi apete dinyoka dya Yehowa na kwidikumina. (Myeele 3:11, 12) Bu byatudi beena Kidishitu basha kifulo, atukumiina dingi “kwikala na mwikeelo wibuwa mu myanda yooso.”​—Beena-Ebreeyi 13:18EEM.

11. Bu bi kifulo “akilekanaa bito byooso,” abitungu twitatshishe bwa kukita kinyi pabitale bilema bya bakwetu beena Kidishitu?

 11 “Kifulo . . . akilekanaa bito byooso.” Bino bishima abilesha shi “akiputaa myanda yooso.” (Kingdom Interlinear) Mpyeele a kumpala 4:8 amba shi: “Kifulo akishimankishaa milwisho ibungi.” Oolo, mwina Kidishitu sha kifulo takimbaa nsaa yooso kulesha pe bilema sunga kubofula kwa bakwabo beena Kidishitu nya. Nsaa ibungi, bito na bilema bya bakwetu ta mbikambe bukata nya, na dingi kifulo nkilombeene kwibishimankisha.​—Myeele 10:12; 17:9.

Kifulo akitutumu bwa kulesha shi twi bakulupile mwi bakwetu

12. Mushindo kinyi ubaadi Mpoolo mutumibwa muleshe shi baadi mukumiine shi mwi Filemone mwi bikile buwa, na kileshesho kya Mpoolo akitulongyesha kinyi?

12 “Kifulo . . . akikumiinaa byooso.” Bible a Moffatt amba shi kifulo “akitatshishaa bwa kukumiina byabya bikile buwa.” Tatwi balombeene kwikala atwelela bakwetu binangu bibubi nya, kwela mpaka pabitale ki mu mashimba aabo. Kifulo akitukwasha bwa “kukumiina byabya bikile buwa” bi mwi bakwetu na kutuula lukulupilo mwabadi. * Twate kileshesho kya mukanda wa Mpoolo kwi Filemone. Mpoolo bafundjiile Filemone bwa kumunyingisha bwashi akuukile mpika aaye Onezime baadi musuukye kadi baluka, na taadi mwina Kidishitu. Pamutwe pa kumutuma pa bukopo, Mpoolo baadi mumutekye bwashi ebikite pa mwanda wa kifulo. Alesha shi baadi mukulupile shi Filemone akyebe kukita kintu kibuwa, pa’ye kwamba shi: “Mpa kukulupila kukokyela koobe pankufundjila, nauku shi okitshi dimo bikile pa byangamba.” (Verse 21) Nsaa ayitutumu kifulo bwa kulesha lukulupilo lwi byabya mwi bakwetu, atutuusha byabya bikile buwa mwabadi.

13. Mushindo kinyi watudi balombeene kulesha shi atukulupila myanda ikile buwa bwa bakwetu?

13 “Kifulo . . . akikulupilaa byooso.” Kifulo akikalaa na lukulupilo. Pa mwanda wa kifulo, atukulupila myanda ibuwa bwa bakwetu. Bu kileshesho, su mukwetu kampanda “ekala mu kito,” atukulupila shi akyebe kukumiina byooso abitatshisha bantu bwa kumukwasha bwa kushintuluka. (Beena-Galate 6:1) Atwikalaa dingi  na lukulupilo shi baaba babofule mu lukumiino abakyebe kunyinga. Atwikala na lwishinko pabitale bantu be byabya, na kukita mwetu mooso bwa kwibakwasha bwashi bekale na lukumiino lwi bukopo. (Beena-Looma 15:1; 1 Beena-Tesalonika 5:14) Sunga muntu atudi bafule atwela dingi eshinda, tatusumbula lukulupilo shi dingi efuku akyebe kwalusha binangu na kwalukiila kwi Yehowa bu bibakitshine mwana mushimine a mu lukindji lwa Yesu nya.​—Luuka 15:17, 18.

14. Mishindo kinyi ikumbeene kunyingiila kwetu kutompibwa mu kakongye, na mushindo kinyi ukumbeene kwitukwasha kifulo bwa kwikukambila?

14 “Kifulo . . . akinyingilaa mu byooso.” Kunyingiila akwitukwasha bwa kukambila nkalakasho yooso yatudi balombeene kufumankana nayo na kushaala bwimane. Kutompibwa kutale kunyingiila kwetu takufikaa nkapenda paasha pa kakongye nya. Ingi nsaa, twi balombeene kutompibwa mu kakongye. Bu byabadi bantu bakutwe kupwidika, bakwetu mbalombeene kukita myanda ikumbeene kwitushidisha eshimba. Mayi a muntu bakula kushi kwela binangu kalolo ngalombeene nkutapa kwishimba. (Myeele 12:18) Pangi kwi mwanda kampanda ubaabakitshi mu kakongye mu mushindo watushy’abamono shi wibuwa. Mwikeelo wa mukwetu kampanda atwataa na kineemo ngulombeene kwitufiitshisha munda, na kwitutuma bwa kwiyipusha shi: ‘Bwakinyi mwina Kidishitu mukumbeene kukita uno mwanda?’ Su twafumankana na myanda i byabya, atukyebe kukatuka mu kakongye na kuleka kufubila Yehowa su? Nyaa, anka su tatwi na kifulo! Mwanda, kifulo akitukwasha bwashi bilema bya mukwetu tabitukutshishanga kumona myanda ibuwa i mwadi sunga mu kakongye kashima. Kifulo akitukwasha bwa kushaala balamate kwi Efile Mukulu na kwi kakongye sunga muntu mukutwe kupwidika akula sunga kukita kinyi.​—Misambo 119:165.

Bishy’abikalaa kifulo

15. Mukao wi bubi aulesha kinyi, na mushindo kinyi ulombeene kwitukwasha kifulo bwatudya kupela kwikala na bino binangu bi bubi?

15 “Kifulo takii na mukao.” Mukao wi bubi ngulombeene kwitufwisha mu kwabila bangi​—bintu byaabo, mashito abadi nao, sunga ngobesha kampanda yabadi nayo. Uno mukao wi bubi,  nyi nkintu kibubi kulama mwishimba mwanda su tatwi batale kalolo ngulombeene kulwisha butaale bwa kakongye. Nkinyi kilombeene kwitukwasha bwa kukambila “ngabyabi i bukopo”? (Jaake 4:5EEM) Kwi kishima nka kimune: Kifulo. Dino eyikashi dibuwa ndilombeene kwitukwasha bwatudya kwikala mu disanka na bantu be na bintu byatudi bukutwe. (Beena-Looma 12:15) Kifulo akitukwasha bwatudya kupela kufiita munda nsaa yabakanyisha mukwetu bwa ngobesha kampanda sunga bwa mwanda kampanda ukata ubakitshi.

16. Su twi bafule bakwetu, bwakinyi abitungu shi tulekye kwitatula bwa byooso byatukwete kukita mu mudimo wa Yehowa?

16 “Kifulo taakiitatulaa sunga kwisadika.” Su twi bafule bakwetu, mushindo kinyi watudi balombeene kwitatula bwa ngobesha yetu mu mudimo wa bulungudi sunga mashito atudi nao mu kakongye? Kwitatula kwi byabya nkulombeene kubofusha bangi, kwibafwisha mu kumona shi tabee na muulo nya. Kifulo akitutosha bwa kwitatula pabitale myanda ayitutadiila Efile Mukulu bwa kukita mu mudimo waaye. (1 Beena-Kodinto 3:5-9) Na dingi, kifulo ‘takisadikaa,’ sunga ‘kwiata na kineemo kikilekile,’ bu abyamba Bible a Ebuku dy’Efile Mukulu nya. Kifulo akitukwasha bwashi tatwikalanga abeata na kinemo kikile.​—Beena-Looma 12:3.

17. Kifulo akitutumu bwa kwikala na binangu kinyi bwa bangi, na mwikeelo kinyi watushy’a kwikala nao?

17 ‘Kifulo . . . takikitaa mwanda wa buufu su ngumune.’ Muntu akitshi mwanda wi buufu akitaa myanda ikile bubi sunga kulwishisha bangi. Kukita byabya nkukutwa kifulo, mwanda alesha shi t’etatshisha bwa buwa bwa bangi sunga bwa mushindo wabadi balombeene kupusha kwishimba nya. Anka, mu kifulo mwi kalolo aketutumu bwa kwikalakasha bwa bangi. Kifulo akikwashaa bwa kwikala na mwikeelo wibuwa, mwikeelo wa bwin’Efile na kunemeka bakwetu beena Kidishitu. Byabya, kifulo akitutosha bwa kwikala na “mwikeelo wi buufu”​—mwikeelo ulombeene kutapa bakwetu beena Kidishitu ku mashimba sunga kwibalwishisha.​—Beena-Efeeze 5:3, 4NW.

18. Bwakinyi muntu sha kifulo takimbaa bwashi bantu bakite nka mwakumiina?

18 ‘Kifulo takikimbâ buwa bwakyo kinabeene.’ Ungi Bible akula shi: “Kifulo takishishikaa bwa kulonda mwakikumiina nya.”  Muntu sha kifulo takimbaa bwashi bantu bakite nka mwakumiina, nka bu’shi kyooso kyamba ki nka buwa nya. Takimbaa kukaka bangi, ku bukwashi bwa bukome bwaaye bwa kukuminyisha bantu bwa kufudiisha baaba be na mweneno a myanda mwilekeene na aaye. Kukita byabya kwi bubi, na Bible amba shi: “Kwilungula [kwitatula] akufishaa muntu ku kabutu.” (Myeele 16:18) Su twi bafule bakwetu, atukyebe kunemeka mweneno aabo a myanda, na nsaa yakudi mushindo, atukyebe kulesha shi twi kutadiila ingi myanda bwa kulama kufukama. Bino binangu bya kufukama mbipusheene na ano mayi a Mpoolo: “Muntu takimbanga nka akimulongamiina nka’ye nabeene nya, anka akilongamiina ungi.”​—1 Beena-Kodinto 10:24.

19. Mushindo kinyi awitukwasha kifulo nsaa yabetulwishisha?

19 “Kifulo . . . takikwataa nsungu, takilama ngo.” Kifulo takikwataa nsungu bukwatekwate pa mwanda wa abyamba bantu sunga kukita nya. Oolo, mbibofule bwa kufiita munda su abetulwishisha. Anka sunga kwikala na mwanda aulesha shi twi na kya kukwata nsungu, kifulo akitukwasha bwa kupela kulama nsungu. (Beena-Efeeze 4:26, 27) Tabitungu shi twikale atulama bishima sunga myanda ibubi yabadi betukitshine, anka bu beyifunde mu mukanda bwashi tatwiyilubanga nya. Pamutwe pa byabya, kifulo akitutumu bwa kwambula Efile Mukulu etu sha kifulo. Anka bu byatumwene mu Shapitre 26, Yehowa etulekyelaa milwisho yetu su bamone shi e na kya kwibikita. Su balekyela milwisho, eyilubu, nyi kwamba shi ta mmulombeene dingi kwitunyoka bwa yaaya milwisho mu mafuku e kumpala nya. Tatwi na kya kutumbula Yehowa bu byashy’alamaa nsungu su?

20. Kinyi akitungu shi tukite su mukwetu kampanda bapono mu milwisho na babanga kupeta bipeta bibubi?

20 “Kifulo . . . takisangalaa mu myanda ibubi.” Ungi Bible amba shi: “Kifulo . . . takisangalaa na milwisho ya bangi bantu nya.” Bible a Moffatt amba shi: “Takisangalaa nsaa ayikitshi bangi myanda ibubi.” Kifulo takikalaa na muloo wa kumona kukutwa kwa kululama nya, byabya tatwi balombeene kulenguula mulwisho kampanda nya. Atukitaa kinyi su mukwetu kampanda bapono mu milwisho na babanga kupeta bipeta bibubi? Kifulo ta nkilombeene kwitutuma mu kusangala, nka bu abamba shi ‘Bibuwa! Badimuka!’ nya. (Myeele 17:5) Anka, atusangalaa nsaa  i mukwetu baadi mutwele mwishinda di bubi bakitshi mwaye mooso bwa kwikala dingi biya mu kikudi.

“Eshinda dikile ooso ku buwa”

21-23. (a) Mpoolo baadi akyebe kulesha kinyi pabambile shi “kifulo takii kufwa nya”? (b) Nkinyi kyatukyebe kumona mu shapitre a nfudiilo?

21 “Kifulo takii kufwa nya.” Mpoolo baadi akyebe kwamba kinyi pa kwakula ano mayi? Anka abilesha ma verse e kumpala na aalondo, Mpoolo baadi esamba pabitale bya buntu bya kikudi bibaadi bipete beena Kidishitu ba kumpala. Bino bya buntu bibaadi bu kitundwilo akilesha shi Efile Mukulu baadi mukumiine kakongye kapya ka beena Kidishitu. Kadi ta mbeena Kidishitu booso abaadi abapaasha basha mikumbo, kutemuka sunga kwakula ingi ndimi nya. Na tabibaadi na muulo nya; bya buntu bya kukita bipaso bibaadi na kya kushimina. Anka, kwi kintu kibaadi akitungu  kushaala, kintu akitungu shi mwina Kidishitu ooso ekale nakyo. Kibaadi na muulo ukata, na nkya looso, kushi bu bya buntu bya kukita bipaso. Mpoolo ekitanyina bu “eshinda dikile ooso ku buwa.” (1 Beena-Kodinto 12:31) Dino “eshinda dikile ooso ku buwa” nyi eshinda kinyi? Nyi eshinda dya kifulo.

Bafubi ba Yehowa abaukibwa ku kifulo kyabadi nakyo ku muntu na muntu

22 Oolo, kino kifulo kya beena Kidishitu kyabesamba kwi Mpoolo shi “takii kufwa,” takii n’efuku dyakikapu nya. Mpa na bu lelo, kifulo akikumiinaa kwisumina ingi miloo bwa bakwabo nyi nkitundwilo kya balondji ba binyibinyi ba Yesu. Okwete kumona kishinkamiisho kya kino kifulo mu tukongye twa balangwidi ba Yehowa mu nsenga ishima su? Kino kifulo takii kufwa nya, mwanda Yehowa alaa bafubi baaye basha kululama muwa wa looso. (Misambo 37:9-11, 29) Tutungunukye na kukita mwetu mooso bwatudya ‘kwikala atutambuka mu kifulo.’ Su tubakitshi byabya, twi balombeene kwikala na muloo aufikaa mu kupaana. Kukila paapa, twi balombeene kutungunuka na muwa​—oolo, kutungunuka na kufula—​bwa looso, anka bu Yehowa, Efile Mukulu etu sha kifulo.

23 Mu uno shapitre a ku nfudiilo kwa kino kipindji akisamba pabitale kifulo, tubamono mushindo watudi balombeene kwilesheena kifulo ku muntu na muntu. Anka bu byakudi mishindo ibungi yatukwete kupeta bukwashi ku kifulo kya Yehowa​—mpa na bwa bukome bwaye, kululama kwaaye, na binangu byaaye—​bibuwa twiyele luno lukonko: ‘Mushindo kinyi wandi mulombeene kulesha Yehowa shi ne mumufule binyibinyi?’ Luno lukonko atukyebe kwilwaluula mu shapitre a nfudiilo.

^ par. 12 Eyendo shi kifulo kya bwina Kidishitu ta nkilombeene kudimbibwa nya. Bible etulungula shi: ‘Elameyi kwi baaba abebwesha kwitshibeena na abalubisha bantu, . . . na imanayi kula naabo.’​—Beena-Looma 16:17.