Lege ti wara ye ni

Soro mbeni yanga ti kodoro

Gue na gbe ti menu

Gue na li ti atënë ni

Gue na tënë ti yâ ni

aTémoin ti Jéhovah

Sango

“Zia ala ngbâ na yâ ti ndoye ti Nzapa”

 CHAPITRE 3

Ndoye ala so Nzapa andoye ala

Ndoye ala so Nzapa andoye ala

“Zo so atambela na awandara, fade lo ga wandara.”—APROVERBE 13:20.

1-3. (a) Tâ tënë wa so zo alingbi ti dë kite na ni pëpe Bible afa ni? (b) Tongana nyen e lingbi ti soro akamarade so sarango ye ti ala ayeke pusu e ti sara nzoni?

E LINGBI ti tene so azo ayeke tongana mbeni mousse so tongana a yôro ni na yâ ti ngu, a yeke gboto ngu ni so; ala yeke nduru ti gboto na yâ ti li ti ala aye kue so ala bâ na ala mä na mbage ti azo so angoro ala. A yeke ngangu pëpe na azo ti mû peko ti bango ndo ti azo so ayeke lakue nduru na ala, nga ti mû peko ti andia nga na asarango ye ti tere ti azo ni.

2 Bible afa mbeni tâ tënë so zo alingbi ti dë kite na ni pëpe, lo tene: “Zo so atambela na awandara, fade lo ga wandara, me zo so aga ndeko ti awabuba, fade lo wara vundu dä.” (aProverbe 13:20). Versê so asara pëpe tënë ti asenge tingbingo tere ti ambeni zo. Tënë so atene “tambela na” aye ti sara tënë ti songo so aninga na popo ti azo. Mbeni bakari afa tënë so na ndo ti versê so atene: “Ti tambela na mbeni zo aye ti tene so mo ye tere na zo ni mingi nga lakue gi mo na lo use use.” E yeke nduru ti haka sarango ye ti azo so e ye ala mingi, ni la pëpe? Biani, teti so e mû bê ti e mingi na azo so e ye ala, sarango ye ti ala alingbi ti pusu e ti sara ye gi tongana ti ala, atâa sarango ye ti ala ni ayeke nzoni wala sioni.

3 Ti ngbâ na yâ ti ndoye ti Nzapa, a yeke kota ye ti tene azo so e ye ala ga akamarade ti e aduti azo so sarango ye ti ala ayeke pusu e ti sara ye ti nzoni. E lingbi ti sara ni tongana nyen? E lingbi ti sara ni tongana e ndoye ala so Nzapa andoye ala, na e sara kamarade na azo so ayeke akamarade ti Nzapa. Gbu li ti mo kete na ndo ti tënë so: Tongana e soro tongana akamarade azo so ayeke na anzoni sarango ye so Jéhovah ayeke  gi na mbage ti akamarade ti lo, ambeni nzoni kamarade ti hon ala so ayeke dä? Ni la, zia e gi ti hinga tënë na ndo ti azo so Nzapa andoye ala. Tongana e hinga bango ndo ti Jéhovah nzoni na ndo ni awe, a yeke mû maboko na e biani ti soro akamarade so sarango ye ti ala ayeke pusu e ti sara nzoni.

AZO SO NZAPA ANDOYE ALA

4. Ngbanga ti nyen Jéhovah ayeke na droit ti bâ yâ ti azo nzoni si lo sara kamarade na ala? Ngbanga ti nyen Jéhovah airi Abraham atene “ndeko ti Mbi”?

4 Jéhovah ayeke bâ yâ ti azo nzoni si lo sara kamarade na ala. Lo yeke na droit ti sara tongaso, ni la pëpe? Biani, lo yeke Kota Gbia ti dunia kue, na tongana zo asara kamarade na lo, mbeni ye ti hon ni ayeke dä pëpe. Tongaso, azo wa la lo yeke soro ala ti ga akamarade ti lo? Jéhovah ayeke sara kamarade na azo so azia bê ti ala kue na lo na so amä na bê na lo na yâ ti aye kue. Bâ tapande ti Abraham, mokonzi ti sewa, so a hinga lo ndali ti kota mabe so lo yeke na ni. A hunda na lo ti sara mbeni ye so a yeke ngangu na mbeni babâ ti sara: ti mû molenge ti lo na sandaga. * So tâ kota tara biani ndali ti mabe ti lo! Na “a ngbâ kete Abraham amû Isaac na sandaga”; lo yeke nduru ti sara tongaso teti lo mä na bê so “Nzapa ayeke na ngangu ti zingo Isaac même na kuâ”. (aHébreu 11:17-19). Ndali ti mabe so Abraham afa nga so lo yeke nduru ti mä yanga ti Nzapa, Jéhovah asara tënë ti lo na nzoni ni, lo iri lo “ndeko ti Mbi”.—Ésaïe 41:8; Jacques 2:21-23.

5. Tongana nyen Jéhovah abâ azo so ayeke mä yanga ti lo lakue?

5 Jéhovah abâ na nene ni mingi mango yanga ti lo lakue. Lo ndoye azo so ayeke nduru ti zia tënë ti dutingo be-ta-zo na lo kozo na tanga ti aye kue. Tongana ti so e bâ fade na Chapitre 1 ti buku so, bê ti Jéhovah ayeke na ngia mingi tongana  ndoye si apusu azo ti mä yanga ti lo. A-Proverbe 3:32 atene: “Tënë ti lingo ti L’Eternel ayeke na azo ti mbilimbili.” Azo so ayeke sara ye lakue alingbi na aye so Nzapa ahunda, Jéhovah atisa ala ti duti na yâ ti “Tabernacle” ti lo, so ti tene so lo yeke yamba ala ti ga ti voro lo nga lo yeke mû lege na ala ti sambela lo na ngoi kue.—Psaume 15:1-5.

6. Tongana nyen e lingbi ti fa so e ndoye Jésus? Tongana Jéhovah abâ azo so andoye Molenge ti lo, bê ti lo ayeke tongana nyen?

6 Jéhovah andoye azo so andoye Jésus, so ayeke gi oko Molenge ti lo. Jésus atene: “Tongana mbeni zo andoye mbi, lo yeke bata tënë ti mbi, na fade Babâ ti mbi andoye lo. Na e yeke ga na ndo ti lo na e sara kodoro na lo.” (Jean 14:23). E lingbi ti fa so e ndoye Jésus tongana nyen? A yeke gi na batango acommandement ti lo, so andu nga commandement ti fa nzoni tënë na ti sara si azo aga adisciple (Matthieu 28:19, 20; Jean 14:15, 21). E yeke fa nga so e ndoye Jésus tongana e “mû tâ gi peko ti gere ti lo mbilimbili.” So aye ti tene so e yeke sara ye tongana ti so lo sara, na lege ti tënë ti yanga ti e nga na sarango ye ti e, a lingbi na ngangu ti e azo (1 Pierre 2:21). Bê ti Jéhovah anzere ti bâ azo so ndoye ti ala teti Molenge ti lo ayeke pusu ala ti mû peko ti sarango ye ti Christ.

7. Ngbanga ti nyen a yeke lege ti ndara ti ga kamarade ti azo so ayeke akamarade ti Jéhovah?

7 Mabe, dutingo be-ta-zo, mango yanga nga ndoye teti Jésus na asarango ye ti lo ayeke na popo ti anzoni ye so Jéhovah ayeke gi ni na mbage ti akamarade ti lo. A yeke nzoni e kue e hunda tere ti e: ‘A yeke bâ anzoni sarango ye so na mbage ti akota kamarade ti mbi? Mbi sara si akamarade ti Jéhovah aga akamarade ti mbi?’ A yeke lege ti ndara ti sara tongaso. Azo so agi ti duti na asarango ye so anzere na Nzapa nga so ayapu ti fa nzoni tënë ti Royaume alingbi ti sara nzoni na e na lege so ala yeke pusu e ti sara ye alingbi na yanga so e mû ti nzere na bê ti Nzapa.—Bâ encadré “ Nzoni kamarade ayeke zo wa?

 MANDA YE NA LEGE TI MBENI TAPANDE NA YÂ TI BIBLE

8. Nyen la apika bê ti mo tongana mo diko mbaï ti songo so atingbi lani (a) Naomi na Ruth? (b) amaseka Hébreu ota? (c) Paul na Timothée?

8 Na yâ ti Bible, mo yeke wara atapande mingi ti azo so awara ye ti nzoni ndali ti so ala soro anzoni kamarade. Mo lingbi ti diko ambaï ti songo so atingbi Naomi na kogara ti lo Ruth, amaseka Hébreu ota so aga akota kamarade na Babylone, nga Paul na Timothée (Ruth 1:16; Daniel 3:17, 18; 1 aCorinthien 4:17; aPhilippien 2:20-22). Me zia e bâ mbeni kpengba tapande ni nde: songo so atingbi David na Jonathan.

9, 10. Nyen la asara si David na Jonathan aye tere mingi tongaso?

9 Bible atene so na pekoni so David afâ Goliath, “âme ti Jonathan na âme ti David aga oko, na Jonathan andoye lo legeoko tongana lo ndoye âme ti lo mveni.” (1 Samuel 18:1). A yeke tongaso si mbeni kpengba songo so yâ ni ayeke fâ pëpe ato nda ni; atâa so ngu ti Jonathan ahon ti David mingi, songo so ayeke na popo ti ala angbâ aninga juska na kuâ ti Jonathan na yâ ti bira * (2 Samuel 1:26). Nyen la asara si akamarade use so aye tere mingi tongaso?

10 Ye so atingbi biani David na Jonathan ayeke ndoye so ala yeke na ni teti Nzapa nga so ala ye mingi ti ngbâ be-ta-zo na lo. A yeke nzara ti sara ye so anzere na bê ti Nzapa si abungbi akoli use so. Ala kue ayeke na asarango ye so agbu bê ti mba. Ti Jonathan, ye so apika bê ti lo na mbage ti David ayeke so David ayeke mbeni maseka so ayeke sara ye na mbeto pëpe, lo yapu na sarango ye nga lo yeke na mbeto pëpe ti tiri ndali ti iri ti Jéhovah. Ti David, kite ayeke pëpe so lo ne Jonathan mingi, koli so aduti be-ta-zo ti yeda na ye so Jéhovah aleke ti zia David gbia nga so lo gi nzoni ti David ahon ti lo  wani. Bâ na tapande ye so asi tongana David anze lani mingi na ngoi so lo ga zo so ayeke kpe gi na nduzu na yando ti bata fini ti lo ndali ti kota ngonzo so agbu sioni Gbia Saül (babâ ti Jonathan) na tere ti lo. Mbeni ye so Jonathan asara lani na so afa so mbeni ye ti kangbi songo ti lo na David ayeke dä pëpe ayeke so lo mû li ni ti “gue na [tere ti] David . . . na lo sara si David akpengba na lege ti Nzapa.” (1 Samuel 23:16).  Bâ tongana nyen bê ti David adë na ngoi so kota kamarade ti lo aga akpengba lo! *

11. Na ndo ti tënë ti sarango kamarade, mo manda nyen na lege ti tapande ti Jonathan na David?

11 Ye nyen e manda na lege ti tapande ti Jonathan na David? Kpengba ye so e manda ayeke so kota ye so a lingbi a bungbi akamarade ayeke aye ti yingo. Tongana e sara kamarade na ala so tënë ti mabe ti e na ala ayeke oko, asarango ye ti e na ala ayeke oko, nga so nzara ti bê ti ala ayeke nga ti ngbâ be-ta-zo na Nzapa, a yeke sara si e na ala e lingbi ti fa na mba  abibe ti e, aye so agbu bê ti e nga na aye so asi na yâ ti gigi ti e so ayeke kpengba e. (Diko aRomain 1:11, 12.) E yeke wara mara ti azo tongaso, so aye aye ti yingo, na popo ti aita ti e ti bungbi. So aye ti tene so zo kue so ayeke ga na bungbi ayeke gi nzoni kamarade? Ên-ën, ye ni ayeke lakue tongaso pëpe.

LEGE TI SORO AKAMARADE TI E

12, 13. (a) Ngbanga ti nyen, même na popo ti amba ti e aChrétien, a lingbi e soro yâ ti akamarade ti e sorongo? (b) Kpale wa ayeke lani na yâ ti acongrégation ti akozo Chrétien? Kpale so apusu Paul ti mû wango wa?

12 Même na yâ ti congrégation, a lingbi e soro yâ ti akamarade ti e nzoni tongana e ye ti duti na akamarade so ayeke kpengba e na lege ti yingo. Ye so alingbi ti sara si li ti e akpe? Ên-ën. A hunda ngoi mingi na ambeni Chrétien ti maï si ala ga abiazo na lege ti yingo, tongana ti so a hunda ngoi mingi na ambeni lengo ti keke ti be. Ni la, na yâ ti acongrégation kue, e yeke wara aita so lege so ala kpengba na ni na lege ti yingo ayeke nde nde (aHébreu 5:12–6:3). Biani, e yeke sara ye na kangango bê nga na ndoye na mbage ti afini zo nga na ala so awoko na lege ti yingo ahon e, teti e ye ti mû maboko na ala ti maï nga.—aRomain 14:1; 15:1.

13 Ngoi na ngoi, mbeni ye alingbi ti si na yâ ti congrégation so asara si a yeke nzoni e sara hange na azo so e ye ti sara kamarade na ala. Ambeni ita ayeke dä so sarango ye ti ala ayeke na lege ni kue pëpe. Ambeni nga ayeke nduru ti bata tënë na bê wala ti diko tënë na gbe ti go. Mara ti akpale tongaso asi lani na yâ ti acongrégation ti akozo Chrétien. Atâa so mingi ti ala ayeke lani be-ta-zo na Nzapa, ambeni oko oko ayeke sara ye na lege ni kue pëpe. Ndali ti so ambeni Chrétien ti congrégation ti Corinthe ayeda ti mû peko ti ambeni fango ye ti Christ pëpe, bazengele Paul awa azo ti congrégation ni ti sara hange, lo tene: “Zia ambeni zo ahanda ala pëpe. Ti sara songo na asioni zo ayeke buba anzoni sarango ye ti zo.” (1 aCorinthien 15:12, 33). Paul atene na Timothée so même na popo ti aChrétien, a lingbi ti wara ambeni so ayeke sara ye tâ na lege ni kue  pëpe. Lo tene na Timothée ti duti yongoro na mara ti azo tongaso, ti sara kamarade na ala pëpe.—Diko 2 Timothée 2:20-22.

14. Na ndo ti tënë ti sarango akamarade, tongana nyen si e lingbi ti sara ye alingbi na kpengba-ndia so ayeke na peko ti wango ti Paul?

14 E lingbi ti sara ye alingbi na kpengba-ndia so ayeke na peko ti wango ti Paul so tongana nyen? A yeke na lege ti kpengo ti sara kamarade na zo kue so sarango ye ti tere ti lo alingbi ti buba lege ti e, atâa zo ni ayeke na yâ ti congrégation wala na gigi ni (2 aThessalonicien 3:6, 7, 14). A yeke nzoni e bata songo ti e na Jéhovah. Dabe ti mo so e yeke tongana mbeni mousse, e yeke gboto na yâ ti li ti e abango ndo nga na asarango ye ti akota kamarade ti e. Tongana mo yôro mbeni mousse na yâ ti saleté ngu, fade mousse ni ayeke gboto nzoni ngu? Ên-ën. Legeoko nga, e lingbi pëpe ti sara kamarade na azo so sarango ye ti tere ti ala ayeke na lege ni kue pëpe na ti pensé so fade e yeke gboto mbeni nzoni sarango ye na mbage ti ala.—1 aCorinthien 5:6.

Mo lingbi ti wara anzoni kamarade na popo ti amba ti mo aChrétien

15. Ye nyen mo lingbi ti sara ti wara na yâ ti congrégation akamarade so aye aye ti yingo?

15 E yeke na ngia so lege ti warango anzoni kamarade na popo ti aita ti bungbi ayeke mingi (Psaume 133:1). Tongana nyen mo lingbi ti wara na yâ ti congrégation akamarade so aye aye ti yingo? Tongana mo yeke gi ti duti na asarango ye so anzere na Nzapa, kite ayeke pëpe so azo so ayeke gi ti sara nga tongaso ayeke sara nzara ti sara kamarade na mo. Na oko ngoi ni, tongana mo yeke sara ngangu ti wara afini kamarade, peut-être mo yeke na bezoin ti sara ambeni ye. (Bâ encadré “ Lege so e wara lani anzoni kamarade.”) Gi ti sara kamarade na azo so anzoni sarango ye ti ala ayeke ati so mo ye ti duti na ni. Gi ti “maï tâ ndoye so ayeke na bê” ti mo tongana ti so Bible atene, so ti tene gi lege ti sara kamarade na ambeni ita ti bungbi so mara ti ala, kodoro ti ala, wala ngobo ti ala ayeke nde na ti mo. (2 aCorinthien 6:13; Diko 1 Pierre 2:17.) Mo ngbâ pëpe gi na azo so ngu ti mo na ala ayeke oko. Dabe ti mo so ngu ti Jonathan ahon lani ti David mingi. Ambakoro mingi ayeke dä so tongana mo sara kamarade  na ala, mo lingbi ti wara ye mingi na lege ti aye so asi na yâ ti gigi ti ala nga na ndara so ala yeke na ni.

TONGANA TËNË ALONDO

16, 17. Tongana mbeni ita asara mbeni ye so ason bê ti e, ngbanga ti nyen a yeke nzoni pëpe ti zia lege ti guengo na bungbi?

16 Teti so a yeke wara na yâ ti congrégation azo so asarango ye ti ala ayeke nde nde nga so alondo na ando nde nde, a lingbi ti si so tënë alondo na popo ti aita. Mbeni ita alingbi ti tene mbeni tënë wala ti sara mbeni ye so ason bê ti e (aProverbe 12:18). Na ambeni ngoi, akpale alingbi ti londo ndali ti so sarango ye ti azo ayeke nde nde, wala ala mä tere pëpe na ndo ti ambeni ye, wala bango ndo ti ala ayeke legeoko pëpe. Fade akpale so ayeke sara si e pika gere ti e na e zia ti gue na bungbi? E yeke sara tongaso pëpe tongana e ndoye Jéhovah biani nga na ala so lo ndoye ala.

17 Jéhovah ayeke Wasarango e nga lo si ayeke bata e na fini;  ni la lo lingbi biani ti tene e ndoye lo nga e mû bê ti e kue gi na lo (Apocalypse 4:11). Nga, congrégation so lo soro ti sara kua na ni alingbi ti tene e mû maboko lakue na ni (aHébreu 13:17). Tongaso, tongana mbeni ita ti e asara mbeni ye so ason bê ti e wala amû vundu na e, e yeke zia pëpe ti gue na bungbi ti fa ngonzo ti bê ti e. E sara ye tongaso tongana nyen? so a yeke Jéhovah la si ason bê ti e pëpe so. Ndoye so e yeke na ni na mbage ti Jéhovah alingbi lâ oko pëpe ti mû lege na e ti ke lo nga na bungbi ti lo!—Diko Psaume 119:165.

18. (a) Ye nyen e lingbi ti sara ti maï siriri na yâ ti congrégation? (b) Tongana e soro ti pardone ita ti e na ngoi so tâ raison ti sarango ni ayeke dä, aye ti nzoni wa ayeke ga na pekoni?

18 Tongana e ndoye aita ti e, ye so ayeke pusu e ti maï siriri na yâ ti congrégation. Jéhovah aku pëpe na mbage ti azo so lo ndoye ala ti sara anzene nzene ye kue tâ gi na lege ni. A lingbi e nga e ku pëpe na mbage ti ala ti sara tongaso. Ndoye so e yeke na ni ayeke pusu e ti kanga lê na ndo ti akete kete faute ti aita ti e, teti e hinga so e kue e yeke awasiokpari na e yeke girisa lege nga (aProverbe 17:9; 1 Pierre 4:8). Ndoye ayeke mû maboko na e ti ngbâ “ti pardone mba na bê ti [e] kue”. (aColossien 3:13). A yeke lakue kete ye pëpe ti sara ye alingbi na wango so. Tongana e zia si ngonzo ahon ndo ti e, e lingbi ti ngbâ ti bata tënë na bê ti e na tere ti ita ti e, na ti pensé so ngonzo ti e ni ayeke mbeni lege ti se lo so ason bê ti e. Me ti tâ tënë ni, tongana e bata tënë na bê ti e na tere ti ita ti e, e yeke sara sioni gi na e wani. Tongana e soro ti pardone ita ni na ngoi so tâ raison ti sarango ni ayeke dä, aye ti nzoni mingi ayeke ga na pekoni (Luc 17:3, 4). Sarango tongaso ayeke sara si e duti na siriri ti bê, a yeke bata siriri ti congrégation, nga ahon aye kue, a yeke bata songo ti e na Jéhovah.—Matthieu 6:14, 15; aRomain 14:19.

NA NGOI WA A HUNDA TI FÂ YÂ TI KAMARADE?

19. Aye wa alingbi ti si so ayeke hunda na e ti fâ yâ ti kamarade na mbeni ita?

19 A lingbi ti si so a hunda na e ti fâ yâ ti kamarade na mbeni zo so kozoni lo yeke ita na yâ ti congrégation. Ye tongaso ayeke si tongana zo ni adoro ndia ti Nzapa na lo ke ti gbian bê ti lo si a  bi lo na gigi ti bungbi, wala tongana zo ni azia lege ti tâ tënë na fango atënë ti wataka, wala lo gboto tere ti lo wani na bungbi ti Jéhovah. Bible atene polele na e ti “zia ti sara songo” na mara ti azo tongaso. * (Diko 1 aCorinthien 5:11-13; 2 Jean 9-11) A lingbi biani ti duti kete ye pëpe ti fâ yâ ti songo ti mo na mbeni zo so ândö ayeke kamarade ti mo wala so ayeke mbeni fami ti mo. Me fade e yeke sara ni ti fa so songo ti e na Jéhovah nga batango andia ti lo so ayeke mbilimbili si ayeke kota ye ahon ye kue na yâ ti fini ti e? Dabe ti mo so Jéhovah abâ dutingo be-ta-zo na lo nga mango yanga ti lo na nene ni mingi.

20, 21. (a) Ngbanga ti nyen bingo zo na gigi ti bungbi ayeke mbeni ye so a leke ni na lege ti ndoye? (b) Ngbanga ti nyen a yeke kota ye ti tene e soro yâ ti akamarade ti e nzoni?

20 Bingo zo na gigi ti bungbi ayeke biani mbeni ye so Jéhovah aleke ni na lege ti ndoye. Ngbanga ti nyen e tene tongaso? Tongana a bi na gigi mbeni wasiokpari so agbian bê ti lo pëpe, a fa ndoye teti iri ti Jéhovah, teti andia ti lo nga teti lo wani (1 Pierre 1:15, 16). Bingo mbeni zo na gigi ayeke bata congrégation nzoni. A yeke sara si sioni sarango ye ti azo so asara siokpari na mbana abuba pëpe anzoni sarango ye ti aita so angbâ be-ta-zo, nga a yeke sara si aita ni alingbi ti ngbâ ti voro Jéhovah na hingango so congrégation ayeke ti lo mbeni nzoni ndo ti batango tere na yâ ti sioni dunia so (1 aCorinthien 5:7; aHébreu 12:15, 16). Ngangu sengo ndo so afa ndoye na mbage ti zo so asara sioni. A lingbi ti duti ye so ayeke yengi lo ngangu si li ti lo aga dä na lo sara kue ti kiri na mbage ti Jéhovah.—aHébreu 12:11.

21 A yeke tâ tënë so akota kamarade ti e alingbi ti gbian ye ngangu na yâ ti sarango ye ti e. Ndani la si a yeke kota ye mingi ti soro yâ ti akamarade ti e nzoni. Tongana akamarade so e soro ayeke akamarade ti Jéhovah, nga tongana e ndoye ala so Jéhovah andoye ala, fade azo so angoro e ayeke duti gi anzoni kamarade. Ye so e yeke gboto na mbage ti ala ayeke mû maboko na e ti sara ye alingbi na yanga so e mû ti nzere gi na bê ti Jéhovah.

^ par. 4 So Jéhovah ahunda na Abraham ti mû molenge ti lo Isaac na sandaga, lo fa yanga ti ye so lo yeke sara ande na mungo gi oko Molenge ti lo na sandaga (Jean 3:16). Ti Abraham, Jéhovah akanga lege na lo ti fâ Isaac na lo mû na lo mbeni koli-ngasangbaga ti mû na sandaga na place ti Isaac.—Genèse 22:1, 2, 9-13.

^ par. 9 Na ngoi so David afâ lani Goliath, lo yeke maseka, “pendere-koli senge;” na tango so Jonathan awara kuâ, David ayeke na ngu 30 tongaso (1 Samuel 17:33; 31:2; 2 Samuel 5:4). So aye ti tene so Jonathan, so ayeke na ngu 60 tongaso na ngoi so lo kui, ahon David na ngu 30 tongaso.

^ par. 10 Tongana ti so a sû na 1 Samuel 23:17, Jonathan atene atënë oku ti kpengba David: 1) Lo wâ David ti sara mbeto pëpe. 2) Lo dë bê ti David so angangu kue so Saül ayeke sara ayeke tï na ngu. 3) Lo dabe ti David so lo yeke ga gbia ande, tongana ti so Nzapa amû zendo ni awe. 4) Lo deba yanga ti lo ti ngbâ be-ta-zo na David. 5) Lo tene na David so même Saül ahinga so ni Jonathan ni yeke be-ta-zo na lo David.

^ par. 19 Ti hinga ambeni tënë mingi na ndo ti lege ti sara ye na mbage ti azo so a bi ala na gigi ti bungbi wala so ala gboto tere ti ala wani na bungbi ti Jéhovah, bâ Ambeni tënë, na li ti tënë “Lege ti sara ye na mbage ti azo so a bi ala na gigi ti bungbi”.

TI HINGA AMBENI TËNË

Awakua ti Jéhovah “adö lege ti ye so ayeke mbilimbili pëpe azia”

Tongana nyen la tënë ‘dö lege ti ye so ayeke mbilimbili pëpe ti zia’ ague oko na aye so asi na ngoi ti Moïse? Aye so asi na ngoi ti Moïse afa na e nyen?

Kpe asioni kamarade na alango ti nda ni so

Akamarade ti mo ayeke gi pëpe azo so mo yeke mû ngoi mingi ti duti na tere ti ala.