NA BÊ ti bï, e si na yanga ti Ngu ti Niger so ayeke sua ngangu, lê ni akono kilomètre oko na ndambo tongaso. Bira ayeke kporo na Nigéria, tongaso ti fâ ngu ti Niger alingbi ti ga na ngangu kpale. Me a lingbi e zia fini ti e na lê ti kuâ fani mingi. Mbi si na yâ ti ye so tongana nyen? Zia mbi fa na ala aye so asi kozo ti tene a dü mbi.

Babâ ti mbi, John Mills, awara batême na ngu 1913 na New York, na ngoi so lo yeke na ngu 25. Ita Russell la amû lani diskur ti batême ni. Kete na pekoni, Papa ague na Trinité, kâ lo sara mariage na Constance Farmer, mbeni Wamandango Bible so ayapu mingi. Papa afa na kamarade ti lo William Brown tongana nyen ti fa na azo “Photo-Drame de la Création.” Ala sara kua ni so juska na ngoi so a tokua aBrown na Afrique de l’Ouest na ngu 1923. Papa na Mama so ayeke lani na beku ti gue na yayu angbâ lani ti sara kua so na Trinité.

BABÂ NA MAMA SO AYE E

Babâ na mama ti mbi ayeke lani na amolenge gumbaya, ala mû lani na kozo molenge ti ala iri ti Rutherford, so na ngoi ni so ayeke lani président ti Watch Tower Bible and Tract Society. Na ngoi so a dü mbi na lango 30 ti décembre, ngu 1922, a mû na mbi iri ti Clayton Woodworth, so ayeke lani zo ti sigingo na L’Âge d’Or (so ayeke fadeso Zingo na lango!). Babâ na mama ti e afa ye na e amolenge ni kue, me ala luti mingi na ndö ti ziango aye ti yingo na gbele e ti si dä. Mama ayeke lani na nzoni kode mingi ti ga na azo ti yeda na atënë ti Bible. Papa aye lani mingi ti fa na e ambaï ti Bible, lo yeke sara lani ye tongana azo so asara tënë ti ala na yâ ti mbaï ti Bible ni na ye so amû maboko na e ti imaginé ambaï ni.

Angangu so ala sara aga na ye ti nzoni. Ota na popo ti e amolenge-koli oku e gue na Ekole ti Galaad. Ota na popo ti aita ti e ti wali asara kua ti pionnier ngu mingi na Trinité-et-Tobago. Na lege ti fango ye ti babâ na mama ti e nga na nzoni tapande ti ala, ala lu e amolenge ti ala “tongana keke na yâ ti da ti Jéhovah”. Awango ti ala amû maboko na e ti ngbâ kâ nga ti maï “na lê ti alacour ti Nzapa ti e.”​—Ps. 92:13.

A yeke sara lani bungbi ti fango tënë na da ti e. Apionnier ayeke bungbi lani dä nga fani mingi ala yeke sara tënë ti Ita George Young, mbeni zo ti Canada so ayeke missionnaire so asara lani vizite na Trinité. Na ngia, babâ na mama ti mbi ayeke sara  lani tënë ti aBrown, amba ti ala so ala na ala afa tënë lani, so na ngoi ni so ayeke na Afrique de l’Ouest. Aye so kue apusu mbi ti komanse ti fa tënë na ngoi so mbi yeke lani na ngu bale-oko.

AKOZO KUA TI MBI

Apériodique ti e ayeke tene lani gï tâ tënë, a yeke fa na gigi nda ti abungbi ti vorongo nzapa ti wataka, ti abungbi ti dengo buze so asara bê ti ye nga na ti asioni bungbi ti poroso. Ndani la, na ngu 1936 akota zo ti nzapa apusu gouvernement ti Trinité ti kanga lege na ambeti ti Watch Tower kue. E honde ambeti ti e, me e ngbâ ti sara kua na ni juska ahunzi kue. E yeke tambela lani na gere nga na avélo ti fa tënë, e sara kua lani na ambeti ti tisango ndo nga na apancarte. E londo na kete gbata ti Tunapuna e fa tënë na oto so a zia haut-parleur na ndö ni même na ambage ti Trinité so ayo mingi. A nzere lani na e mingi! So mbi yeke na ndo so aye ti yingo so ayeke dä asara si mbi wara batême na ngu 16.

Oto ti Tunapuna so haut-parleur ayeke na li ni

Héritage ti sewa ti e nga na akozo ye so asi so adü nzara ti gango missionnaire na yâ ti mbi. Nzara ni so angbâ lani na yâ ti mbi na ngoi so mbi gue na Aruba na ngu 1944 na mbi wara Ita Edmund Cummings. A nzere lani na e mingi ti tisa azo bale-oko na Dango bê na kuâ ti Christ na ngu 1945. Na ngu ti peko, kozo congrégation abâ gigi na zoa ti Aruba.

So mbi mû Oris, aye akiri amaï na yâ ti fini ti mbi

Kete na pekoni, mbi fa tënë na mbeni lege so azi na Oris Williams, mbeni mba ti mbi ti place ti kua. Oris agi ngangu ti gbu koko ti aye so a fa na lo, so lo mä na bê na ni. Me na lege ti mandango Bible, lo hinga ye so Bible afa biani na lo wara batême na lango 5 ti janvier, ngu 1947. Ambeni ngoi na pekoni, e tï mba na e sara mariage. Lo komanse kua ti pionnier na novembre ngu 1950. So mbi mû Oris, aye akiri amaï na yâ ti fini ti mbi.

KUA TI ROYAUME NA NIGÉRIA ANZERE NA MBI MINGI

Na ngu 1955, a tisa e ti gue na Ekole ti Galaad. Ti leke terê ti e ndali ti pasa so e wara so, mbi na Oris e ke kua ti e, e kä da ti e nga na ambeni ye ti e, na e quitté Aruba. Na lango 29 ti juillet, ngu 1956 e wara diplôme ti klase 27 ti Galaad na a tokua e na Nigéria.

Mbi na sewa ti Béthel na Lagos, na Nigéria, na ngu 1957

Tongana Oris adabe ti lo na gigi ti lo ândö, lo tene: “Yingo ti Jéhovah alingbi ti mû maboko na mbeni zo ti hon ndö ti akpale ti kua ti missionnaire. Nde na ti koli ti mbi, mbi ye lâ oko ape ti ga mbeni missionnaire. Mbi ye lani ti wara da nga ti bata amolenge. Mbi changé lani bango ndo ti mbi na ngoi so mbi ga ti bâ so a lingbi a fa nzoni tënë hio. Na ngoi so e wara diplôme ti Galaad, mbi yeke nduru awe ti fa tënë tongana mbeni missionnaire. Na ngoi so e monté bateau so a iri ni Queen Mary, Worth Thornton so ayeke sara kua na bureau ti Ita Knorr, atene na e ‘Bon Voyage!’ Lo tene na e so e yeke sara kua na Béthel. Mbi tene na lo: ‘Aï, so tene ti nyen!’ Me mbi changé hio na mbi ye Béthel, kâ mbi sara akua nde nde. Mbi ye lani mingi ti sara kua na réception. Mbi ye azo mingi, na kua so asara si mbi wara terê na aita ti Nigéria. Ala mingi ayeke si na Béthel na poussière na terê ti ala, ala fatigué, nzara ti ngu na ti kobe asara ala. A nzere na mbi ti mû na ala kobe nga na dengo bê so ala bezoin ni. Akua so kue ayeke akua so ayeke nzoni-kue so e yeke sara na Jéhovah, na a yeke ye so aga na mbi ngia.” Akua oko oko kue so a mû na e ti sara amû lege na e ti maï.

Na ngoi ti mbeni tingbingo terê na sewa na Trinité na ngu 1961, Ita Brown afa ambeni pendere ye so asi na lo na Afrika. Na pekoni, mbi fa tongana nyen la tâ tënë ague na li ni na Nigéria. Ita Brown agbu mbi na kate ti lo na lo tene na Papa: “Johnny, lâ oko mo fa tënë na Afrika ape, me Woodworth asara ni.” Papa atene: “Ngbâ ti sara ni, Worth! Ngbâ ti sara ni!” Atënë ti kpengbango zo tongaso, so alondo na azo so aninga mingi na yâ ti kua ti Jéhovah, asara si mbi kiri mbi ye mingi ti sara kua ti mbi nzoni.

William “Bible” Brown na wali ti lo, Antonia, akpengba lani e mingi

Na ngu 1962, mbi wara pasa ti kiri ti manda ye na klase 37 ti Galaad, cours ni aninga nze bale-oko. Na pekoni, Ita Wilfred Gooch, so ayeke lani surveillant ti filiale ti Nigéria, ague na klase 38 ti Galaad na a tokua lo na Grande-Bretagne. Fadeso mbi la mbi yeke bâ ndo na ndö ti filiale ti Nigéria. Mbi mû tapande ti Ita Brown, mbi voyagé mingi, mbi hinga aita ti Nigéria na mbi ye ala mingi. Atâa so ala yeke pëpe na gbâ ti aye ti sese so azo mingi na yâ ti akodro so ayeke na mosoro ayeke na ni, so ala yeke na ngia nga ala zia bê ti ala na ye so ala yeke  na ni afa polele so nginza na aye ti sese la ayeke sara si zo ayeke na ngia na yâ ti fini ti lo ape. Tongana mbi gbu li na ndö ti dutingo ti ala, a dö bê ti mbi ti bâ so ala yeke propre nga ala ne terê ti ala na ngoi ti abungbi. Na ngoi so ala yeke ga na akota bungbi, ala mingi ayeke ga na akota oto nga na a-bolekaja * (acar so avitre ayeke dä ape). Fani mingi a yeke sû ambeni pendere tënë na terê ni. Mbeni tënë ni ayeke: “Akete kete ngu so atï aga kota ngu-ingo.”

Tënë so ayeke biani tâ tënë! Kete effort so zo oko oko kue asara ayeke kota ye; e nga e zia ti ti e dä. Na ngu 1974, Nigéria aga kozo kodro, so nde na États-Unis awara awafango tënë 100 000. Tâ tënë ague lani na li ni!

Na ngoi so azo mingi ayeke ga lani na yâ ti tâ tënë, bira alondo na Nigéria akomanse na ngu 1967 ti si na ngu 1970. Teti anze mingi aita ti Biafra so ayeke na mbage ti Ngu ti Niger awara lege ape ti sara lisoro na aita ti filiale. E la e doit lani ti gue na ala akobe ti yingo. Tongana ti so a fa na yâ ti atënë ti tongo nda ni, na lege ti sambela nga na confiance na Jéhovah, e fâ ngu ni fani mingi.

Mbi dabe ti mbi na asioni voyage so mbi sara ti fâ Ngu ti Niger, mbi zia fini ti mbi na lê ti kuâ na maboko ti asioni turugu, akobela nga na ambeni kpale ni. A yeke lani kete ye ape ti hon na milieu ti aturugu ti gouvernement ti gbata ni me a yeke tâ sioni mingi ti hon na milieu ti aturugu kpale so ayeke na mbage ti Biafra. Na mbeni ngoi, mbi fâ Ngu ti Niger so ayeke sua ngangu na bï na mbeni ngo so azo ayeke na yâ ni so alondo na gbata ti Asaba ti gue na gbata ti Onitsha ti gue ti kpengba a-ancien ti gbata ti Enugu. Na ngoi ti mbeni voyage ni mbi kpengba a-ancien ti Aba so ayeke na yâ ti mbeni da so a ke ti tene a za wâ na yâ ni na bï. Na Port Harcourt, e hunzi bungbi hio na loro na sambela na ngoi so aturugu ti gouvernement aga na bira na terê ti aturugu kpale na gigi ti gbata ti Biafra.

Abungbi so ayeke lani kota ye ti dë bê ti aita ti e so na ndoye Jéhovah ayeke bâ lege ti ala nga ti mû na ala wango so ala bezoin ni na ndö ti dutingo nde ti e nga na beoko ti e. Aita ti Nigéria agbu ngangu na yâ ti sioni bira so. Ndoye ti ala na mbage ti amba ti ala akpengba mingi ahon kengo zo ndali ti mara ti lo, na ala ngbâ ti bata beoko ti ala ti aChrétien. A yeke lani mbeni pasa so mbi duti na terê ti ala na yâ ti ngoi ti ngangu so.

Na ngu 1969, Ita Milton Henschel ayeke lani président ti Assemblée internationale “Siriri na ndö ti sese” na Anglais, so a sara ni na Yankee Stadium, na New York. So mbi sara lani kua na terê ti lo, mbi manda aye mingi. Afango ye so mbi wara alingbi na ngoi ni ndali ti so na ngu 1970, e sara Assemblée internationale so li ni na Anglais ayeke “Azo so Nzapa asara nzoni bê na ala” na Lagos, na Nigéria. So a sara assemblée ni na peko ti so bira ahunzi ade ti ninga ape, a tambela nzoni grâce na mungo maboko ti Jéhovah. A yeke lani mbeni bungbi so apika bê mingi ndali ti so a sara ni na ayanga ti kodro 17 nga azo 121 128 la aga. Ita Knorr nga na Ita Henschel nga na ambeni ita so alondo na États-Unis nga na Grande-Bretagne, abâ gbâ ti wungo ti aChrétien so awara batême: afini disciple 3 775. Ngbene ye na Pentecôte ti ga na ni bango kota wungo ti azo so awara batême tongaso la. Lekengo kota bungbi so ayeke lani peut-être ngoi so mbi yeke na kua mingi. Wungo ti awafango tënë ague na li ni hio mingi tongana a haka ni na ti ambeni kodro.

Azo 121 128, so atene yanga ti kodro 17, so na popo ni a yeke wara Ibo, aga na Assemblée internationale “Azo so Nzapa asara nzoni bê na ala”

Na yâ ti ngu 30 so aga na pekoni na Nigéria, na ambeni ngoi mbi sara kua ti surveillant so ayeke gue na ando nde nde nga ti surveillant ti zone na Afrique de l’Ouest. Amissionnaire akiri lani singila mingi so a pensé na ala oko oko kue nga a kpengba ala. A nzere lani na mbi mingi ti dë bê ti ala so a girisa ala ape. Kua so afa na mbi so aita abezoin ti tene apensé na ala tongaso si ala lingbi ti sara na Jéhovah nga ti ngbâ ti sara si bungbi ti Jéhovah akpengba nga angbâ beoko.

A yeke grâce na mungo maboko ti Jéhovah la e gbu lê ni na yâ ti akpale so bira nga na kobela aga na ni. Lakue e bâ polele tënë nzoni ti Jéhovah. Oris atene:

“Fani mingi palu asara e use kue. Ti mbeni, Worth a-évanouir na a gbanzi lo na mbeni hôpital na Lagos. A tene na mbi so lo lingbi ti sö kuâ ape, me merci so lo sö kuâ. Na ngoi so lo zingo, lo sara  tënë ti Royaume ti Nzapa na infirmier so abâ lege ti lo. Ambeni ngoi na pekoni, mbi na Worth e gue ti sara vizite na infirmier ni, pakara Nwambiwe, ti maï nzara ti lo ti Bible. Lo yeda na tâ tënë nga ambeni ngoi na pekoni lo ga ancien na Aba. Mbi kue mbi mû maboko na azo mingi, même na akota musulman, ti ga awakua ti Jéhovah so asara gï na lo oko. A nzere lani na e mingi ti gi ti hinga azo ti Nigéria nga ti ye ala, angobo ti ala nga na yanga ti kodro ti ala.”

Bâ mbeni ye nde so e manda lani: Ti maï na yâ ti kua ti e na kodro-wande, a lingbi e manda ti ye aita mingi atâa asarango ye ti ala ayeke nde na ti e.

AFINI KUA

Na peko ti so e sara kua na Béthel ti Nigéria, na ngu 1987, e wara mbeni fini kua, a tokua e ti sara kua ti missionnaire na pendere zoa ti St. Lucie, na Caraïbes. Fini kua ti e ni anzere na e mingi, me afini kpale ayeke dä. Nde na Afrika, so kâ koli oko ayeke sara mariage na gbâ ti awali, ge na St. Lucie, kpale ni ayeke so koli na wali ayeke vivre ndo oko sân ti sara mariage. Bible so ayeke na ngangu mingi apusu awamandango Bible mingi ti sara achangement so ala bezoin ni.

Mbi ye Oris mingi na yâ ti ngu 68 so e sara na yâ ti mariage ti e

Mbakoro asara si e yeke na ngangu mingi encore ape, na ndoye Bebungbi atokua e na kota ndokua ti e na Brooklyn, na New York, États-Unis, na ngu 2005. Lakue mbi ngbâ ti kiri singila na Jéhovah so lo mû na mbi pendere wali, Oris. Kuâ so ayeke wato amû lo na ngu 2015, mbi hinga pëpe tongana nyen ti fa tongana nyen la lo manke mbi. Lo yeke lani mbeni wali so asara ye na ndoye mingi nga lo yeke na apendere sarango ye so mbi ye ni mingi. Na yâ ti ngu 68 so e sara ndo oko, mbi ye lo mingi. E bâ so ti tene ngia aduti na yâ ti sewa na yâ ti congrégation, a lingbi azo ni ane azo so amû li ni, ala pardonné mba na bê kue, ala ngbâ ti sara terê ti ala kete nga ala duti na lengo ti yingo.

Na ngoi so vundu asara e wala e découragé, e zia bê ti e na Jéhovah ti mû maboko na e ti ngbâ ti sara kua ti lo. So e ngbâ ti changé aye na yâ ti fini ti e, e bâ so aye aga nzoni na e na ngoi kue na aye so ayeke nzoni mingi angbâ na devant.​—És. 60:17; 2 aCor. 13:11.

Na Trinité-et-Tobago, Jéhovah airi tënë nzoni na ndö ti kua so babâ na mama ti mbi nga na ambeni ita asara, tondo so a fa ade ti ninga ape afa so azo 9 892 aga na yâ ti tâ vorongo Nzapa. Na Aruba, aita mingi asara ngangu ti kpengba kozo congrégation ni so mbi yeke lani dä. Fadeso na ndö ti zoa ti Aruba so, a yeke wara acongrégation 14 so ague na li ni. Na Nigéria, wungo ti awafango tënë ague na li ni asi 381 398. Nga na ndö ti zoa ti St. Lucie, awafango tënë 783 ayeke mû maboko na kua ti Royaume ti Jéhovah.

Mbi yeke fadeso na ngu 90 tongaso. Psaume 92:14 atene na ndö ti azo so a lu ala tongana keke na yâ ti da ti Jéhovah, atene: “Même na lâ ti mbakoro ti ala, ala yeke ngbâ ti maï, ala yeke ngbâ ngangu nga ala yeke ngbâ ti za.” Mbi kiri singila mingi ndali ti so mbi mû fini ti mbi ti sara na Jéhovah. Nzoni héritage ti Chrétien so mbi wara lani akpengba mbi ti sara na Jéhovah mingi. Na lege ti tâ ndoye ti Jéhovah, lo mû lege na mbi ti “maï pendere na lê ti alacour ti Nzapa ti [mbi].”​—Ps. 92:13.

^ par. 18Réveillez-vous ! ti lango 8 ti juillet 1972, l. 24-26.