1-3. (a) Ye ti ngangu wa asi na adisciple na Ngu-ingo ti Galilée, na Jésus asala nyen? (b) Ngbanga ti nyen a hiri Jésus tâ na lege ni “Christ, ngangu ti Nzapa”?

ADISCIPLE ti Jésus ayeke fâ Ngu-ingo ti Galilée na ngö. Mo ye ti bâ, kota pupu aya na ndo ti ala. Mbito agbu ala. Biani, ala bâ mara ti ye tongaso asi awe na ngu-ingo so, teti ambeni na popo ti ala ayeke akota wagingo susu (Matthieu 4:18, 19). * Me ti so, a yeke “mbeni kota pupu [so] alondo si ayeke ya ngangu”, a sala si hio ngu-ingo ni aga sioni. Akoli ni asala kue ti fa lege na ngö ni, me pupu ni ahon ndo ti ala. Akota mapo alondo si ‘ngu ayeke tuku na yâ ti ngö ni’, na ato nda ti si yâ ni. Atâa wusuwusu so, Jésus ayeke lango ti lo na ngbonda ti ngö ni; lo fa tënë na gbâ ti azo na lango ni so, si lo woko kue. Teti so ala ye ti kui pëpe, adisciple ni azingo lo, ala tene: “Seigneur, sö e! e yeke kui!”—Marc 4:35-38, Fini Mbuki, 2001; Matthieu 8:23-25.

2 Mbito agbu ti lo Jésus pëpe. Na bê kue, lo suku na pupu nga na ngu-ingo ni, lo tene: ‘Kaï! Duti kpô!’ Mo ye ti bâ, pupu ni na ngu-ingo ni amä yanga; kota pupu ni akaï, amapo ni akaï kpô, nga ‘ndo adë ngii.’ Kota mbito agbu fadeso adisciple ni. Ala tene na popo ti ala: “Zo so ayeke zo wa”? Biani, zo wa si alingbi ti suku na pupu nga na ngu-ingo mo bâ mo tene lo suku na li ti mbeni molenge so asala ye kirikiri so?—Marc 4:39-41, FM 01; Matthieu 8:26, 27.

 3 Me Jésus ayeke ti lo tongana tanga ti azo pëpe. Jéhovah afa pendere mingi ngangu ti lo na mbage ti Jésus nga na lege ti lo. Na gbe ti yingo, bazengele Paul alingbi lani ti sala tënë ti lo tongana “Christ, ngangu ti Nzapa”. (1 aCorinthien 1:24). Na lege wa a bâ ngangu ti Nzapa na yâ Jésus? Nga, ngangu so Jésus asala kusala na ni asala nyen na ndo fini ti e?

Ngangu ti Molenge ti Nzapa ngengele oko

4, 5. (a) Ngangu nga na ngangu ti komande wa Jéhovah amû na Molenge ti lo ngengele oko? (b) Tongana nyen Molenge so awara ngangu ti leke na aye ti Babâ ti lo?

4 Bâ ngangu so Jésus aduti na ni kozoni si lo ga na sese ge. Jéhovah asala kusala na “ngangu ti Lo ti lakue lakue” na ngoi so lo leke Molenge ti lo ngengele oko, so na pekoni a hinga lo na iri ti Jésus Christ (aRomain 1:20; aColossien 1:15). Na pekoni, Jéhovah amû kota ngangu nga na ngangu ti komande na Molenge so. Lo mû na lo kungba ti sala si aye so Lo ye aga tâ tënë. Bâ tënë so Bible atene na ndo Molenge ni: ‘Na lege ti lo si aye kue abâ gigi; mbeni ye so abâ gigi na mbeni lege nde ayeke dä pëpe.’—Jean 1:3, FM 01.

5 E lingbi ti bâ gi kete mbage ti kota ti kusala so kue. Bâ gi ngangu so a hunda ti leke na angangu ange kutu mingi mingi, ti leke dunia kue na abungbi ti atongoro ti lo gbâ ni gbâ ni, nga na sese na aye nde nde so ayeke na ndo ni. Ti sala aye so kue, ngengele Molenge oko so ayeke lani na tïtî lo ngangu so ahon angangu kue na yâ dunia, so ayeke yingo vulu ti Nzapa. Ngia asi lani bê ti Molenge so mingi ti duti Wakode-kua, so na lege ti lo Jéhovah aleke tanga ti aye kue.—aProverbe 8:22-31.

6. Na peko ti kuâ ti lo na ndo ti sese nga na zingongo ti lo na kuâ, ngangu nga na ngangu ti komande wa Jésus awara ni?

6 Molenge ni ngengele oko so alingbi ti kiri ti wara mbeni ngangu nga na ngangu ti komande? Na peko ti kuâ ti Jésus na ndo sese nga na zingongo ti lo na kuâ, lo tene: “A mû na Mbi ngangu kue na yayu na sese.” (Matthieu 28:18). Tâ  tënë, a mû na Jésus ngangu nga na droit ti komande dunia kue. Lo yeke “Gbia ti agbia na Seigneur ti aseigneur.” Ndali ni, a mû na lo lege ti “lungula akozo-gere-ti-komande, na ayanga-ti-komande, na angangu kue”, so lê abâ wala pëpe na so ake Babâ ti lo (Apocalypse 19:16; 1 aCorinthien 15:24-26). Tongana a zi Jéhovah dä, “ye oko ayeke pëpe so Nzapa azia na gbe ti” Jésus pëpe.—aHébreu 2:8; 1 aCorinthien 15:27.

7. Ngbanga ti nyen e lingbi ti yeda biani so Jésus ayeke sala lâ oko pëpe ye ti kirikiri na ngangu so Jéhovah azia na tïtî lo?

7 A lingbi e gi bê ti e so Jésus ayeke sala peut-être kusala nzoni pëpe na ngangu ti lo ni? Oko pëpe! Jésus aye biani Babâ ti lo, lo yeke sala lâ oko pëpe mbeni ye so ayeke so bê ti Lo (Jean 8:29; 14:31). Jésus ahinga nzoni so Jéhovah asala lâ oko pëpe kusala kirikiri na kota ngangu ti lo. Jésus abâ na lê ti lo so Jéhovah ayeke gi alege ti “fa ngangu ti Lo teti ala so bê ti ala ayeke mbilimbili na Lo.” (2 Chronique 16:9). Biani, Jésus aye azo tongana ti so Babâ ti lo aye na ala. Lo yeke sala lakue kusala na ngangu ti lo ti sala ye ti nzoni, na e lingbi ti zia bê ti e na tënë so (Jean 13:1). Jésus azia mbeni pendere tapande na yâ ye so. Zia e bâ ngangu so lo duti ândö na ni na ndembe so lo yeke na sese ge, na tongana nyen lo sala kusala na ni.

“Ngangu na lege ti . . . tënë”

8. Na peko ti so a sa yingo na ndo ti lo, Jésus awara ngangu ti sala nyen? Lo sala kusala na ngangu ti lo tongana nyen?

8 So Jésus ayeke lani kete molenge na Nazareth, lo sala aye ti kpene oko pëpe. Me ye ni aga nde na peko ti so lo wara batême na ngu 29 ti ngoi ti e, tongana lo yeke na ngu 30 tongaso (Luc 3:21-23). Bible atene na e: “Nzapa asa Yingo Vulu na ngangu na ndo Jésus Ti Nazareth; Lo so ague na ndo nde nde ti sala nzoni, na ti zi ala kue so zabolo asala ala na ngbâa.” (Kusala 10:38). “Ti sala nzoni”. Tënë so afa atene Jésus asala kusala na ngangu ti lo na lege ni, ni la pëpe? Na  peko ti so a sa yingo na ndo ti lo, lo ga “prophète ti ngangu na lege ti kusala . . . na tënë”.—Luc 24:19.

9-11. (a) Mingi ni, Jésus afa ye na ndo wa, na kpale wa lo wara ni? (b) Ngbanga ti nyen li ti azo mingi mingi akpe na fango ye ti Jésus?

9 Tongana nyen Jésus ayeke lani ngangu na lege ti tënë? Fani mingi, lo fa tënë na gigi dandara, na yanga ti angu, na go ti ahoto, na lege, nga na yâ ti agala (Marc 6:53-56; Luc 5:1-3; 13:26). Tongana tënë ti lo ni anzere na azo ni pëpe, ala lingbi gi ti londo ti hon. Na ngoi so ade ti leke abuku pëpe, ala so aye ti mä tënë, a yeke ngbanga ti ala lani ti bata atënë ti lo na li nga na bê ti ala. Ni la, a lingbi fango ye ti Jésus agbu lani bê ti ala, lê ni avulu, nga a lingbi ti dabe na ni hio. Me, aye so kue akara Jésus oko pëpe. Na tapande, bâ fango ye ti lo na ndo Hoto.

10 Na mbeni ndapelele, na tongo nda ti ngu 31, gbâ ti azo abungbi na go ti mbeni hoto ndulu na Ngu-ingo ti Galilée. Ambeni alondo na Judée nga na Jérusalem, so ayo akilomètre 100 ti si na 110. Ambeni alondo na mbage ti banga, na kodoro ti Tyr na Sidon, ndulu na yanga ti ngu. Azo ti kobela mingi apusu ndulu na tele ti Jésus ti ndu lo, na lo sava ala kue. Tongana lo bâ so zo ti kota kobela oko ayeke na popo ti ala mbeni pëpe, lo to nda ti fa tënë (Luc 6:17-19). Tongana lo hunzi ti sala tënë, li ti ala kue akpe na ye so ala mä. Ngbanga ti nyen?

11 Angu mingi na pekoni, mbeni zo so amä lani fango ye ti lo ni asû na mbeti, lo tene: ‘Li ti azo so abungbi kâ so akpe ndali ti fango ye ti lo. Lo fa ye ni tongana zo ti komandema.’ (Matthieu 7:28, 29, FM 01). Jésus asala tënë na ngangu so ala lingbi ti bâ ni. Lo sala tënë na iri ti Nzapa, nga fango ye ti lo aluti na ndo Tënë ti Nzapa (Jean 7:16). Lê ti atënë ti Jésus avulu, awango ti lo apusu azo ti yeda na tënë ni, nga zo alingbi ti ke fango nda ti atënë ti lo pëpe. Aye so lo tene andu gunda ti atënë ni, nga andu bê ti azo so amä lo. Lo fa na ala  tongana nyen ti wara tâ ngia, ti sambela, ti gi Royaume ti Nzapa, nga ti leke kekereke ti ala nzoni (Matthieu 5:3–7:27). Ala so nzara ti tâ tënë na ti ye ti mbilimbili asala ala, atënë ti lo andu bê ti ala. Azo tongaso ayeke lani ndulu ti “ke” tele ti ala na ti dö ye kue ti zia ti mû peko ti lo (Matthieu 16:24; Luc 5:10, 11). A fa tâ polele so atënë ti Jésus ayeke na ngangu!

“Ngangu na lege ti kusala”

12, 13. Jésus ayeke lani “ngangu na lege ti kusala” tongana nyen? Aye ti kpene nde nde wa lo sala ni?

12 Jésus ayeke nga lani “ngangu na lege ti kusala”. (Luc 24:19). A-Évangile asala tënë ti aye ti kpene so lo sala ahon 30, kue gi na ‘ngangu ti Jéhovah’. * (Luc 5:17). Aye ti kpene ti Jésus asala ye na ndo fini ti azo saki mingi. Tâ gi aye ti kpene use, mungo kobe na akoli 5 000, nga na pekoni na akoli 4 000, ‘a diko awali na amolenge dä pëpe’, andu azo peut-être ndulu na 20 000!—Matthieu 14:13-21, FM 01; 15:32-38.

“Ala bâ Jésus ayeke tambela na lê ti ngu ni”

13 Jésus asala aye ti kpene ndenge na ndenge. Lo yeke na ngangu na ndo ayingo sioni, si gi tongana ye senge, lo tomba ala na yâ azo (Luc 9:37-43). Lo yeke na ngangu na ndo aye tongana ngu, so lo sala si a ga vin (Jean 2:1-11). Lo tambela na lê ti Ngu-ingo ti Galilée so ayeke kirikiri. Ye so adö bê ti adisciple ti lo (Jean 6:18, 19). Lo yeke na ngangu na ndo akobela; lo zi akobela so asala si mbage ti tele ti zo abuba, akobela so aninga na tele ti zo, nga so alingbi ti gue na zo na kuâ (Marc 3:1-5; Jean 4:46-54). Lo sava azo tongaso na alege nde nde. Ti ambeni, lo ngbâ yongoro si lo sava ala, me ti ambeni, Jésus mveni si andu ala (Matthieu 8:2, 3, 5-13). Ambeni awara sava gi na lê ni lê ni, ti ambeni a yeke gi yeke yeke.—Marc 8:22-25; Luc 8:43, 44.

14. Na gbele aye wa Jésus afa so lo yeke na ngangu na ndo kuâ?

14 Kota ye ni ayeke so Jésus ayeke na ngangu na ndo kuâ.  Fani ota, lo zingo akuâ; lo kiri na mbeni molenge-wali ti ngu 12 na babâ na mama ti lo, lo kiri na mbeni molenge-koli na mama ti lo so koli ti lo akui, nga lo kiri na mbeni koli na aita ti lo ti wali so aye lo mingi (Luc 7:11-15; 8:49-56; Jean 11:38-44). Ye oko akara Jésus pëpe. Lo zingo molenge-wali ti ngu 12 so kete na peko ti kuâ ti lo. Lo zingo molenge-koli ti womua ni na ngoi so a gue ti lu lo, peut-être a duti na lango so lo kui na ni. Na lo zingo Lazare na dukua na peko ti alango osio.

Lo hinga ti sala kusala na ngangu ti lo,na kion pëpe, nga na bango mawa ti azo

15, 16. Ye nyen afa so Jésus asala kusala na ngangu ti lo na lege ti kion pëpe?

15 Tongana a mû ngangu so Jésus ayeke na ni a zia na tïtî mbeni zo ti sese, mo lingbi ti bâ ye ti kirikiri so lo yeke sala na ni? Me ti Jésus, siokpari oko ayeke na yâ lo pëpe (1 Pierre 2:22). Lo ke ti tene bibe ti kion, nzara ti wara ye, wala kota bê asala ye na ndo ti lo. A yeke aye so kue si apusu azo ti mû ngangu ti ala ti sala sioni na azo.

16 Jésus asala lani kusala na ngangu ti lo na lege ti kion pëpe. Lo mû ni lâ oko pëpe ti wara gi na ye ti lo mveni. Tongana nzara asala lo, lo ke ti sala si atênë aga mapa si lo te ni (Matthieu 4:1-4). So lo yeke lani na kungba mingi pëpe afa atene lo mû ngangu ti lo pëpe ti wara na gbâ ti aye (Matthieu 8:20). Mbeni ye nde ayeke dä so afa atene lo sala akusala ti lo na ngangu ti lo na lege ti kion pëpe. A hunda na lo ti sala mbeni kota ye, tongana lo sala aye ti kpene. Tongana lo sava azo ti kobela, ngangu asigigi na yâ lo. Lo hinga ni, même tongana a yeke gi zo oko si lo sava lo (Marc 5:25-34). Me atâa so kue, lo zia si gbâ ti azo andu lo, na ala wara sava ti tele (Luc 6:19). So tâ bibe ti salango ye na kion pëpe!

17. Tongana nyen Jésus afa so lo hinga ti sala kusala na ngangu ti lo?

17 Jésus ahinga lani ti sala kusala na ngangu ti lo. Lo sala aye ti kpene lâ oko pëpe ti tene azo abâ lo, wala ti pika bê ti azo  senge senge (Matthieu 4:5-7). Lo ke lani ti sala ambeni ye ti kpene gi ti kaï na sioni nzara ti bê ti Hérode (Luc 23:8, 9). A hon ti tene lo sala sabango ti ngangu ti lo, fani mingi Jésus atene na azo so lo sava ala ti tene tënë ni na zo pëpe (Marc 5:43; 7:36). Lo ye lani pëpe ti tene azo amä na bê na lo gi na lege ti atënë so apika bê ngangu.—Matthieu 12:15-19.

18-20. (a) Ye nyen asala ngangu na ndo lege so Jésus asala kusala na ngangu ti lo? (b) Tënë wa mo yeke tene na ndo lege so Jésus asava na mbeni koli so amä ndo pëpe?

18 Jésus, ngangu koli so, ayeke tâ nde mingi na azo ti komande so asala kusala na ngangu ti ala na bingo bê pëpe na aye so atia azo nga na pasi ti ala. Jésus abi bê na azo. Tâ gi bango azo so ayeke hu pono aso bê ti lo mingi si lo zi pono ti ala ni (Matthieu 14:14). Lo bâ na nene ni atënë ti bê ti ala nga na aye so atia ala. Bingo bê na lege ti ndoye so asala ye mingi na ndo lege so lo sala kusala na ngangu ti lo. E wara mbeni pendere tapande ni na Marc 7:31-37.

19 Azo mingi mingi awara Jésus, ala ga na lo gbâ ti azo ti kobela, na lo sava ala kue (Matthieu 15:29, 30). Me Jésus azia lê ti lo na ndo mbeni koli oko, na lo sala na lo mbeni ye so ayeke nde mingi. Koli so amä ndo pëpe, na lo sala tënë nzoni pëpe. Peut-être Jésus abâ so mbito na kamene asala lo. Na hingango ni, Jésus amû lo yamba, na mbeni ndo so azo ayeke dä pëpe. Na pekoni, Jésus asala ambeni ye ti fa na koli ni ye so lo ye ti sala. Lo ‘yôro ali ti maboko ti lo na yâ ti mê ti koli ni. Lo tuku ngu ti yanga ti lo si lo ndu na menga ti koli ni.’ * (Marc 7:33, FM 01). Na pekoni, Jésus abâ ndo na nduzu, lo tene mbeni sambela na gbe ti go. Lo ye ti fa na koli ni, ‘Bâ ye so mbi yeke sala so, a yeke gi na ngangu ti Nzapa la.’  Na nda ni, Jésus atene: ‘Zi tele ti mo.’ (Marc 7:34, FM 01). Mo ye ti bâ, mê ti koli ni azi, na lo sala tënë nzoni.

20 Ti bâ so même na ngoi so lo sala kusala na ngangu so Nzapa amû na lo ti sava na azo so ayeke bâ pasi, Jésus abi bê na atënë ti bê ti azo ni so, andu bê mingi! Ti hinga so Jéhovah azia Royaume ti Messie na tïtî mara ti nzoni Mokonzi so, so abi bê na azo, a dë bê pëpe?

Fä ti aye so ayeke ga

21, 22. (a) Aye ti kpene ti Jésus aduti fä ti nyen? (b) Teti so Jésus ayeke na ngangu na ndo ti aye tongana ngu na pupu, ye nyen e lingbi ti ku ti bâ na gbe ti komandema ti Royaume ti lo?

21 Angangu kusala so Jésus asala lani na ndo ti sese ayeke gi gbede ti akota ye ti nzoni so ayeke ga ande na gbe ti komandema ti lo. Na yâ fini sese ti Nzapa, Jésus ayeke kiri ande ti sala aye ti kpene, me ti so ayeke duti ande na ndo ti sese mobimba. Bâ ambeni ye ti nzoni so lo yeke sala ande.

22 Jésus ayeke sala si aye so abuba na ndo ti sese akiri aga nzoni. Dabe mo so lo fa lani so lo yeke na ngangu na ndo ti aye tongana pupu na ngu, na salango si ngu so apika na kota pupu akaï. Ni la, na gbe ti komandema ti Royaume ti Christ, zo ayeke sala mbito pëpe ndali ti akota pupu, yengingo ti sese, sungbango ti ahoto, wala ambeni ye tongaso. Teti so Jésus ayeke Wakode-kua, so na lege ti lo Jéhovah aleke sese nga aye so kue ayeke na fini na ndo ni, lo hinga mbilimbili tongana nyen sese ayeke tambela. Lo hinga tongana nyen ti sala kusala nzoni na aye so ayeke na yâ ni. Fade na gbe ti komandema ti lo, sese kue ayeke ga Paradis.—Luc 23:43.

23. Tongana Gbia, Jésus ayeke mû ande aye so atia azo tongana nyen?

23 Ka ti aye so atia azo, a yeke tongana nyen? Ngangu ti Jésus ti mû gbâ ti kobe na azo saki mingi, na salango kusala gi na akete ye, amû na e beku so, na gbe ti komandema ti lo, nzara ayeke duti ande dä mbeni pëpe. Biani, gbâ ti kobe  so a yeke kangbi ni nzoni ayeke kaï nzara teti lakue lakue (Psaume 72:16). Ngangu ti lo na ndo akobela afa na e so azo ti kobela, azo so lê ti ala abuba, ala so mê ti ala akanga, ala so mbeni mbage ti tele ti ala abuba ayeke wara ande sava ti tele teti lakue lakue (Ésaïe 33:24; 35:5, 6). Ngangu ti lo ti zingo akuâ afa so kota ngangu ti lo ti dutingo tongana Gbia ti yayu ayeke mû nga lege na lo ti zingo azo kutu mingi mingi so Babâ ti lo aye ti dabe Lo na ala.—Jean 5:28, 29.

24. Na ndembe so e yeke gbu li ti e na ndo ngangu ti Jésus, a yeke nzoni e bata nyen na li, na ngbanga ti nyen?

24 Na ndembe so e yeke gbu li na ndo ngangu ti Jésus, zia e bata na li so Molenge so afa tâ pendere mingi ngangu ti Babâ ti lo (Jean 14:9). Kusala so Jésus asala na ngangu ni afa na e polele tongana nyen Jéhovah ayeke sala kusala na ngangu ti lo. Na tapande, bi bê na ndo pendere lege so Jésus asava na mbeni zo ti buruma. Teti so lo bâ mawa ti lo, Jésus andu koli ni na lo tene: “Mbi yeda.” (Marc 1:40-42). Na lege ti ambaï tongana ti so ge, bâ tënë so Jéhovah aye ti tene la, ‘A yeke tongaso si mbi yeke sala kusala na ngangu ti mbi!’ Bê ti mo apusu mo ti sepela Nzapa ti e ti ngangu ahon kue, na ti mû singila na lo ndali ti so lo sala kusala na ngangu ti lo na ndoye tongaso pëpe?

^ par. 1 Akota pupu ayeke londo mingi na bê ti ala tongaso na ndo Ngu-ingo ti Galilée. Teti so lo yeke na gbe ni mingi (mètre 200 tongaso na gbe ti lê ti ngu-ingo), pupu ni ayeke wâ kâ mingi ahon ti so a yeke na ndo so angoro ni. A sala si pupu ni ayeke gbian kirikiri. Akota pupu ayeke londo na Hoto ti Hermon, na banga, ala yeke zu na Popo-hoto ti Jourdain. Mbeni kete ngoi so ayeke kpô alingbi ti gbian hio ti ga ngangu.

^ par. 12 Na ndo ni, ngoi na ngoi a-Évangile abungbi aye ti kpene mingi na yâ ye oko. Na tapande, mbeni lâ “azo kue ti kodoro” aga ti bâ lo, na lo sava azo ti kobela “mingi”.—Marc 1:32-34.

^ par. 19 Tukungo ngu ti yanga ayeke lani mbeni lege ti savango azo so aJuif na azo ti amara nde ayeda na ni. A sala nga tënë ti salango kusala na ngu ti yanga na yâ ambeti so arabbin asû ni. Peut-être Jésus atuku ngu ti yanga gi ti fa na koli ni so lo ga ndulu ti sava lo awe. Atâa a yeke tënë wa, Jésus amû lani ngu ti yanga ti lo pëpe ti zi biani na kobela.