Soma ibirimo

Jya kuri meni ya kabiri

Reba urutonde rw'ibirimo

Abahamya ba Yehova

Ikinyarwanda

Egera Yehova

 IGICE CYA 13

‘Amategeko y’Uwiteka Aratunganye’

‘Amategeko y’Uwiteka Aratunganye’

1, 2. Kuki abantu benshi basuzugura amategeko, nyamara se, ni ibihe byiyumvo dushobora kugira ku bihereranye n’amategeko y’Imana?

“AMATEGEKO ni umwobo muremure cyane usa n’aho udafite aho ugarukira, . . . uconshomera ibintu byose.” Ayo magambo yavuzwe mu gitabo cyanditswe kera mu mwaka wa 1712. Umwanditsi wacyo yanenze cyane imikorere y’ubucamanza aho rimwe na rimwe imanza zimara imyaka n’imyaka mu nkiko, ibyo bikaba bikenesha ababa bakeneye kurenganurwa. Mu bihugu byinshi, usanga imikorere y’ubucamanza ari ibintu by’urusobe, yuzuyemo akarengane, urwikekwe kandi ihora yivuguruza, ku buryo ikintu cyo gusuzugura amategeko cyogeye hose.

2 Mu buryo bunyuranye n’ubwo, reka turebe aya magambo yanditswe, ubu hakaba hashize imyaka igera ku 2.700, amagambo agira ati “amategeko yawe nyakunda ubu bugeni!” (Zaburi 119:97). Kuki umwanditsi wa Zaburi yakundaga amategeko cyane? Ni ukubera ko ayo mategeko yishimiraga atari yarashyizweho n’ubutegetsi runaka bw’abantu, ko ahubwo yari yarashyizweho na Yehova Imana. Mu gihe uzaba wiga amategeko ya Yehova, ushobora kuzagenda urushaho kugira ibyiyumvo nk’iby’umwanditsi wa Zaburi. Kwiga ayo mategeko bizatuma tugira ubumenyi bwimbitse ku bihereranye n’umuhanga mu by’amategeko ukomeye kuruta abandi bose mu ijuru no mu isi.

Nyir’ugutanga Amategeko Usumba Abandi Bose

3, 4. Ni mu buhe buryo Yehova yagaragaje ko ari Nyir’ugutanga Amategeko?

3 Bibiliya iratubwira iti ‘utegeka [“utanga amategeko,” NW] agaca imanza, ni umwe wenyine’ (Yakobo 4:12). Ni koko, Yehova ni we Nyir’ugutanga amategeko w’ukuri wenyine. N’ibintu biba mu kirere na byo biyega bikurikije “amategeko ayobora ijuru [“ikirere,” NW]” (Yobu 38:33). Abamarayika bera ba Yehova benshi cyane na bo bayoborwa n’amategeko y’Imana, kuko bagiye bafite imyanya runaka izwi kandi bakagendera ku mabwiriza ya Yehova ari abakozi be.Zaburi 104:4; Abaheburayo 1:7, 14.

4 Abantu na bo Yehova yabahaye amategeko. Buri wese muri twe afite umutimanama, ukaba ugaragaza ukuntu Yehova abona ibihereranye n’ubutabera. Kubera ko umutimanama ari itegeko runaka riba  mu mutima w’umuntu, ushobora kudufasha gutandukanya icyiza n’ikibi (Abaroma 2:14). Ababyeyi bacu ba mbere bari bafite umutimanama utunganye, bityo bakaba bari bakeneye amategeko make gusa (Itangiriro 2:15-17). Ariko kandi, umuntu udatunganye akenera amategeko menshi yo kumuyobora mu gukora ibyo Imana ishaka. Abakurambere nka Nowa, Aburahamu na Yakobo, bahawe na Yehova Imana amategeko, maze na bo bayaha imiryango yabo (Itangiriro 6:22; 9:3-6; 18:19; 26:4, 5). Yehova yabaye Nyir’ugutanga Amategeko mu rugero atari yarigeze abikoramo mbere hose, ubwo yahaga ishyanga rya Isirayeli Amategeko binyuriye kuri Mose. Ayo mategeko atuma dusobanukirwa uko Yehova abona ibihereranye n’ubutabera.

Amategeko ya Mose Muri Rusange

5. Mbese, Amategeko ya Mose yari urusobe rw’amategeko akabije kuba menshi kandi avunanye, kandi se, kuki ushubije utyo?

5 Abantu benshi basa n’aho batekereza ko Amategeko ya Mose yari urusobe rw’amategeko menshi avunanye. Ariko kandi, igitekerezo nk’icyo nta ho gihuriye n’ukuri. Amategeko ya Mose yose uko yakabaye yarengaga 600. Ibyo bishobora kumvikana nk’aho ayo mategeko yari menshi cyane, ariko tekereza gato: mu mpera z’ikinyejana cya 20, amategeko yakurikizwaga muri Leta Zunze Ubumwe z’Amerika yari akubiye mu bitabo by’amategeko by’amapaji asaga 150.000. Buri myaka ibiri hiyongeraho andi mategeko agera kuri 600! Bityo, turebye gusa umubare, tubona ko Amategeko ya Mose agaragara nk’aho ari ubusa ugereranyije n’amategeko menshi y’abantu. Nyamara kandi, Amategeko y’Imana yayoboraga Abisirayeli mu bice byinshi by’imibereho, ibyo amategeko ariho ubu atajya yitaho. Reka dufate urugero.

6, 7. (a) Ni iki gitandukanya Amategeko ya Mose n’andi mategeko ayo ari yo yose, kandi se, ni irihe muri ayo Mategeko ryari rikomeye cyane kurusha andi yose? (b) Ni gute Abisirayeli bashoboraga kugaragaza ko bemera ubutegetsi bw’ikirenga bwa Yehova?

6 Amategeko yahaga ikuzo ubutegetsi bw’ikirenga bwa Yehova. Muri ubwo buryo, Amategeko ya Mose ntashobora kugereranywa n’andi mategeko ayo ari yo yose. Itegeko ryari rikomeye kurusha andi yose muri ayo mategeko ryari iri rivuga riti “umva, wa bwoko bw’Abisirayeli we; Uwiteka Imana yacu ni we Uwiteka wenyine, ukundishe Uwiteka Imana yawe umutima wawe wose n’ubugingo bwawe bwose n’imbaraga zawe zose.” Ni gute abagize ubwoko bw’Imana bari kugaragaza ko bayikunda? Bagombaga kuyikorera, bakagandukira ubutegetsi bwayo bw’ikirenga.Gutegeka 6:4, 5; 11:13.

 7 Buri Mwisirayeli wese yagaragazaga ko yemera ubutegetsi bw’ikirenga bwa Yehova binyuriye mu kumvira ababaga barahawe umwanya w’ubutware kugira ngo bamuyobore. Ababyeyi, abatware, abacamanza, abatambyi, hanyuma n’umwami, bose bari bahagarariye ubutware bw’Imana. Yehova yabonaga umuntu wigomekaga mu buryo ubwo ari bwo bwose kuri abo babaga bari mu myanya y’ubutware ko ari we yabaga yigometseho. Ku rundi ruhande, Yehova yashoboraga kurakarira ababaga bari mu myanya y’ubutware mu gihe bari kuba barenganyije ubwoko bwe cyangwa bakishyira hejuru yabwo. (Kuva 20:12; 22:27, umurongo wa 28 muri Biblia Yera; Gutegeka 1:16, 17; 17:8-20; 19:16, 17.) Ku bw’ibyo, impande zombi, ni ukuvuga abatware n’abo bayoboraga, zari zifite inshingano yo gushyigikira ubutware bw’ikirenga bw’Imana.

8. Ni gute Amategeko yashyigikiraga ihame rya Yehova rihereranye no kwera?

8 Amategeko yashyigikiraga ihame rya Yehova rihereranye no kwera. Amagambo “uwera” no “kwera” aboneka incuro zirenga 280 mu Mategeko ya Mose. Amategeko yafashaga ubwoko bw’Imana gushyira itandukaniro hagati y’ibintu byera n’ibyanduye, akaba yaravugaga ibintu bitandukanye bigera kuri 70 byashoboraga guhumanya Umwisirayeli hakurikijwe imigenzo yariho. Ayo mategeko yavugaga ibihereranye n’isuku yo ku mubiri, imirire, ndetse n’uburyo bwo kwikiza imyanda. Bene ayo mategeko yari ay’ingirakamaro cyane ku buzima. * Ariko kandi, yari afite indi ntego yo mu rwego rwo hejuru yo gutuma ubwoko Yehova yatoranyije bukomeza kwitandukanya n’ibikorwa by’ibyaha byakorwaga n’amahanga yari abukikije yari yarononekaye mu by’umuco. Reka dufate urugero.

9, 10. Ni ayahe mategeko ahereranye n’imibonano mpuzabitsina no kubyara yari akubiye mu isezerano ry’Amategeko, kandi se, amategeko nk’ayo yari afite akahe kamaro?

9 Amategeko yari akubiye mu isezerano ry’Amategeko yavugaga ko iyo umugabo n’umugore bagiranaga imibonano mpuzabitsina cyangwa igihe umugore yabaga yabyaye—kabone nubwo yabaga ari umugabo n’umugore bashakanye—byatumaga bamara igihe runaka bahumanye  (Abalewi 12:2-4; 15:16-18). Ayo mategeko ntiyateshaga agaciro izo mpano zitanduye zituruka ku Mana (Itangiriro 1:28; 2:18-25). Ahubwo, yashyigikiraga ukwera kwa Yehova binyuriye mu kurinda abamusengaga kugira ngo batandura indwara. Birakwiriye kuzirikana ko amahanga yari akikije Isirayeli yashakaga kuvanga gahunda yo gusenga n’ibihereranye n’igitsina n’imigenzo y’iby’iyororoka. Gahunda yo gusenga y’Abanyakanaani yari ikubiyemo ubusambanyi bw’akahebwe. Ibyo byatumye habaho ibintu bibi bikabije bihereranye n’ukononekara k’umuco kwakwirakwiriye hose. Mu buryo bunyuranye n’ubwo, Amategeko yatumaga gahunda yo gusenga ya Yehova itagira aho ihurira rwose n’ibintu bihereranye n’ibitsina. * Ariko, hari n’izindi nyungu yabazaniraga.

10 Ayo mategeko yari yaragenewe kubigisha ukuri runaka kw’ingenzi cyane. * Mu by’ukuri se, ni gute icyaha cya Adamu cyagiye kigera ku bantu uko ibihe byagendaga bisimburana? Mbese, si mu mibonano mpuzabitsina no mu kubyara (Abaroma 5:12)? Koko rero, Amategeko y’Imana yahoraga yibutsa abagize ubwoko bwayo ko ari abanyabyaha. Mu by’ukuri, twese twavukiye mu byaha. (Zaburi 51:7, umurongo wa 5 muri Biblia Yera.) Dukeneye kubabarirwa no gucungurwa kugira ngo twegere Imana yacu yera.

11, 12. (a) Ni irihe hame ry’ingenzi rihereranye n’ubutabera Amategeko yashyigikiraga? (b) Ni ayahe mabwiriza yari akubiye mu Mategeko yabuzaga abantu kugoreka ubutabera?

11 Amategeko yashyigikiraga ubutabera bwa Yehova butunganye. Amategeko ya Mose yashyigikiraga ihame ryo kunganya cyangwa kuringaniza, mu bibazo bihereranye n’ubutabera. Bityo, Amategeko yaravugaga ati “ubugingo buhōrerwe ubundi, ijisho rihōrerwe irindi, iryinyo rihōrerwe irindi, ikiganza gihōrerwe ikindi. [I]kirenge gihōrerwe ikindi” (Gutegeka 19:21). Ubwo rero, iyo umuntu yaregwaga icyaha runaka,  igihano yahabwaga cyagombaga kuba gihwanye n’icyaha yabaga yakoze. Ubwo buryo Imana yagaragazagamo ubutabera bwari bwiganje mu Mategeko, kandi kugeza n’ubu, ni iby’ingenzi cyane gusobanukirwa ibihereranye n’igitambo cy’incungu cya Kristo Yesu, nk’uko Igice cya 14 kizabigaragaza.1 Timoteyo 2:5, 6.

12 Nanone, mu Mategeko hari hakubiyemo amabwiriza yabuzaga abantu kugoreka ubutabera. Urugero, hagombaga kuboneka nibura abagabo babiri kugira ngo ikirego runaka cyemerwe ko gifite ishingiro. Kurahira ibinyoma ni icyaha cyahanishwaga igihano gikomeye cyane (Gutegeka 19:15, 18, 19). Kurya ruswa no kwakira impongano byari bibujijwe mu buryo budasubirwaho (Kuva 23:8; Gutegeka 27:25). Ubwoko bw’Imana bwagombaga gukomeza gushyigikira ihame rya Yehova ryo mu rwego rwo hejuru rihereranye n’ubutabera, ndetse no mu mirimo yabwo irebana n’iby’ubucuruzi. (Abalewi 19:35, 36; Gutegeka 23:20, 21, umurongo wa 19 n’uwa 20 muri Biblia Yera.) Ayo mategeko yo mu rwego rwo hejuru kandi atararobanuraga abantu ku butoni yari imigisha ikomeye kuri Isirayeli!

Amategeko Yatsindagirizaga Ibyo Kugira Imbabazi no Kutarobanura Abantu ku Butoni mu Bihereranye n’Ubucamanza

13, 14. Ni gute Amategeko yatumaga umujura n’uwo yabaga yibye bakorerwa ibihuje n’amategeko?

13 Mbese, Amategeko ya Mose yari agizwe n’amategeko menshi yakurikizwaga mu buryo butagoragozwa cyangwa butarangwa n’impuhwe? Si ko biri rwose! Umwami Dawidi yarahumekewe maze arandika ati ‘amategeko y’Uwiteka aratunganye rwose.’ (Zaburi 19:8, umurongo wa 7 muri Biblia Yera.) Nk’uko Dawidi yari abizi neza, Amategeko yashyigikiraga ibyo kugira imbabazi no kutarobanura abantu ku butoni. Ni mu buhe buryo yabishyigikiraga?

14 Mu bihugu bimwe na bimwe muri iki gihe, amategeko asa n’aho anonera abagizi ba nabi kurusha uko yita ku bagiriwe nabi. Urugero, abajura bashobora gushyirwa mu buroko bakamaramo igihe runaka. Hagati aho, abibwe bashobora gukomeza kubura ibintu byabo biba byaribwe nyamara bagasabwa kwishyura imisoro yo kubaka amagereza no gutunga abo bagizi ba nabi. Muri Isirayeli ya kera, nta buroko bwabagaho nk’uko tububona muri iki gihe. Hariho imipaka idakuka ku bihereranye n’uburyo ibihano byagombaga gutangwa n’urugero byagombaga gutangwamo (Gutegeka 25:1-3). Umujura yabaga agomba kwishyura uwo yibye ibihwanye n’ibyo yamwibye. Ikindi kandi, hari izindi ndishyi  umujura yabaga agomba gutanga. Zabaga zingana iki? Zagendaga zitandukana hakurikijwe imimerere. Uko bigaragara, abacamanza bari barahawe uburenganzira bwo gusuzuma ibintu bimwe na bimwe, urugero nko kureba niba uwakoze icyaha yicuza ibyo yabaga yakoze. Ibyo bituma dusobanukirwa impamvu indishyi umujura yasabwaga gutanga dukurikije uko bivugwa mu Balewi 5:20-26 (6:1-7 muri Biblia Yera) yari nke cyane ugereranyije n’ivugwa mu Kuva 22:6 (umurongo wa 7 muri Biblia Yera).

15. Ni gute Amategeko yatumaga umuntu wicaga undi atabigambiriye agirirwa imbabazi kandi ubutabera bukubahirizwa?

15 Amategeko yagaragazaga mu buryo burangwa n’imbabazi ko amakosa yose atari ko yabaga yakozwe ku bushake. Urugero, iyo umuntu yicaga undi atabigambiriye, kuri we ntibyabaga ari ngombwa ko ubugingo buhorerwa ubundi, iyo yahitaga ahungira muri umwe mu midugudu y’ubuhungiro yari hirya no hino muri Isirayeli. Iyo abacamanza bujuje ibisabwa bo muri uwo mudugudu babaga bamaze gusuzuma ikibazo cye, yagombaga kuguma aho ngaho kugeza igihe umutambyi mukuru yari kuzapfira. Icyo gihe ni bwo yabaga afite uburenganzira bwo kuba aho ashatse hose. Bityo, yabaga yungukiwe n’imbabazi z’Imana. Nanone kandi, iryo tegeko ryatsindagirizaga agaciro gakomeye k’ubuzima bwa kimuntu.Kubara 15:30, 31; 35:12-25.

16. Ni gute Amategeko yarengeraga bumwe mu burenganzira bw’umuntu ku giti cye?

16 Amategeko yarengeraga uburenganzira bw’umuntu ku giti cye. Reka turebe ukuntu yarindaga abantu babaga barimo abandi umwenda. Amategeko yabuzanyaga kwinjira mu rugo rw’umuntu wabaga agufitiye umwenda ngo ufatire ikintu cye kugira ngo kibe ingwate y’uwo mwenda. Ahubwo, uwo babaga bafitiye umwenda yagombaga kuguma hanze maze akareka umufitiye umwenda akaba ari we usohokana iyo ngwate akayimuha. Ibyo byatumaga urugo rwe rutavogerwa. Iyo uwatanze umwenda yafataga umwitero w’uwo yabaga yahaye uwo mwenda akaba ari wo agira ingwate, yagombaga kuwumusubiza nimugoroba, kubera ko yashoboraga kuba yakenera kuwiyorosa nijoro.Gutegeka 24:10-14.

17, 18. Mu bihereranye n’intambara, ni gute Abisirayeli bari batandukanye n’andi mahanga, kandi kuki?

17 Ndetse n’intambara zarwanwaga zari zifite amategeko yazigengaga mu gihe cy’Amategeko. Ubwoko bw’Imana ntibwagombaga kurwana intambara kugira ngo buhaze icyifuzo cyo gushaka gutegeka cyangwa  kwigarurira ibihugu, ahubwo kwari ukugira ngo buhagararire Imana mu ‘ntambara z’Uwiteka’ (Kubara 21:14). Incuro nyinshi, Abisirayeli barabanzaga bagasaba abo bateye ko babishyira mu maboko. Iyo umudugudu runaka wangaga kwemera ibyo bawusabaga, icyo gihe Abisirayeli babaga bashobora kuwugota—ariko mu buryo buhuje n’amategeko y’Imana. Mu buryo butandukanye n’uko abasirikare benshi bagiye babigenza mu gihe cyose cy’amateka, abagabo bo mu ngabo za Isirayeli ntibari bemerewe gufata abagore ku ngufu cyangwa ngo bapfe kwica abantu mu buryo bw’ubugome. Bagombaga ndetse no kwita cyane ku bidukikije, ntibatemagure ibiti byera imbuto by’abanzi babo. * Izindi ngabo ntizabuzwaga ibyo bintu.Gutegeka 20:10-15, 19, 20; 21:10-13.

18 Mbese, wumva utewe ishozi no kumva ko mu bihugu bimwe na bimwe abana bakiri bato batozwa kugira ngo babe abasirikare? Muri Isirayeli ya kera, nta muntu wabaga ufite imyaka iri munsi ya 20 wemererwaga kujya mu gisirikare (Kubara 1:2, 3). Ndetse n’umugabo ukuze yemererwaga kutajya ku rugamba, iyo yabaga yatinye mu buryo bukabije. Umugabo wabaga ukimara kurongora yasonerwaga kujya ku rugamba igihe cy’umwaka wose, kugira ngo abanze abyare umwana uzamuzungura mbere y’uko ajya muri uwo murimo wabaga urimo akaga. Muri ubwo buryo, Amategeko yavugaga ko uwo musore yashoboraga ‘kunezeza’ umugeni we.Gutegeka 20:5, 6, 8; 24:5.

19. Ni ibihe bintu byari bikubiye mu Mategeko byari bigamije kurengera abagore, abana, imiryango, abapfakazi n’imfubyi?

19 Nanone kandi, Amategeko yarengeraga abagore, abana n’imiryango, binyuriye mu kubitaho. Yasabaga ababyeyi ko bahora bita ku bana babo kandi bakabaha inyigisho zo mu buryo bw’umwuka (Gutegeka 6:6, 7). Yabuzanyaga ukuryamana k’uburyo bwose kw’abantu bafitanye isano, kukaba kwarahanishwaga igihano cy’urupfu (Abalewi igice cya 18). Nanone, yabuzanyaga ubusambanyi akenshi busenya imiryango kandi bugatuma ibura umutekano no kwiyubaha. Amategeko yitaga ku bapfakazi n’imfubyi kandi yamaganaga mu buryo bukomeye cyane ibyo kubagirira nabi.Kuva 20:14; 22:21-23, umurongo wa 22-24 muri Biblia Yera.

20, 21. (a) Kuki Amategeko ya Mose yemereraga Abisirayeli kugira abagore benshi? (b) Mu bihereranye no gutana kw’abashakanye, kuki ibyavugwaga mu Mategeko byari bitandukanye n’ihame Yesu yongeye gusubizaho nyuma y’aho?

 20 Ku bihereranye n’ibyo ariko, hari bamwe bashobora kwibaza bati ‘ariko se, kuki Amategeko yemereraga abantu gushaka abagore benshi?’ (Gutegeka 21:15-17). Tugomba gusuzuma ayo mategeko dukurikije imimerere yariho icyo gihe. Abantu banenga Amategeko ya Mose bashingiye ku bihe bya none no ku mico iriho muri iki gihe, bagomba byanze bikunze kuyafata uko atari (Imigani 18:13). Amahame ya Yehova yashyizweho muri Edeni yatumye ishyingiranwa riba ubumwe burambye hagati y’umugabo umwe n’umugore umwe (Itangiriro 2:18, 20-24). Ariko kandi, igihe Yehova yahaga Abisirayeli Amategeko, ibikorwa nk’ibyo byo gushaka abagore benshi byari bimaze ibinyejana byinshi byarashinze imizi. Yehova yari azi neza ko ‘ubwoko [bwe] butagondaga ijosi’ incuro nyinshi bwari kujya bunanirwa kubahiriza ndetse n’amategeko menshi y’ibanze, urugero nk’amategeko yabuzanyaga gusenga ibigirwamana (Kuva 32:9). Mu buryo buhuje n’ubwenge rero, yabonye ko icyo kitari igihe gikwiriye cyo guhindura ibikorwa byabo byose bihereranye n’ishyingirwa. Ariko kandi, zirikana ko Yehova atari we watangije ibyo gushaka abagore benshi. Nyamara, yifashishije Amategeko ya Mose kugira ngo ashyire kuri gahunda uwo muco wo gushaka abagore benshi wari mu bwoko bwe kandi atume utabamo ibintu birangwa n’ubugome.

21 Mu buryo nk’ubwo, Amategeko ya Mose yemereraga umugabo gusenda umugore we bitewe n’impamvu zinyuranye zasaga n’aho zikomeye (Gutegeka 24:1-4). Yesu yavuze ko Imana yari yaremereye Abayahudi gusenda abagore babo ‘kuko imitima yabo [yari] inangiye.’ Ariko kandi, ibyo byari iby’igihe gito. Yesu yashubijeho ihame rya mbere rya Yehova rihereranye n’ishyingiranwa, kugira ngo abigishwa be bajye barikurikiza.Matayo 19:8.

Amategeko Yimakazaga Urukundo

22. Ni mu buhe buryo Amategeko ya Mose yakanguriraga abantu kugira urukundo, kandi se, bagombaga kurugaragariza bande?

22 Ushobora se kwiyumvisha ukuntu ibintu byaba bimeze muri iki gihe haramutse hariho amategeko akangurira abantu gukundana? Amategeko ya Mose yimakazaga urukundo mbere y’ibindi bintu byose. N’ikimenyimenyi, mu gitabo cyo Gutegeka kwa Kabiri honyine, ijambo ryahinduwemo “urukundo” mu buryo butandukanye rikoreshwamo, riboneka incuro zisaga 20. Itegeko rya kabiri rikomeye kuruta andi mu Mategeko, ryari iri rivuga ngo “ukunde mugenzi wawe nk’uko wikunda”  (Abalewi 19:18; Matayo 22:37-40). Ubwoko bw’Imana ntibwagombaga kugaragaza urwo rukundo hagati yabwo gusa, ahubwo bwagombaga no kurugaragariza abasuhuke bari hagati yabwo, bwibuka ko n’Abisirayeli na bo bari barigeze kuba abasuhuke. Bagombaga kugaragariza urukundo abakene n’abababaye, binyuriye mu kubafasha mu buryo bw’umubiri kandi bakirinda kubafatirana muri iyo mimerere ibabaje ngo babagirire nabi. Ndetse banasabwaga kwita ku matungo yahekaga imizigo babigiranye ubugwaneza.Kuva 23:6; Abalewi 19:14, 33, 34; Gutegeka 22:4, 10; 24:17, 18.

23. Ni iki umwanditsi wa Zaburi ya 119 yasunikiwe gukora, kandi se, ni iki natwe twagombye kwiyemeza gukora?

23 Ni irihe shyanga rindi ryahawe amategeko nk’ayo? Ntibitangaje rero kuba umwanditsi wa Zaburi yaranditse ati “amategeko yawe nyakunda ubu bugeni!” Ariko kandi, urukundo yakundaga ayo mategeko ntirwari uru rwo mu byiyumvo gusa. Rwamusunikiye kugira icyo akora, kubera ko yihatiraga kumvira ayo mategeko no kubaho mu buryo buhuje na yo. Nanone, yakomeje avuga ati “[amategeko yawe] ni yo nibwira umunsi ukīra” (Zaburi 119:11, 97). Ni koko, buri gihe yamaraga umwanya runaka yiga amategeko ya Yehova. Ntidushobora gushidikanya ko uko yamaraga igihe yiga amategeko ya Yehova, ari na ko urukundo yayakundaga rwarushagaho kugenda rwiyongera. Nanone kandi, urukundo yakundaga Nyir’ugutanga ayo mategeko, ari we Yehova Imana, na rwo rwarushagaho kwiyongera. Uko uzakomeza kwiga amategeko y’Imana, turifuza ko nawe wazakomeza kugirana na Yehova imishyikirano ya bugufi, we Nyir’ugutanga Amategeko Ukomeye akaba n’Imana irangwa n’ubutabera.

^ par. 8 Urugero, amategeko yasabaga ko abantu bataba imyanda babaga bitumye, ko umurwayi ashyirwa ukwe, n’ayasabaga ko umuntu wese wabaga yakoze ku ntumbi yakwiyuhagira yari akubiyemo ubumenyi buhanitse ugereranyije n’icyo gihe, ku buryo bwaje gushyirwa mu mategeko yagengaga andi mahanga hashize ibinyejana byinshi.Abalewi 13:4-8; Kubara 19:11-13, 17-19; Gutegeka 23:14, 15, umurongo wa 13 n’uwa 14 muri Biblia Yera.

^ par. 9 Mu gihe insengero z’Abanyakanaani zabaga zirimo ibyumba byagenewe gukorerwamo imibonano mpuzabitsina, Amategeko ya Mose yo yavugaga ko mu gihe umuntu yabaga ahumanye atashoboraga no kuba yakwinjira mu rusengero. Ku bw’ibyo rero, kubera ko imibonano mpuzabitsina yatumaga abantu bamara igihe runaka bahumanye, mu buryo buhuje n’amategeko, nta muntu washoboraga kugira imibonano mpuzabitsina kimwe mu bigize gahunda yo gusenga yaberaga mu nzu ya Yehova.

^ par. 10 Kwigisha ni byo byari intego y’ibanze y’Amategeko. Igitabo kimwe kivuga ko ijambo ry’Igiheburayo ryahinduwemo “amategeko,” ari ryo toh·rahʹ, risobanurwa ngo “inyigisho.”Encyclopaedia Judaica.

^ par. 17 Amategeko yabazaga mu buryo butaziguye ati “igiti cyo mu murima mbese na cyo ni umuntu byatuma ugitera nka wa mudugudu?” (Gutegeka 20:19). Umuhanga w’Umuyahudi wo mu kinyejana cya mbere witwa Philon yerekeje kuri iryo tegeko maze asobanura ko Imana ibona ko “bidakwiriye ko wagirira abantu uburakari maze ukabutura ibintu bitariho urubanza.”