Soma ibirimo

Jya kuri meni ya kabiri

Reba urutonde rw'ibirimo

Abahamya ba Yehova

Ikinyarwanda

Umunara w’Umurinzi—wo kwigwa  |  Werurwe 2013

Ese koko ni Josèphe wabyanditse?

Ese koko ni Josèphe wabyanditse?

Mu Mubumbe wa XX w’igitabo cyanditswe na Flavius Josèphe, umuhanga mu by’amateka wo mu kinyejana cya mbere, yavuzemo iby’urupfu rwa “Yakobo, umuvandimwe wa Yesu witwaga Kristo” (Antiquités judaïques). Intiti nyinshi mu bya Bibiliya zibona ko ayo magambo ari ukuri. Icyakora, hari izishidikanya ku yandi magambo ari muri uwo mubumbe avuga ibirebana na Yesu. Ayo magambo yiswe Testimonium Flavianum agira ati

“Icyo gihe, hariho umugabo witwaga Yesu, niba byemewe kumwita umugabo, wari umunyabwenge, kuko yakoraga ibintu bitangaje, kandi abantu benshi bishimiraga kumva inyigisho ze. Yireherejeho Abayahudi benshi n’Abanyamahanga. Ni we Kristo; kandi igihe Pilato yamuciraga urubanza rwo kubambwa ku musaraba abisabwe n’abakuru bo muri twe, abamukundaga ntibahise bamuta, kuko yababonekeye yongeye kuba muzima ku munsi wa gatatu, nk’uko abahanuzi b’Imana bari barabihanuye, bagahanura n’ibindi bintu bihebuje ibihumbi icumi bimwerekeyeho; kandi Abakristo, ni ukuvuga abantu bamwitiriwe, na n’ubu baracyariho.”—Josèphe—The Complete Works, byahinduwe na William Whiston.

Kuva mu mpera z’ikinyejana cya 16, habayeho impaka zikomeye hagati y’abemera ko uwo mwandiko uhuje n’ukuri, n’abashidikanya ko Josèphe ari we wawanditse. Serge Bardet, umuhanga mu by’amateka w’Umufaransa akaba n’impuguke mu birebana n’inyandiko za kera, yagerageje gupfundura ipfundo ry’izo mpaka zari zimaze ibinyejana bine. Mu gitabo yanditse, yashyize ahabona ibyo yagezeho mu bushakashatsi bwe.—Le Testimonium Flavianum—Examen historique considérations historiographiques.

Josèphe ntiyari umwanditsi w’Umukristo. Yari umuhanga mu by’amateka w’Umuyahudi; ku bw’ibyo, impaka zavutse zari zishingiye ahanini ku birebana no kuba yaravuze ko Yesu ari we “Kristo.” Bardet amaze gukora ubushakashatsi yemeje ko imyandikire y’iryo zina ry’icyubahiro “ihuza neza neza n’amategeko y’ururimi rw’ikigiriki.” Bardet yongeyeho ko ashingiye ku kuntu Abakristo n’abo mu idini rya kiyahudi babona ibintu, intiti zidakwiriye kuvuga ko Josèphe atashoboraga gukoresha izina Christos, ahubwo ko ari na cyo kintu cy’ingenzi cyerekana ko Yesu ari umuntu uvugwa mu mateka. Yakomeje avuga ko icyo ari ikintu abantu bajora batagombye kuba barirengagije.

Ese haba hari umuntu wiganye imyandikire ya Josèphe akongera ayo magambo mu mwandiko we? Bardet ashingiye ku bintu bigaragazwa n’amateka no ku biri muri uwo mwandiko, yavuze ko kugira ngo uwo muntu ashobore kumwigana byari kuba ari nk’igitangaza. Yavuze ko nta muntu n’umwe wari kwigana imyandikire ya Josèphe, kuko uburyo bwe bwo kwandika bwari bwihariye.

None se kuki izo ntiti mu bya Bibiliya zishidikanya ku kuri kw’ibyo yanditse? Bardet yagaragaje intandaro y’izo mpaka avuga ko izo ntiti zishidikanya kuri wa mwandiko witwa Testimonium, ariko ntizishidikanye ku zindi nyandiko nyinshi za kera, bitewe gusa no kwanga kwemera ko Yesu ari Kristo. Yakomeje avuga ko izo mpaka zimaze ibinyejana byinshi, zishingiye ku “mpamvu zififitse” aho gushingira ku isesengura ry’umwandiko, kuko ryo ubwaryo rigaragaza rwose ko ibivugwamo ari ukuri.

Dutegereje kureba niba ubushakashatsi bwa Bardet buzagira icyo buhindura ku mitekerereze y’izo ntiti ku birebana na wa mwandiko witwa Testimonium Flavianum. Ubwo bushakashatsi bwemeje uwitwa Pierre Geoltrain, impuguke mu birebana n’amateka y’abaharaniraga ko imigenzo y’idini rya kiyahudi ikurikizwa n’Abayahudi babaga mu bihugu byagenderaga ku muco w’Abagiriki, akaba n’impuguke mu birebana n’amateka y’Abakristo bo mu kinyejana cya mbere. Mbere yumvaga ko uwo mwandiko witwa Testimonium wongewemo ibintu, ndetse agaseka cyane abawemeraga. Ariko yaje guhindura ibitekerezo. Yavuze ko yabitewe n’ubushakashatsi bwa Bardet. Ubu Geoltrain avuga ko “nta muntu wagombye gutinyuka kuvuga ko atari Josèphe wanditse uwo mwandiko.”

Icyakora, Abahamya ba Yehova bafite impamvu zumvikana kurushaho zishingiye kuri Bibiliya, zituma bemera ko Yesu ari we Kristo.—2 Tim 3:16.