Gue na tënë ti yâ ni

Gue na gbe ti menu

Gue na li ti atënë ni

aTémoin ti Jéhovah

Sango

Tour ti Ba Ndo  |  No. 2 2017

A mû azo lani na ngbâa na kodro ti Afrika ague na ni na Amerika, a yeke mbeni dengo buze so awara nginza mingi

Lege ti kpe kua ti ngbâa ândö nga laso

Lege ti kpe kua ti ngbâa ândö nga laso

Blessing * asi na Europe ti sara kua ti sarango coiffe. Me lango bale-oko na peko ti so lo ngbâ ti gi kua ni, a yeke sara ye ti ngangu na afami ti lo na yanga-da, ye so apusu lo ti sara kua ti ndumba.

Déssin ti azo so a mû ala na ngbâa na Égypte ândö

Blessing ayeke ku ti gagné mbeni nginza so wungo ni ayeke 131 000 ti si na 196 000 tongaso, me na bï ni so lo doit ti payé mbeni bon ti nginza so wungo ni ahon 26 200 tongaso, so patron ti lo so ayeke mbeni wali la ahunda na lo ti payé ni. * Blessing atene: “Fani mingi, mbi yeke pensé ka ti kpe me mbeto ayeke sara mbi mingi na ye so ala yeke sara na afami ti mbi. Mbi tï na yâ ti kûkû.” Mbaï ti lo so ayeke tâ nde mingi na ti azo nduru na kutu osio so asara kua lani na yâ ti mbeni ndokua so a yeke mû awali ti sara kua ti ndumba dä.

A sara nduru na ngu 4000 tongaso awe la aita ti mbeni maseka so iri ti lo ayeke Joseph, a kä lo. Lo yeke sara kua ti ngbâa fadeso na da ti mbeni kota zo ti Égypte. Nde na Blessing, kozo zo so amû Joseph na ngbâa so asara pasi na lo ape. Me na ngoi so Joseph ni ake tënë so wali ti patron ti lo atene na lo, wali ni abi tënë na li ti lo a tene so lo la lo ye ti bungbi na ni na ngangu. A bi lo na da ti kanga nga a kanga lo na chaine.—Genèse 39:1-20; Psaume 105:17, 18.

Joseph ayeke ândö mbeni ngbâa, na Blessing nga kue ayeke mbeni ngbâa ti ngoi ti e laso. Ala use kue ayeke azo so asara kua ti ngbâa, mbeni kua so a yeke bâ azo tongana ye ti kango ni nga so a yeke bi bê na ala ape, me azo ayeke wara nginza na yâ ti kua ni so.

BIRA ASARA SI KUA TI NGBÂA AGA KOTA DENGO BUZE

Azo abâ so bira alingbi ti sara si ala wara lege hio ti mû azo na ngbâa. A tene so Gbia ti Égypte Thoutmosis III amû lani azo 90 000 tongaso na ngbâa na peko ti mbeni bira so azo ti lo asara na kodro ti Canaan. Azo ti Égypte amû ala lani na ngbâa ti sara kua ti gingo  amosoro ti gbe ti sese, ti lekengo atemple nga na ti zingo adû.

Na gbe ti kodro-togbia ti Rome, abira ayeke sara nga si ala mû gbâ ti azo na ngbâa, nga na ambeni ngoi tongana azo ayeke na bezoin ti angbâa alingbi ti sara si bira alondo. A tara ti bâ so, ândö angbâa ni aga même nduru ti lingbi na ndambo ti azo ti kodro ti Rome. Mingi ti angbâa so ayeke na kodro ti Égypte nga na ti Rome ayeke sara kua ngangu mingi. Ni la, fini ti angbâa so ayeke gi mosoro ti gbe ti sese na kodro ti Rome, ayeke ninga gï ngu 30 tongaso.

Tongana angoi ayeke hon, sarango zo na ngbâa aga na ye ti nzoni pëpe. Ti londo na ngu 1550 ti si na ngu 1800 tongaso, a komanse ti mû azo na ngbâa na kodro ti Afrika ti gue na ni na kodro ti Amerika, na a yeke mbeni dengo buze so aga na nginza mingi ahon atanga ni kue. UNESCO afa pekoni, atene: ‘A tara ti bâ so, na popo ti azo kutu 25 wala kutu 30 tongaso, so ayeke gbu ala na ngangu nga si a yeke kä ala so, mingi ni ayeke akoli, awali nga na amolenge.’ A tene so azo mingi mingi akui na ngoi so ala yeke fâ ngu ti Atlantique. Olaudah Equiano, so ayeke mbeni ngbâa so asö kuâ lani, atene: “Mo yeke mä toto ti awali nga na dema ti azo so ayeke gue ti kui, ye ni so ahon gbungo li ti zo nga ayeke mû mbeto na zo mingi.”

Ye ti mawa ni ayeke so sarango zo na ngbâa ayeke gï pëpe mbeni mbaï ti akpale. Azo kutu 21 tongaso, so na popo ni a yeke wara akoli, awali nga na amolenge, angbâ ti sara kua tongana angbâa. Mbeni ndokua so iri ni ayeke (L’Organisation internationale du travail) atene so, tongana zo asara kua ti ngbâa a yeke mû na lo nginza gï kete wala a mû na lo ye oko ape. Laso, angbâa ayeke sara kua ti gingo mosoro ti gbe ti sese, na yâ ti amagasin, ti a-usine ti lekengo abrique, na yâ ti ada ti awali ndumba nga na yâ ti ada ti azo. Atâa so ayeke na lege ni ape, sarango zo na ngbâa tongaso ayeke ye so a gue na li ni mingi.

Azo kutu mingi angbâ ti sara kua ti ngbâa

ALA GI TI WARA LIBERTÉ

Pasi so a sara na gbâ ti angbâa asara si ala tiri ti wara liberté ti ala. Na ngoi ti akozo Chrétien, gladiateur Spartacus nga na ambeni ngbâa 100 000 tongaso atara ti sara bira na azo ti kodro ti Rome, me ala gbu lê ni ape. Na ngu 1700 tongaso, angbâa so ayeke na yâ ti zoa ti Hispaniola alondo na terê ti amaître ti ala. Pasi so a sara na angbâa na yâ ti ayaka ti canne à sucre asara si ala londo na bira so aninga ngu 13 tongaso, ye so asara si azo ti kodro ti Haïti awara liberté ti ala na ngu 1804.

Sigingo ti azo ti Israël na ngbâa na Égypte ti wara liberté ayeke ye so mara ni ade ti si lâ oko ape na yâ ti mbaï ti azo. Peut-être azo ti Israël so lani a zi ala na ngbâa na gbe ti Égypte ayeke kutu ota tongaso. Ala  lingbi biani ti wara liberté ti ala so. Bible afa gigi ti ala na Égypte tongana ti azo so “asara pasi na ala na sarango akua ti ngbâa nde nde kue.” (Exode 1:11-14). Mbeni Pharaon amû même yanga ti fâ akete molenge ti azo ti Israël tongaso si ala awu mingi ape.—Exode 1:8-22.

Zingo azo ti Israël so a sara pasi na ala mingi na kodro ti Égypte so ayeke tâ nde mingi ndali ti so Nzapa wani la amû maboko na ala. Nzapa atene na Moïse, lo tene: “Mbi hinga nzoni mingi pasi so ala yeke bâ. Mbi yeke gue ti zi ala.” (Exode 3:7, 8). Depuis na lango ni so, aJuif so ayeke na ando nde nde kue ayeke sara matanga ti Paque ngu oko oko ti dabe ti ala na ye so asi lani so.—Exode 12:14.

HUNZINGO TI SARANGO ZO NA NGBÂA

Bible atene, “Jéhovah Nzapa ti e ayeke fâ ngbanga mbilimbili,” nga adë bê ti e so lo yeke changé pëpe (2 Chronique 19:7; Malachie 3:6). Nzapa atokua Jésus ti “fa tënë ti liberté na angbâa . . . ti zi azo so a sara pasi na ala, si ala gue.” (Luc 4:18). Tënë ni so aye ti sara tënë ti liberté ti angbâa kue? Ên-ën. A tokua Jésus ti zi azo so ayeke na ngbâa na gbe ti siokpari na kuâ. Na pekoni, lo tene: “Tâ tënë ayeke zi ala.” (Jean 8:32). Laso nga kue, tâ tënë so Jésus afa so a yeke zi azo na alege mingi. Bâ encadré so atene, “ Kpe aye nde nde so alingbi ti sara zo ngbâa.”

Biani, Nzapa amû maboko na Joseph nga na Blessing na lege so lo zi ala na ngbâa na alege nde nde. Mo lingbi ti wara kpengba mbaï ti Joseph so na yâ ti chapitre 39 ti si na 41 ti mbeti ti Genèse. Liberté so Blessing ayeke gi ti wara ni so ayeke lani kete ye ape.

Na peko ti so a tomba Blessing na yâ ti mbeni kodro ti Europe ni, lo gue na Espagne. Kâ, lo tingbi na aTémoin ti Jéhovah na ala komanse ti manda Bible na lo. Lo leke biani na bê ti lo ti leke dutingo ti lo, lo wara mbeni nzoni kua so lo yeke sara ni nga lo voro yanga na ngbene patron ti lo, ti zi mbeni mbage ti bon so lo yeke payé ka ni nze na nze na lo. Mbeni lâ, wali so ayeke patron ti Blessing so airi lo na téléphone. Lo ye ti zi bon ni kue na li ti Blessing nga lo hunda na lo ti pardonné lo. Nyen la asi na pekoni? Lo nga kue aTémoin ti Jéhovah akomanse ti manda Bible na lo. Blessing atene: “Tâ tënë ayeke zi mo na mbeni lege so apika bê.”

Bê ti Jéhovah Nzapa ason lani tongana lo bâ pasi so a yeke sara na azo ti Israël so ayeke na ngbâa na Égypte. Laso nga kue bê ti lo ason na terê ti azo so ayeke sara pasi na amba ti ala. Tâ tënë, ti kanga lege na sarango zo na ngbâa na alege kue, a hunda mbeni kota changement na yâ ti gigi ti azo. Me, Nzapa amû zendo ti ga na mara ti changement ni so. Bible atene: “Na lege ti zendo ti lo, e yeke ku afini yayu na fini sese so mbilimbili ayeke duti ande na yâ ni.”—2 Pierre 3:13.

^ par. 2 A changé ambeni iri ni

^ par. 3 Na ngoi ni so, valeur ti nginza so lani azo ti kodro ni ayeke sara na kua ague même oko na valeur ti nginza ti kodro ti Étas-Unis.