Accessibility setting

Filifili le gagana

Skip to secondary menu

Skip to table of contents

Skip to content

Molimau a Ieova

Faa-Samoa

Faaa‘oa‘o i lo Latou Faatuatua

 MATAUPU E SEFULULIMA

Na Filifili e Lagolagoina Tagata o le Atua

Na Filifili e Lagolagoina Tagata o le Atua

1-3. (a) Aiseā atonu na faatalatū ai Eseta e alu atu i lana tane? (e) O ā fesili e uiga iā Eseta o le a tatou talanoaina?

O LOO taumafai Eseta e faatoʻafimālie lona loto a o alu atu i le lotoā o le maota o le tupu i Susana. E leʻi faigofie. O mea uma o loo i le maota o le tupu—o faatusa felanulanuaʻi o povi poʻa e fai apaʻau, o tagata fanafana ū, o leona e teuteu i piliki ʻele iila, o poutū simā e tetelē, o faatagata matagofie e tetelē, e oo foʻi i lona fausaga sa fausia i luga o faavae tetelē, e lata i le mauga o Sakolosi lea o loo ufitia lona tumutumu i le kiona, ma e mafai ona iloa mai ai vai manino o le vaitafe o Choaspes—sa fausia ina ia faamanatu atu ai i ē e asiasi ane, le tele o le pule o loo i le tamāloa o loo alu atu Eseta e vaai, o lē na taʻua o ia lava o “le tupu sili.” Mulimuli ane, sa avea ma tane a Eseta.

2 E faapefea ona taʻua lenei tupu o lana tane? Seʻi manatu i le ese o Asueru * mai i le ituaiga o tane e faatalitalia e se teine faatuatua Iutaia! E leʻi mafaufau Asueru i faaaʻoaʻoga lelei e pei o Aperaamo, o se tane na talia ma le lotomaulalo le taʻitaʻiga a Ieova ina ia faalogo atu i lana avā o Sara. (Kene. 21:12) E itiiti pe leai foʻi se mea e iloa e le tupu e uiga i le Atua o Eseta, o Ieova, ma Ana Tulafono. Sa iloa e Asueru le tulafono a Peresia, lea e aofia ai le faasā o le gaoioiga o le a faia e Eseta. O le ā lenā mea? I le tulafono, e ono fasiotia so o se tasi lava e alu atu i luma o le tupu o Peresia, ae e leʻi valaauliaina e le tupu. Peitaʻi, o loo alu atu Eseta i le tupu e aunoa ma le valaauliaina. A o savali atu i le lotoā i totonu lea e iloa mai ai o ia e le tupu, atonu sa oo iā Eseta lagona o le a fasiotia o ia.—Faitau le Eseta 4:11; 5:1.

3 Aiseā na lotomalie ai o ia e lamatia lona ola? O le ā e tatou te aʻoaʻoina mai i le faatuatua o lenei tamaʻitaʻi e mataʻina ona uiga? Muamua, seʻi o tatou vāai pe na faapefea ona oo Eseta i lenei tulaga e lē masani ai, o le avea lea ma masiofo o Peresia.

 O le Talaaga o Eseta

4. O le ā le talaaga o Eseta, ma aiseā na nonofo faatasi ai ma Moretekai?

4 O Eseta o se tamaʻitaʻi ua mātuaoti. E itiiti so tatou iloa i ona mātua lea na faaigoaina o ia iā Hatesa, o se upu Eperu mo le laau o le “atasi,” e iai ona fua aulelei papaʻe. Ina ua maliliu mātua o Eseta, ona ave lea o ia e se tasi o ona tauaiga, o se tamāloa agalelei e igoa iā Moretekai. E tauusoga i laʻua, ae e sili atu ona matua Moretekai. Na ia aumaia Eseta i lona fale, ma tausia o ia e pei o sona afafine.—Eseta 2:5-7, 15.

Na iai māfuaaga lelei na mitamita ai Moretekai ona o lona afafinefai

5, 6. (a) Na faapefea ona tausia aʻe e Moretekai Eseta? (e) Na faapeʻī o la olaga i Susana?

5 Na avea Moretekai ma Eseta o ni tagata Iutaia e faaaunuua i le laumua o Peresia, lea atonu na la fesagaʻia ai le tele o teteega ona o le la tapuaʻiga, ma le Tulafono na la taumafai e tausia ma le faaeteete. Ae e mautinoa na vavalalata i laʻua, a o aʻoaʻoina e Moretekai Eseta e uiga iā Ieova, le Atua alofa mutimutivale o lē na faasaoina Ona tagata mai i faafitauli i le tele o taimi ua tuanaʻi, ma e mautinoa o le a ia toe faia faapea. (Levi. 26:44, 45) E manino mai la, sa iai se faiā alofa ma le faamaoni i le va o Eseta ma Moretekai.

6 E foliga mai na galue Moretekai o se tagata aloaʻia i le maota o le tupu i Susana, o lē e nofo i le faitotoʻa o le tupu faatasi ma isi auauna a le tupu. (Eseta 2:19, 21; 3:3) E tatou te lē iloa mea na faia e Eseta a o talavou, ae atonu e mafai ona faapea atu na ia tausia lelei lona tauusoga matua o Moretekai ma vaai lona fale, lea e foliga mai o loo tu i se vaega mativa, o loo i le isi itu o le vaitafe e va ai ma le maota o le tupu. Atonu sa fiafia o ia e alu atu i le maketi o Susana, lea o loo iai tagata e faia auro ma siliva, ma isi faatauʻoa o loo faatauina atu a latou oloa. E leʻi mafaufau Eseta, o le a avea ma se vaega masani o lona olaga le mauaina o nei oloa taugatā, ma na te leʻi iloa le mea o le a tupu i le lumanaʻi.

 “E Aulelei Foʻi Ona Mata”

7. Aiseā na lē toe avea ai Vasati ma masiofo, ma o le ā le iʻuga?

7 I se tasi aso, na pisa solo tala i le vevesi o loo tupu i totonu o le maota o le tupu. I se faigaʻai tele, na avatu ai e Asueru le tele o taumafa ma uaina lelei i tamālii na iai, sa valaaulia ai e le tupu lana masiofo lalelei o Vasati, o loo faia sana faigaʻai ma isi fafine i se isi nofoaga. Peitaʻi na musu Vasati e alu ane. O le māsiasi ma le ita tele o le tupu, na fesili atu ai o ia i ana faufautua i se faasalaga e tatau ona tuu atu iā Vasati. O le ā le iʻuga? Sa aveesea faamalosi lona tulaga o se masiofo. Na ō atu auauna a le tupu i le malo atoa e saʻili mai taupou aulelei uma; ma o le a filifilia e le tupu mai i na tamaʻitaʻi se tasi e avea ma masiofo.—Eseta 1:1–2:4.

8. (a) Aiseā na ono popole ai Moretekai a o tuputupu aʻe Eseta? (e) E faapefea ona tatou faatatauina le vaaiga a le Tusi Paia e tusa ai o le lalelei? (Tagaʻi foʻi i le Faataoto 31:30.)

8 E tatou te ono mafaufau i le vaavaai atu o Moretekai ma le fiafia iā Eseta, ma e lagona foʻi le mitamita ma le popole a o ia mātauina mai i lea taimi i lea taimi le tuputupu aʻe o lona tauusoga laʻitiiti, ma ua avea ma tamaʻitaʻi e sili ona lalelei. E tatou te faitau e faapea: “O le tamaʻitaʻi talavou e lalelei lona tino ma e aulelei foʻi ona mata.” (Eseta 2:7) O se mea e manaia le lalelei i foliga, peitaʻi e manaʻomia ona ō faatasi ma le atamai ma le lotomaulalo. Auā a lē faia faapea, ona avea lea o le lalelei ma mea e taulaʻi i ai, e faamaualuga ai, ma iai isi uiga leaga i le loto. (Faitau le Faataoto 11:22.) Pe ua e faamaonia le moni o lenā mea? I le tulaga o Eseta, faamata o le a avea le lalelei ma mea e fesoasoani iā te ia, po o le a avea ai o ia ma sē e leaga? E iloa lava a o faagasolo taimi.

9. (a) O le ā na tupu ina ua iloa atu Eseta e auauna a le tupu, ma aiseā na faigatā ai lona alu ese mai? (e) Aiseā na faataga ai e Moretekai Eseta e faaipoipo atu i le tagata faapaupau? (Faaaofia ai le pusa.)

9 Na mātauina Eseta e auauna a le tupu. Na maua o ia i la latou saʻiliʻiliga, ma na latou aveesea o ia mai iā Moretekai ma ave i le maota o le tupu o loo i le isi itu o le vaitafe. (Eseta 2:8) Atonu na matuā faigatā mo i laʻua ona tuua e le tasi o le isi, auā na pei o se tamā ma sona afafine. Sa leʻi manaʻo Moretekai e faaipoipo lona afafine fai i so o se tasi e lē talitonu, e oo lava i se tupu, ae sa leai se mea e na te mafaia. * Seʻi manatu i le faalogologo lelei atu o Eseta i fautuaga a Moretekai a o leʻi aveesea o ia! A o alu atu Eseta i le maota o le tupu i Susana, na tele fesili na ia mafaufau i ai. O le ā le ituaiga o olaga o le a iai mo ia?

 Sa Fiafia “Tagata Uma . . . O Ē na Vaai iā te Ia”

10, 11. (a) E faapefea ona ono aafia Eseta i le siʻomaga fou ua iai o ia? (e) Na faapefea ona faaalia le manatu mamafa o Moretekai iā Eseta?

10 Ua oo atu nei Eseta i se olaga e mātua fou ma e lē masani i ai. Na iai o ia faatasi ma le “toʻatele o tamaʻitaʻi,” o ē na aumai mai i vaega uma o le Emepaea o Peresia. Atonu sa eseese a latou aganuu, gagana, ma uiga. Sa vaavaaia nei tamaʻitaʻi talavou e le leoleo o fafine e igoa iā Hege, ma sa tatau ona faaaulelei i latou, e ala i se faasologa sa faia i le tausaga atoa, lea e aofia ai ni fofō e faaaogā ai suāuu e uu ai tino. (Eseta 2:8, 12) Atonu na faigofie lava ona popole ma taulaʻi nei tamaʻitaʻi i le faaaulelei o o latou foliga, ma iai le agaga faatautavā, ona o lenei ituaiga o siʻomaga ma olaga. Na faapefea ona aafia ai Eseta?

11 E leai se tasi i le lalolagi atoa e sili atu lona manatu mamafa iā Eseta nai lo o Moretekai. Ua tatou faitau e faapea, o aso taʻitasi e fealualuaʻi ai o ia i luma o le fale o fafine ina ia iloa po o ā mai  Eseta. (Eseta 2:11) Na matuā faafiafiaina o ia a o maua taʻitasi mai ni faamatalaga, atonu e ala mai i auauna o le fale. Aiseā?

12, 13. (a) O le ā le manatu o isi iā Eseta? (e) Aiseā na fiafia ai Moretekai ina ua ia iloa e lē faailoaina atu e Eseta o ia o se tagata Iutaia?

12 O le fiafia tele o Hege iā Eseta, na ia tausia ai o ia ma le alofa faamaoni, avatu ni tamaʻitaʻi e toʻafitu e avea ma ana auauna, ma le nofoaga e sili ona lelei i le fale o fafine. Ua taʻua atili foʻi i le Tusi Paia: “I lea taimi atoa sa fiafia pea tagata uma iā Eseta o ē na vāai iā te ia.” (Eseta 2:9, 15) Pe e na o lona lalelei na matuā fiafia i ai tagata? E leai, e iai se isi mea e sili atu ona lelei e uiga iā Eseta.

Na iloa lelei e Eseta, e sili atu ona tāua le lotomaulalo ma le atamai nai lo o le lalelei i foliga

13 O se faataʻitaʻiga, ua tatou faitau e faapea: “E leʻi faailoa atu e Eseta lona nuu po o lona aiga, auā na poloaʻi atu Moretekai iā te ia e aua neʻi ona faailoa atu.” (Eseta 2:10) Na faatonuina e Moretekai le tamaʻitaʻi ina ia faaeteete ina neʻi iloa lona tupuaga o se Iutaia, ma na iloa lelei e Moretekai le lē tonu o le auala o loo faia ai ona tagata e tagata maualuluga o Peresia. Maʻeu se fiafiaga mo  ia i le iloaina, e ui lava e lē o toe mafuta ma Eseta, ae o loo faaauau pea ona faaalia e Eseta le atamai ma le usiusitaʻi!

14. E faapefea i talavou i aso nei ona faaaʻoaʻo iā Eseta?

14 E mafai foʻi e talavou i aso nei ona faafiafiaina loto o o latou mātua ma ē o loo vaavaaia i latou. Pe afai e lē o vaavaai atu o latou mātua, e oo lava pe a siʻomia e tagata e taufaaʻoleʻole, fiafia i amioga lē mamā, ma faiga sauā, e mafai lava ona latou teena taaʻiga leaga ma tumau ai i taʻiala e latou te iloa e tonu. O lea la, pe a latou faia le mea tonu e pei o Eseta, o le a latou faafiafiaina ai le finagalo o lo latou Tamā i le lagi.—Faitau le Faataoto 27:11.

15, 16. (a) Aiseā na alofa ai le tupu iā Eseta? (e) Aiseā e ono avea ai o se luʻi le suiga i le olaga o Eseta?

15 Ina ua oo i le taimi e avatu ai Eseta i luma o le tupu, sa tuuina atu iā te ia le saʻolotoga e filifili ai i so o se mea e na te ono manaʻomia, atonu e faaaulelei atili ai ona foliga. Sa faalogo o ia i le fautuaga a Hege, ma na lē manaʻo i se isi mea e ese mai i mea na ofo atu iā te ia. (Eseta 2:15) Atonu na ia iloa, e sili atu le amio lelei ma le lotomaulalo i le na o le lalelei, ina ia faafiafia ai le loto o le tupu. Pe na saʻo lona manatu?

16 Ua faapea mai le Tusi Paia: “Ua sili atu le alofa o le tupu iā Eseta nai lo o isi fafine uma, ma ua sili ona ia fiafia iā te ia ma alofa faamaoni i ai nai lo o isi taupou uma. Ona ia tuu lea o le ufiulu o le masiofo i lona ulu, ma fai o ia ma masiofo e sui ai Vasati.” (Eseta 2:17) Atonu sa faigatā i lenei tamaʻitaʻi Iutaia lotomaulalo ona fetuunaʻi lona olaga e tusa ma suiga ua iai—ua avea nei o ia ma masiofo, o se avā a le tupu na sili ona malosi lana pule i le lalolagi i lenā taimi! Pe na faamaualuga Eseta ona o lona tulaga? E leai!

17. (a) O ā vala na faaalia ai pea le usiusitaʻi o Eseta i lona tamāfai? (e) Aiseā e tāua ai le faaaʻoaʻoga a Eseta iā i tatou i aso nei?

17 Na tumau pea ona usiusitaʻi Eseta i lona tamāfai o Moretekai. E na te leʻi faailoaina atu lava i se tasi lona sootaga i tagata Iutaia. E lē gata i lea, ina ua iloa e Moretekai se taupulepulega e fasiotia Asueru, sa usitaʻi Eseta ma faailoa atu le feʻau ina ia lapataʻia ai le tupu, ma na lē taulau lenā taupulepulega. (Eseta 2:20-23) Na ia faaalia pea le faatuatua i lona Atua e ala i le lotomaulalo ma le usiusitaʻi. Ua fai ma masani i aso nei, le faaalia o uiga lē usiusitaʻi ma fouvale. Ae o tagata e moni lo latou faatuatua, e latou te faatāuaina le uiga usiusitaʻi, e pei ona sa faia e Eseta.

Ua Tofotofoina le Faatuatua o Eseta

18. (a) Aiseā atonu na lē manaʻo ai Moretekai e ifo iā Hamanu? (Tagaʻi foʻi i le faaopoopoga.) (e) E faapefea i tane ma fafine faatuatua i aso nei ona faaaʻoaʻo iā Moretekai?

18 Na maua e se tamāloa e igoa iā Hamanu se tulaga maualuga  i le maota o Asueru. Sa tofia e le tupu Hamanu e avea ma palemia, o lana faufautua autū, ma o lē e sosoo atu i le tulaga pule o le emepaea. Sa faia e le tupu se tulafono ina ia ifo atu tagata iā Hamanu pe a vāai iā te ia. (Eseta 3:1-4) Sa avea lea tulafono ma faafitauli iā Moretekai. Na talitonu o ia e tatau ona usiusitaʻi i le tupu, ae e sili atu lona usiusitaʻi i le Atua. O Hamanu o se tagata “Akako.” E manino mai la, o ia o sē e tupuga mai iā Akako, le tupu o Amaleka lea na faasalaina i le oti e le Atua e ala i le perofeta o Samuelu. (1 Samu. 15:33) Ona o le leaga o tagata Amaleka, na avea ai i latou ma fili o Ieova ma Isaraelu. Na matuā teena e le Atua ia tagata Amaleka. * (Teu. 25:19) E faapefea la i se tagata Iutaia faamaoni ona ifo atu i se tagata Amaleka? Na lē mafai ona faia faapea e Moretekai, ma na tūmausalī pea o ia. E oo mai i aso nei, e toʻatele tane ma fafine faamaoni o loo lotomalilie e lamatia o latou ola ina ia tausisi i lenei taʻiala: “E tatau ona matou usiusitaʻi i le Atua o le pule, nai lo o tagata.”—Galu. 5:29.

19. O le ā le faufauga sa faia e Hamanu, ma na faapefea ona ia faatalitonuina le tupu?

19 Sa matuā ita tele Hamanu. E lē gata na ia saʻilia se auala e fasiotia ai Moretekai, ae na manaʻo foʻi ina ia fasiotia tagata Iutaia uma. Na talanoa Hamanu i le tupu ma faaleaga i ai tagata Iutaia. E aunoa ma le taʻu saʻo i le tupu o nei tagata, sa ia taʻua i latou o ni ē e faatauvaa, o ni ē ua “taapeape ma vavaeese mai i tagata.” O le mea e sili ona leaga, na ia taʻua e faapea e lē usiusitaʻi nei tagata i tulafono a le tupu, ma o i latou o ni ē e matuā fouvale. Na ia ofoina atu o le a foaʻi atu se vaega tupe tele i mea e teu ai oloa a le tupu, ina ia totogiina ai le fasiotia o tagata Iutaia uma o loo i le emepaea. * Na mafai ona faataunuuina e Hamanu so o se poloaʻiga na manaʻo i ai, ona o le mama faamaufaailoga a Asueru na avatu iā te ia.—Eseta 3:5-10.

20, 21. (a) O le ā le aafiaga na oo i tagata Iutaia na faaaunuua i le Emepaea o Peresia, faapea Moretekai ona o le poloaʻiga a Hamanu? (e) O le ā na uunaʻia e Moretekai Eseta e fai?

20 Ona ō atu faavave lea o avefeʻau i solofanua i vaega uma o le emepaea, ma faailoa atu le faasalaga oti mo tagata Iutaia. Seʻi manatu i le aafiaga o lenei poloaʻiga ina ua oo atu i Ierusalema, ma ua logotala ai tagata Iutaia o ē na faaaunuua i Papelonia, o ē o loo taumafai e toe atiaʻe le aai, lea e lē o iai lava se pā  e malupuipuia ai. Atonu na manatua e Moretekai i latou na, atoa ai ma ana uō ma tauaiga o loo i Susana, ina ua faalogo o ia i lenei tala mataʻutia. Ona o le faanoanoa tele, na ia saeia ai ona ofu, ofu i le ʻie talatala ma asu aʻe le lefulefu i luga o lona ulu, ma tagi leotele i totonu o le aai. Peitaʻi, o loo nofonofo pea Hamanu ma inu faatasi ma le tupu, e aunoa ma se popole i le tulaga atuatuvale na ia faatupuina i le va o le toʻatele o tagata Iutaia, ma a latou uō i Susana.—Faitau le Eseta 3:12–4:1.

21 Na iloa e Moretekai e tatau ona faia sana gaoioiga. Ae o le ā le mea o le a ia mafaia? Na faalogo Eseta i mafatiaga o Moretekai ona ia avatu lea o ni ofu iā te ia, ae e leʻi manaʻo o ia i ni faamāfanafanaga. Atonu ua leva ona ia taumānatu po o le ā le māfuaaga ua faataga ai e lona Atua o Ieova, ona aveesea Eseta mai iā te ia, ae avea ma masiofo a se tupu faapaupau. A o lenei ua amata ona ia iloa le māfuaaga. Ona auina atu lea e Moretekai o se feʻau i le masiofo, ma fai atu iā Eseta ina ia alu e ʻaiʻoi i le tupu, ma ia tū “mo lona nuu.”—Eseta 4:4-8.

22. Aiseā na fefe ai Eseta e alu atu i luma lana tane le tupu? (Tagaʻi foʻi i le faaopoopoga.)

22 Atonu na matuā popole le loto o Eseta ina ua faalogo i le feʻau. O le tofotofoga sili lea o lona faatuatua. Na matuā fefe o ia  e pei ona faaalia i lana tali atu iā Moretekai. Na ia faamanatu atu iā Moretekai le tulafono a le tupu. O le oti o le iʻuga lea o le tagata e alu atu i le tupu e aunoa ma le valaauliaina. E seʻiloga lava e faaloaloa mai e le tupu lona tootoo auro, ona faasaoina lea o lenā tagata. Pe sa faatalitalia e Eseta o le a faasaoina lona ola e le tupu, aemaise lava pe a mafaufau i le mea na tupu iā Vasati, ina ua ia teena le valaaulia a le tupu? Na ia faapea atu iā Moretekai ua tusa ma le 30 aso e leʻi toe valaaulia lava o ia e le tupu! Ona o lenei mea, na taumānatu ai o ia po ua lē o toe fiafia mai le tupu iā te ia, ona e masani ona fesuisuiaʻi manatu o le tupu. *Eseta 4:9-11.

23. (a) O le ā le faamautinoaga na avatu e Moretekai na atili faamalosia ai le faatuatua o Eseta? (e) Aiseā e tāua ai ona tatou faaaʻoaʻo iā Moretekai?

23 Na avatu se tali maumauaʻi e Moretekai ina ia faamalosia atili le faatuatua o Eseta. Na ia faamautinoa atu iā Eseta, o le a iai se isi auala e faasaoina ai tagata Iutaia pe afai e lē gaoioi o ia. E faapefea ona faatalitalia e Eseta e faasaoina o ia pe a oo i le taimi e faamalosia ai le faasalaga? Na faaalia i inei e Moretekai lona matuā faatuatuaina o Ieova, e na te lē tuua Ona tagata ina ia faaumatia, ma e lē iʻuvale Ana folafolaga. (Iosua 23:14) Na fesili atu Moretekai iā Eseta: “O ai foʻi na iloa pe e lē o le mea lea na ala ai ona faia oe ma masiofo?” (Eseta 4:12-14) Na faatuatua atoatoa atu Moretekai i lona Atua o Ieova. Ae e faapefea i tatou?—Faata. 3:5, 6.

E Sili Atu Lona Faatuatua Nai lo o le Fefe i le Oti

24. Na faaalia faapefea e Eseta lona faatuatua ma lona lototele?

24 Ua oo mai le taimi e tatau ai ona faia se filifiliga a Eseta.  Sa talosaga atu o ia iā Moretekai ina ia faapotopoto mai tagata uma o le nuu, e anapopogi ma ia mo aso e tolu. Na faaiʻu mai lana talosaga i se manatu lea ua lauiloa e oo mai lava i aso nei, e faaalia ai lona faatuatua ma lona lototele: “Afai ou te oti ai, ia oti ai pea.” (Eseta 4:15-17) Atonu sa mātua tatalo faatauanau Eseta mo na aso e tolu, nai lo o se isi lava taimi o lona olaga. Ua oo mai le taimi, ona ofu lea o ia i lona ofu e sili ona matagofie, ma faia mea uma ina ia mafai ona talileleia o ia e le tupu. Ona alu loa lea o ia.

Na lotomalie Eseta e lamatia lona ola ina ia puipuia tagata o le Atua

25. Faamatala mea na tutupu ina ua alu atu Eseta i luma o le tupu.

25 O lea ua alu atu Eseta i le lotoā o le tupu, e pei ona faamatalaina i le amataga o lenei mataupu. Seʻi mafaufau i faalogona popole, ma tatalo faatauanau ua tumu ai lona mafaufau ma lona loto. Ua alu atu o ia i le lotoā, i le mea e iloa atu ai Asueru o loo nofo i lona nofoālii, ma atonu o loo taumafai o ia e mātau foliga vaaia o lana tane. E pei lava ua leva ona faatalitali Eseta, ae o lea ua iloa mai nei o ia e lana tane. E mautinoa na matuā faateʻia le tupu, ae na suia ona foliga ma ua faaloaloa mai lona tootoo auro!—Eseta 5:1, 2.

26. Aiseā e manaʻomia ai ona lototetele Kerisiano moni e pei o Eseta, ma aiseā e faapea atu ai o le amataga lea o lana galuega?

26 Na talileleia Eseta ma ua nofosauni le tupu e faalogo mai iā te ia. Na filifili o ia e lagolagoina Ieova ma ona tagata, ma ua faataatia ai ma se faaaʻoaʻoga lelei mo auauna a le Atua seʻia oo mai i aso nei. E faatāua e Kerisiano moni i aso nei na faaaʻoaʻoga. Na fetalai Iesu e iloa ona soo moni, pe a faaalia e le tasi i le isi le alofa faataulagaina. (Faitau le Ioane 13:34, 35.) Ina ia mafai ona faaalia lenā alofa, e masani ona manaʻomia le lototele e pei ona sa faia e Eseta. Peitaʻi, ua na o se amataga lea o lana galuega. O le a faapefea ona ia faatalitonuina le tupu e faapea o lana faufautua o Hamanu lea e sili ona fiafia i ai, o sē e faufau leaga? E faapefea ona fesoasoani Eseta i le faasaoina o ona tagata? O le a tatou iloiloina na fesili i le mataupu o sosoo mai.

^ pala. 2 E tele ina manatu iā Asueru, o ia o Kesese I, o lē na pulea le Emepaea o Peresia i le amataga o le senituri lona lima T.L.M.

^ pala. 9 Tagaʻi i le pusa “Fesili e Uiga iā Eseta,” i le Mataupu e 16.

^ pala. 18 Atonu o Hamanu na aofia ai i le vaega mulimuli o tagata Amaleka na feola pea, auā na fasiotia “ē na totoe” i taimi o le tupu o Hesekia.—1 No. 4:43.

^ pala. 19 Na ofo atu e Hamanu ia taleni siliva e 10,000, e tusa lenā ma le faitau selau miliona o tālā i aso nei. Afai o Asueru o Kesese I, atonu la sa fiafia o ia i le manaʻo o Hamanu, ona o le tele o le tupe na ofoina atu. Na leiloa le tele o tupe a Kesese ina ua toʻilalo i lana taua ma tagata Eleni, a o leʻi faaipoipo atu iā Eseta.

^ pala. 22 Na lauiloa Kesese I i ona uiga leaga ma sauā. Na faamauina e se tusitala o talafaasolopito Eleni e igoa iā Herodotus nisi o faataʻitaʻiga mai i le taua a Kesese ma Eleni. Na fai atu se faatonuga a le tupu ina ia laina ni vaa e pei o se auala laupapa e faalava i le ogāsami o Hellespont. Ina ua faaleagaina na vaa i se afā, ona avatu lea o le faatonuga a Kesese ina ia vavae ese uma ulu o i latou na fausia na vaa, ma faatonu ona tagata tau ina ia “faasalaina” le sami e ala i le sasaina, a o faitauina ma le leotele se taʻutinoga e fetuu ai le ogāsami o Hellespont. I lenā lava taua, ina ua ʻaiʻoi ane se tamāloa mauoloa ina ia aua neʻi auai lona atalii i le taua, ona avatu lea e Kesese se faatonuga ina ia tipi lua le atalii, ma faaali atu lona tino i isi ina ia fai ma lapataʻiga.