Slovňikos
A B C Č ČH D, Ď DŽ E F G H CH I J K L M N O P PH R S T TH V Z Ž
A
Agor kale svetoske.
Ľikerel oda varesavo časos, savo paľis ľidžala ke oda, hoj ela zňičimen ada svetos, savo hino andro vasta le Satanoske. Hin oda tiš oda isto časos, sar pes o Kristus visarela pale. O aňjela, saven ľidžala o Kristus, „thovena pre sera le nalačhen le lačhendar“ a le nalačhen zňičinena. (Mat 13:40–42, 49) Le Ježišoskere učeňika igen kamenas te džanel, kana pes ada kerela. (Mat 24:3) Sigeder sar o Ježiš geľa andro ňebos, diňa lav peskere nasledovňikenge, hoj lenca ela „medik na avela o agor kale svetoske“. (Mat 28:20)
Achaja.
Adi phuv sas pre južno sera andro Grecko. Patrinelas odoj calo poloostrovos Peloponez the o maškarutno kotor andro Grecko. Hlavno foros lenge sas o Korint, aľe vladňinenas upral lende o Rimana. (Sk 18:12)
Alabasteris.
Hin oda bar, savo sas nadur paš o foros Alabastron andro Egipt. Kale barestar pes kerenas kučora abo kančora (khore) pro pachňaca oľejčeki. Maj savoren sas uzka kirle (grkaňa), save pes denas mištes te phandel, kaj lendar oda draho oľejos te na avel avri a kaj andre lende te ačhel odi šukar pacha. (Mar 14:3)
Alfa the Omega.
Amen.
Ada lav znameňinel mi ačhel pes avka abo čačes pes mi ačhel. Hino andal o hebrejsko lav aman, so znameňinel te el verno abo hoj šaj paťas. Te vareko phenďa amen, kaleha sikaďa, hoj suhlasinel oleha, so vareko phenďa. A tiš hoj suhlasinel oleha, so sas phendo andre modľitba abo andre prisaha. Andre kňižka Zjaveňe o lav amen hino le Ježišoskero titulis. (5Mo 27:26; 1Kn 16:36; Rim 1:25; Zj 3:14)
Aňjelos.
Po hebrejski malach a po grecki angelos. Soduj ala lava znameňinen „poslos“. Aľe te džal pal o poslos, savo dživel andro ňebos, ta pes pre leste phenel aňjelos. (1Mo 16:7; 32:3; Jak 2:25; Zj 22:8) Le aňjelen hin igen bari zor. O Del len kerďa o keci sigeder sar le manušen. Andre Biblija hin pal lende pisimen, hoj hine „but ezera“, hoj hine „le Devleskere čhave“ a tiš „tosarutne čercheňa“. (5Mo 33:2; Job 1:6; 38:7; Ju 14) Le aňjelen našťi en čhave. O Del kerďa dojekhes. Hine buter sar 100 milijoni. (Da 7:10) Andal e Biblija šaj dikhas, hoj dojekhe aňjelos hin menos, aľe na dojekh aňjelos hino ajso isto. Savore presikaven e pokora a na kamen, kaj len te ašaren. But lendar aňi na kamle te phenel sar pes vičinen. (1Mo 32:29; Luk 1:26; Zj 22:8, 9) Dojekh lendar kerel aver buťi. Varesave hine pašes paš o Jehovaskero tronos abo phenen avrenge le Devleskere lava. Aver pomožinen le Jehovaskere ľudoske, savo hino pre phuv. Sar o Del vareso odsudzinďa, džan a keren porjadki a tiš pomožinen, sar pes zvestinel pal e lačhi sprava. (2Kr 19:35; Ža 34:7; Mat 4:11; Luk 1:30, 31; Zj 5:11; 14:6) A andro baro mariben, savo ela andro Armagedon, ena pre le Ježišoskeri sera a pomožinena leske. (Zj 19:14, 15)
Apoštolos.
Aramejsko čhib.
Hin oda jekh le čhibendar, savenca vakerenas o Semiťi. Hiňi podobno la hebrejčinake a hin len ajsi isto abeceda. Peršo laha vakerenas ča o Aramejci. Aľe paľis sas hlavno čhib, sar peske o manuša kamle te dothovel o kšefti. Kala čhibaha vakerenas tiš andre Asirija the andro Babilon. Tiš sas hlavno čhib andre Perzija. (Ezd 4:7) Andre adi čhib sas pisimen varesave kotora le kňižkendar Ezdraš, Jeremijaš the Daňjel. Varesave lava andre aramejsko čhib hine tiš andro Kresťanska grecka pisma. (Ezd 4:8–6:18; 7:12–26; Jer 10:11; Mar 14:36; Sk 9:36)
Arejopagos.
Sas oda cikno vrchos andro foros Ateni pre severozapadno sera khatar e Akropola. Avka istones pes tiš vičinelas koda sudos, sar varekas sudzinenas a savo sas pre koda vrchos. Pro Arejopagos ande le Pavol o filozofa, save pes vičinenas stojici the epikurejci, kaj o Pavol te phenel andre soste paťal. (Sk 17:19)
Archaňjelos.
Armagedon.
Po hebrejski Har Megiddón, so znameňinel o vrchos Megido. O lav Armagedon pes mišľinel pre „vojna, savi pes ačhela andro baro ďives le Nekbaredere Devleskero“. Andre adi vojna pes zdžana o kraľa pal caľi phuv, kaj pes te maren le Jehovaha. (Zj 16:14, 16; 19:11–21; dikh o lav BARO TRAPIŠAGOS)
Aselgeia.
Dikh o lav TE KEREL BINOS BIJE LADŽ.
Aver romňi.
Sas oda mek aver romeskeri romňi. Aľe na sas la až ajso postaveňe sar leskera peršona romňa. Buterval pes ačhelas, hoj oda sas lengere služki. (2Mo 21:8; 2Sa 5:13; 1Kr 11:3)
Azija.
B
Bal.
Sas oda del, saveske služinenas o Kanančana. Phenenas pre leste, hoj leske patrinel o ňebos, hoj ov del o brišind a kerel, kaj o manuša te en plodna. Le laveha „Bal“ pes phenelas the aver devlenge, save na sas až ajse bare. Andre hebrejsko čhib ada lav znameňinel dženo, saveske vareso patrinel the raj. (1Kr 18:21; Rim 11:4)
Bare šere andro foros.
On zastupinenas la vlada odoj, kaj bešenas o Rimana. Lenge sas pro šero, kaj andro foros te džal sa mištes, te dodikhel pro love, te sudzinel olen, so na doľikerenas o zakonos a tiš te del o trestos. (Sk 16:20)
Bari jama.
Andal o grecko lav abyssos. Ada lav znameňinel igen hlboko abo hoj pes na del te zmerinel a hoj les nane koňec. Andro Kresťanska grecka pisma pes kale laveha mišľinel harešta (bertena) abo te vareko bešel harešta. Varekana pes tiš kale laveha mišľinel hrobos, aľe šaj znameňinel mek vareso buter. (Luk 8:31; Rim 10:7; Zj 20:3)
Baro lačhipen.
Andal o grecko lav charis. Ada lav sikavel pre varesoste, so hino lačho a so avren pricirdel. Šaj oda el daros, savo hino dino le jilestar abo te vareko davkerel le jilestar. Te pes vakerel pal o Devleskero baro lačhipen, mišľinel pes kaleha o daros le Devlestar, savo hino dino bare jilestar a avka, hoj vaš kada ňič na užarel. Ada daros sikavel, hoj o Del davkerel le jilestar, hoj igen rado dikhel le manušen a hino ke lende igen jileskero. Purano grecko lav znameňinel te dikhel pre varekaste mištes abo daros dino šťirones. Pre kajso daros le manušes nane ňisavo pravos aňi peske les našťi zaslužinel. Chudel les ča angle (vaš) kada, hoj koda, ko leske les del, hino igen šťiro the jileskero. (2Ko 6:1)
Baro rašaj.
Andro Hebrejska pisma pes avka tiš phenelas pro nekbareder rašaj. Andro Kresťanska grecka pisma pes kale laveha mišľinenas ola rašaja, saven sas baro postaveňe. Šaj maškar lende ule ola, so varekana sas nekbareder rašaja the ola, so ľidžanas o 24 rašajike skupini. (2Kn 26:20; Ezd 7:5; Mat 2:4; Mar 8:31)
Baro trapišagos.
Kada grecko lav znameňinel pharipen abo trapišagos, sar manuš zadživel vareso igen nalačho. O Ježiš vakerelas pal o „baro trapišagos“, savo mek na sas. Sas phendo, hoj ala pharipena zadživela o Jeruzalem, aľe hlavňe kada majinen te zadživel o manuša, sar o Ježiš avela la „zoraha the bare ašaribnaha“. (Mat 24:21, 29–31) O Pavol phenďa, hoj kada trapišagos hino sar spravodlivo trestos proťi ola, so „na prindžaren le Devles“ a proťi ola „so na prilen e lačhi sprava“ pal o Ježiš Kristus. Andre 19. kapitola andro Zjaveňe pes pal o Ježiš pisinel sar pal koda, ko ľidžal le aňjelen andre vojna proťi dzivo zvjeratos, proťi kraľa pre phuv a the proťi lengere slugadža. (2Te 1:6–8; Zj 19:11–21) Kada baro trapišagos predživena but manuša. (Zj 7:9, 14, dikh o lav ARMAGEDON)
Belzebub.
Kada pes phenel pro Satan, savo vladňinel upral o demona. Šaj el, hoj oda hino oda isto menos sar Bal-zebub, so sas o del Bal, saves ašarenas o Filišťinci andro foros Ekron. (2Kr 1:3; Mat 12:24)
Beng.
Hin oda le Satanoskero menos. Andro Kresťanska grecka pisma ada menos znameňinel koda, so ohovarinkerel. O Satan chudľa ada menos, bo ov hino koda, so nekbuter ohovarinkerel a vakerel oda, so nane čačipen proťi o Jehovas, proťi leskero lav a the proťi leskero svato menos. (Mat 4:1; Jan 8:44; Zj 12:9)
Boľipen; te bolel.
Andal o grecko lav, savo znameňinel te džal tel o paňi. O Ježiš phenďa, hoj koda, ko kamel te el leskero nasledovňikos, pes mušinel te del te bolel. Andre Biblija pes leperel the oda sar bolelas o Jan, o boľipen le svatone duchoha, o boľipen la jagaha the aver boľipena. (Mat 3:11, 16; 28:19; Jan 3:23; 1Pe 3:21)
C
Cikne grajora.
Andro Mojžišoskero zakonos pes pre lende dikhelas sar pro chaben, savo šaj chanas. Sar kala cikne grajora varekhaj džan, ta pes zdžan andre kopa a hine igen but. Vaš oda te kala cikne grajora (kobilki) varekhaj avenas, dikhenas pre lende sar pre bari bibacht. (2Mo 10:14; Mat 3:4)
Cipune gone.
Kala gone pes kerenas ča jekhe kotorestar la cipatar. Sas oda koziko abo bakraňi cipa, kaj andre te ačhel e mol (o vinos). E mol pes čhivelas andro neve cipune gone, bo te e mol kisňinel, avel andal late avri o oksid uhličito, savo andro gone kerel baro tlakos. O neve cipune gone pes tel o tlakos rozcirden, aľe o purane, save hine imar zorale, pukňinen. (Joz 9:4; Mat 9:17)
Cisaris.
Avka vičinenas oles, ko vladňinelas upral e Rimsko riša. Hin oda le menostar Caesar. Andre Biblija pes vakerel pal o cisaris Augustus, Tiberijus, Klavdijus. Tiš pal o Nero, aľe leskero menos andre nane pisimen. Andro Kresťanska grecka pisma pes kale laveha mišľinel the zor, so hin le vladen, čiže štatos. (Mar 12:17; Sk 25:12)
Cisariskere slugadža.
Sas oda rimska slugadža, save chraňinenas le cisaris, kaj pes leske vareso te na ačhel. Kale slugadžen sas baro lav andre politika a vaš oda sas le cisariha jekh vast abo les šaj čhivenas tele. (Fil 1:13)
Č
Časos, kana pes o Ježiš visarela pale.
Andro Kresťanska grecka pisma pes kale laveha mišľinel, hoj o Ježiš Kristus vladňinel sar kraľis, the te oda amare jakhenca našťi dikhas. Kada časos chudňa akor, sar bešľa andro ňebos pro tronos sar mesijašsko kraľis a ľikerela dži o ďives, medik (pokim) na ela zňičimen kada svetos. Kada, hoj pes o Kristus visarela pale, nane oda, hoj avela a sig džala het, aľe mišľinel pes varesavo obdobje, savo ľikerel varesavo časos. (Mat 24:3)
ČH
Čhavo le Davidoskero.
Mišľinel pes pro Ježiš a kada sikavelas, hoj sas andal e Davidoskeri fajta. Pal e zmluva, savi sas kerďi le Davidoha, majinďa te chudel o kraľišagos. (Mat 12:23; 21:9)
Čhavo le manušeskero.
Andro evaňjelija hino kada lav pisimen asi 80-var. Kaleha pes mišľinel pro Ježiš Kristus, hoj uľiľa čačes sar manuš a na sar aňjelos, savo pre peste iľa manušikano ťelos. Tiš oda sikavel, hoj pro Ježiš pes majinde te ačhel o lava andal e kňižka Daňjel 7:13, 14. Andro Hebrejska pisma pes kada lav čhavo le manušeskero phenel pro Ezechijel the pro Daňjel, kaj feder te dičhol, savo rozďjeľis hin, te vareso vakerel o manuš a te vakerel o Del. (Eze 3:17; Da 8:17; Mat 19:28; 20:28)
D, Ď
Dekapolis.
(Andal o grecka lava deka, so znameňinel 10 a polis, so znameňinel foros). Vaš oda pes mišľinel pro 10 grecka fori. Avka pes tiš vičinelas e phuv, savi sas pro vichodno sera le Galilejskone morostar a tiš le paňestar Jordan. Bo odoj sas nekbuter ala fori. Andre ala fori sas helensko kultura a tiš pes odoj igen cinkerelas the bikenkerelas. O Ježiš odarig phirelas, aľe ňikhaj nane pisimen, hoj bi geľahas andre varesavo kale forendar. (Mat 4:25; Mar 5:20)
Demona.
Našťi len dikhas, hine igen nalačhe a hin len ajsi zor, savi le manušen nane. Andre 1. Mojžišovo 6:2 pes pre lende phenel, hoj hine „o čhave le čačikane Devleskere“. A andro Juda 6. veršos pes phenel, hoj hine „aňjela“. Kalestar dičhol, hoj na sas stvorimen sar nalačhe. Ala aňjela peske korkore phende, hoj na šunena le Devles akor, sar dživelas o Noe. Kaleha pes pridine ko Satan a tiš gele proťi o Jehovas. (5Mo 32:17; Luk 8:30; Sk 16:16; Jak 2:19)
Denaris.
Sas oda strjeborno rimsko minca, savi važinelas asi 3,85 grami. Pre jekh sera sas o muj le cisariskero. Jekh denaris sas ajci, so zarodelas o robotňikos pro ďives. A tiš pes jekhe denariha poťinelas odi daň, savi o Rimana kidenas avri le Židendar. (Mat 22:17; Luk 20:24)
Devleskero kraľišagos.
Ala lava nekbuter sikaven pre vlada, prekal savi o Del sikavel, hoj hino Nekbareder Raj. O vladcas hino le Devleskero Čhavo Kristus Ježiš. (Mat 12:28; Luk 4:43; 1Ko 15:50)
Dozorcas.
Greckone laveha episkopos pes mišľinel ajso murš, saveske sas dino pro šero, kaj te dodikhel pro zboros a kaj pes te starinel pal oda, so kampel ole dženenge, so odoj hine. Oda phurikano lav znameňinel te chraňinel a te starinel pes. O lava dozorcas the phureder (presbyteros) sikaven pre odi isto buťi andro kresťansko zboros. O lav phureder sikavel, hoj hino zoralo andro paťaviben a o lav dozorcas sikavel pre buťi, savi pes lestar užarel. (1Ti 3:1–7; 1Pe 5:2)
Drachma.
Andro Kresťanska grecka pisma pes kaleha mišľinel strjeborno grecko minca, savi važinelas 3,4 grami. (Luk 15:8, 9)
Drom.
Kale laveha pes andre Devleskero lav mišľinel pre oda sar pes manuš chovinel abo so kerel, či pes oda le Jehovaske pačinel abo na pačinel. Pal o Ježišoskere nasledovňika pes vakerelas sar pal ola, so pes dine pre le Rajeskero drom. A oda vaš oda, bo paťanas andro Ježiš Kristus a tiš kerenas oda so the ov. (Sk 19:9)
Drukos.
Stlpos le kaštestar, savo terďolas. Pre kajso drukos varesave narodi murdarenas abo thovenas te figinel mulo ťelos, kaj averdžene te daran abo kaleha avren anenas andre ladž. O Asirčana, saven aver prindžarenas, hoj andro vojni sas igen nalačhe the bijo jilo, murdarenas olen, saven zalenas avka, hoj len premarenas pro kašta, saven sas ostra špici, save lenge pregele prekal o per dži andro koľin. Pal o židoviko zakonos majinde o manuša, save kerde vareso igen nalačho (napriklad, save gele proťi o Del abo presikavenas e paťiv le modlenge) te el murdarde le barenca abo varesar aver. Až paľis majinde lengere ťeli te figinel pro drukos abo pro stromos, kaj aver te daran. (5Mo 21:22, 23; 2Sa 21:6, 9) O Rimana varekana kajse dženes phandenas ko drukos, so znameňinelas, hoj merelas až pal varesave ďivesa la dukhatar kalestar, hoj les šuťarelas, la bokhatar the le taťipnastar. Varekana ole dženeske primarenas o vasta the o pindre ko drukos avka sar oda sas the le Ježišoha. (Luk 24:20; Jan 19:14–16; 20:25; Sk 2:23, 36) Po grecki stauros, so znameňinel drukos abo stlpos, savo terďol. Ajso, pre savo sas murdardo o Ježiš. Ňič na sikavel, hoj bi kada lav sikavelas tiš pro kerestos, ke savo pes ola, so na sas Židi, modľinenas imar čirla anglo Kristus. O lav mučeňicko drukos sikavel, so znameňinel oda purano lav, bo the o Ježiš phenďa o lav stauros, saveha kamľa te phenel, hoj leskere nasledovňika zadživena baro trapišagos, ladž a hoj igen cerpinena. (Mat 16:24; Heb 12:2)
Duchos.
Po hebrejski ruach a po grecki pneuma. Kale laven hin buter viznami. Kada lav na sikavel pre oda, hoj sar o manuš merel, ta vareso lestar mek dživel dureder. Aľe ala duj lava sikaven pre oda, hoj oda hin zor, sava o manuša našťi dikhen, aľe šaj la ciťinen. Ola purane lava pes phenen akor, te pes vakerel pal e (1.) balvaj, (2.) pal e zor, so hin le manušen the le zvjeraten, save dživen pre phuv, (3.) pal oda, so cirdel o jilo vareso te phenel abo te kerel, (4.) pal o lava, save hine le Devlestar abo le demonendar, (5.) te pes vakerel pal o Del, aňjela the demona, save dživen andro ňebos the (6.) pal e Devleskeri zor, svato duchos. (2Mo 35:21; Ža 104:29; Mat 12:43; Luk 11:13)
Dvora.
Sas ohraďimen. Peršo sas khatar o svatostankos, paľis sas khatar o chramos. Avri pre dvora, kaj sas o svatostankos the pre andruňi dvora, kaj sas o chramos, sas o oltaris, pre savo pes anenas o obeťi, save pes labarenas. Andre Biblija pes vakerel the pal o dvori, save sas khatar o khera the palaca. (2Mo 8:13; 27:9; 1Kr 7:12; Mat 26:3; Mar 15:16; Zj 11:2)
Ďesjatki.
Sas oda 10 percenti, savenca pes poťinelas, nekbuter akor, sar džalas pal o naboženska veci. (Mal 3:10; 5Mo 26:12; Mat 23:23; Heb 7:5) Akor sar o Izraelčana doľikerenas Mojžišoskero zakonos, anenas ďesjatki la urodatar, savi bariľa andre odi phuv. A tiš anenas ďesjatki le dobitkostar the le bakrorendar. Kale ďesjatkendar džalas tiš le Levitenge. Aľe o Leviťi tiš denas ďesjatki olestar, so chudle, kaj olestar te den le rašajenge andal e Aronoskeri fajta. Sas mek the aver ďesjatki. O kresťana imar na mušinen te davkerel o ďesjatki.
DŽ
Dživipen.
Andre varesave verši pes romano lav dživipen prethovel andal o hebrejsko lav nefeš the grecko lav psyché. Andal e Biblija achaľuvas, hoj pes kaleha mišľinel pro (1.) manuša, (2.) zvjerata, (3.) pro dživipen le manušeskero abo le zvjeratoskero (Mat 10:39; Jan 10:11). Choč but vjeri sikhľaren vareso aver, aľe e Biblija sikavel, hoj o lava nefeš the psyché pes phenel pro manuša the zvjerata, save dživen pre phuv, save hine ratestar the masestar, save pes den te chudel, dičhol len a šaj meren. Tiš pes kaleha mišľinel, hoj o manuš majinel vareso te kerel calone jileha, dživipnaha the nekfeder sar pes del. (5Mo 6:5; Mat 22:37) Andro varesave verši kala phurikane lava šaj tiš znameňinen, hoj vareso igen kames, prajines tuke vareso abo tut cirdel vareso te chal. Varekana pes kada tiš šaj phenel pro mulo manuš abo ťelos. (4Mo 6:6; Pri 23:2; Iz 56:11; Ag 2:13)
Džungaľipen.
Mišľinel pes kaleha tiš ada, te vareko hino melalo abo akor, te vareko kerel džungale veci a kavka nane žužo (čisto) andro jilo aňi andre goďi. Andre Biblija pes kada lav phenel pre varesoste, so le Mojžišoskero zakonos na domukhel. (3Mo 5:2; 13:45; Ef 5:5)
E
Etijopija.
Hin oda phuv pre južno sera khatar o Egipt. Andre čirlatuňi doba ke adi phuv patrinelas tiš oda kotor, so hin dži tele andro Egipt the andro Sudan. (Sk 8:27)
Eufrat.
Nekbareder the nekdvoležiteder paňi andre juhozapadno Azija. A tiš patrinel maškar ola duj hlavna paňa andre Mezopotamija. Peršovar pes pal ada paňi vakerel andre 1. Mojžišovo 2:14, hoj hino jekh le štare paňendar, save džanas prekal o Eden. Varekana pes leske phenel ča „Rjeka“. (1Mo 31:21) Ada paňi Eufrat sas predal o Izraelčana hraňica, savi sas pre severno sera. (1Mo 15:18; Zj 9:14; 16:12)
Evnuchos.
Doslovňe oda hino murš, savo hino čhindo avri. Ala murša služinenas andre kraľiskero kher. Starinenas pes pal e kraľovna the pal o kraľiskere aver romňija. Ada lav pes phenelas the pro murša, save na sas čačes evnucha, aľe save sas bare šere andre kraľiskero kher. O lav evnuchos pes phenel the pre ajso manuš, savo kamel te ačhel slobodno, kaj so nekbuter te kerel predal o Del. (Mat 19:12; Est 2:15; Sk 8:27)
F
Faraonos.
Avka pes phenelas olenge, so vladňinenas andro Egipt. Andre Biblija hine leperde sar pes vičinenas pandž lendar (Šišak, So, Tirhaka, Necho the Chofra). Pal aver faraona na džanas sar pes vičinenas. Na džanas sar pes vičinenas aňi ola faraona, save dživenas akor, sar dživelas o Abraham, o Mojžiš the o Jozef. (2Mo 15:4; Rim 9:17)
Farizeja.
Sas oda židoviko nabožensko sekta, savi peske pal peste mišľinelas igen but a savi sas akor, sar dživenas o apoštola. Na sas andal e rašajiko fajta. Igen zorales doľikerenas o Zakonos the o tradiciji, save na sas pisimen, aľe beršenca pes doľikerenas. (Mat 23:23) Na kamenas, kaj len te chal vareso la greckona kulturaha. Vaš oda, hoj len sas baro postaveňe, ta lenge sas o manuša tel o vast. (Mat 23:2–6) Varesave lendar patrinenas ko sudci pro sudos Sanhedrin. But pes le Ježišoha kerenas pal o sabat the pal o chočsave tradiciji. Čhivenas leske pro jakha, hoj pes zdžal le binošnenca the olenca, so kidkerenas avri o daňi. Avka sar o Saul andal o Tarzus the varesave lendar ačhile kresťana. (Mat 9:11; 12:14; Mar 7:5; Luk 6:2; Sk 26:5)
Filozofa, save paťanas oda, so sikhľarelas o Epikuros.
On paťanas oleske, so sikhľarelas o Epikuros (berš 341 – 270 anglo Ježiš). Oda, so paťanas, sas zathodo pre kada, hoj peske andro dživipen kampel ča te uživinel. (Sk 17:18)
Filozofa, save paťanas oda, so sikhľarelas o Zenos.
Greciko škola predal o filozofa, save paťanas, hoj manuš šaj el bachtalo akor, te dživel avka sar oda hino dino andre priroda a del pes te ľidžal peskera goďaha. Sas peske ista, hoj čačes goďaver manuš peske na kerel šero olestar, te les vareso dukhal a aňi peske na kamel te uživinel. (Sk 17:18)
G
Gehena.
O udolje Hinom pes po grecki phenelas gehena a sas pre juhozapadno sera le Jeruzalemostar. (Jer 7:31) Pal kada than pes andro proroctvi vakerel, hoj oda sas than pal o Jeruzalem, kaj pes čhivkerenas mule ťeli. (Jer 7:32; 19:6) Ňič na sikavel pre oda, hoj bi odoj čhivenas džidone manušen abo zvjeraten, kaj odoj te cerpinen abo te labon. Vaš oda e gehena našťi el varesavo than, kaj bi e duša le manušeskeri labolas andre jag pro furt. Sar o Ježiš the leskere učeňika vakerenas pal e gehena, mišľinenas, hoj o manuša sar te bi „merena dujtovar“, ada hin, hoj ena zňičimen pro furt. (Zj 20:14; Mat 5:22; 10:28)
Gone.
Sas kerde hrubone pochtanestar (latkatar), andre save pes čhivelas napriklad o žužoďiv (pšeňica). Buterval sas kerde le kale kozakere dzarendar. O manuša pre peste thovenas ajse gone, te len sas varesavi žaľa. (1Mo 37:34; Luk 10:13)
Grekos.
Kale laveha pes na mišľinel ča pro manuša, save uľile sar Greki, aľe tiš pro savore manuša, save nane Židi. Abo tiš pro manuša, save andre varesoste priile grecko čhib the e kultura. (Joe 3:6; Jan 12:20)
Guverneris.
H
Hades.
Ada grecko lav znameňinel oda isto, so po hebrejski šeol. (Dikh o lav HROBOS.)
Hebrejcos.
Kale laveha sas peršovar phendo pro Abram (Abraham), kaj les te rozprindžaren le Amorejčanendar, save paš leste bešenas. Paľis pes kada lav phenelas pro Abrahamoskere čhave, save sas leskere vnukostar le Jakobostar. (1Mo 14:13; 2Mo 5:3)
Hebrejčina.
Oda sas čhib le Židengeri. Akor, sar dživelas o Ježiš, sas la hebrejčina but lava andal e aramejčina. Po hebrejski vakerelas o Ježiš the leskere učeňika. (Sk 26:14)
Hermes.
Grecko del, savo sas čhavo le Dijoskero. Pro Hermes pes phenelas, hoj vakerelas avre devlengere lava a tiš hoj ňisavo del na džanel avka te vakerel sar ov. Vaš oda o manuša andre Listra phende pro Pavol, hoj hino kada del. (Sk 14:12)
Herodes.
Avka pes vičinelas dojekh raj, savo vladňinelas upral o Židi, bo les pre ada thode bare šere andal o Rim. Le Herodes Bares prindžaren avka, hoj diňa te prekerel o jeruzalemsko chramos a tiš kaleha, hoj diňa te murdarel le cikne muršoren, bo kamľa te murdarel le Ježiš. (Mat 2:16; Luk 1:5) Leskere čhave o Herodes Archelaos the o Herodes Antipas vladňinenas upral o phuva, kaj anglal lende vladňinelas lengero dad. (Mat 2:22) O Antipas sas tetrarchas, so znameňinel, hoj sas vladcas, aľe na sas les titulis sar kraľis, the te leske o manuša avka phenenas. Vladňinelas akor, sar o Kristus zvestinelas trin the jepaš berš the akor, sar sas pisimen perša 12 kapitoli andal e kňižka Skutki. (Mar 6:14–17; Luk 3:1, 19, 20; 13:31, 32; 23:6–15; Sk 4:27; 13:1) Paľis varesavo časos vladňinelas o Herodes Agripas Peršo. Ov sas vnukos le Herodesoskero Bareskero. Les murdarďa le Devleskero aňjelos. (Sk 12:1–6, 18–23) Paľis chudňa te vladňinel leskero čhavo o Herodes Agripas Dujto, savo vladňinelas dži akor, medik (pokim) o Židi na gele proťi o Rim. (Sk 23:35; 25:13, 22–27; 26:1, 2, 19–32)
Hlavno bar.
Bar, savo sas andro rohos la stavbake. Sas igen dvoležito, bo leha pes spojinenas duj fali. Ada bar pes thovelas andro zakladi. Mušinelas te el igen zoralo, hlavňe te pes kerenas bare budovi, andre save pes zdžanas but manuša. A tiš pes thovelas andro foroskere muri. Ada lav pes tiš phenel pre oda, sar sas stvorimen e phuv, hoj hiňi sar te bi thoďi pro hlavno bar. Tiš pes kale laveha mišľinel pro Ježiš. Pre leste hin phendo, hoj hino „hlavno bar“ andro kresťansko zboros. Bo pal o zboros pes tiš phenel, hoj hino sar te bi duchovno stavba. (Ef 2:20; Job 38:6)
Hrnčjaris.
Oda sas manuš, savo la čikatar kerelas pira, čare the aver nadobi. Po hebrejski o lav hrnčjaris znameňinel koda, ko varesostar kerel vareso, doslovňe forminel. Oda, hoj peske o hrnčjaris la čikaha šaj kerel so kamel, amenge pomožinel mek feder te achaľol oleske, savi bari zor hin le Jehovas upral o manuša the narodi. (Iz 64:8; Rim 9:21)
Hrobos.
Te paš o lav hrobos nane e poznamka tel e čjara, mišľinel pes hrobos, kaj hino vareko parumen. Odoj, kaj hin e poznamka tel e čjara, pes prethovkerel hebrejsko lav šeol a grecko lav hades, so nane doslovňe hrobos, aľe sikavel oda, hoj ola, so mule, imar na dživen. E Biblija sikavel, hoj ola, so jekhvar mule, imar ňič na keren aňi pestar imar ňič na džanen. (1Mo 47:30; Kaz 9:10; Mat 27:61; Sk 2:31) Po grecki mnémeion znameňinel tiš hrobos. Ada lav znameňinel te leperel peske, so sikavel pre oda, hoj pro manuš, savo muľa, peske averdžene leperen. (Jan 5:28, 29)
CH
Chaldejci.
Mišľinel pes pro manuša, save dživenas paš o paňa Eufrat the Tigris. Andre čirlatuňi doba sas andre adi Chaldejsko phuv nekbareder foros o Ur, andal savo sas o Abraham. (Sk 7:4)
Cherubina.
Hin oda aňjela, saven hin igen baro postaveňe. Hin lenge dine andro vasta bare ulohi. Hine aver aňjela sar o serafini. (1Mo 3:24; 2Mo 25:20; Iz 37:16; Heb 9:5)
Chodba, kaj sas pal o soduj seri o stlpi.
Andro chramos, sar dživelas o Ježiš, oda sas bari chodba, kaj sas pal o soduj seri o stlpi a sas upre thoďi e strješka. Kadi chodba sas pre vichodno sera pre avruňi dvora. Pre kadi chodba pes dikhelas sar pre oda, so mek ačhiľa le chramostar, savo kerďa o Šalamun. Andal e Biblija džanas, hoj jevende o Ježiš phirelas pal kadi chodba. Paľis pes odoj o perša kresťana zdžanas, kaj te ašaren le Devles. (Jan 10:22, 23; Sk 5:12)
Chramos.
Than, kaj pes ašarelas o Del. Stavba andro Jeruzalem, kaj phirenas o Izraelčana te ašarel le Devles a vaš oda lenge imar na kampľa o svatostankos. Peršo chramos kerďa o Šalamun a zňičinde les o Babilončana. Dujto chramos kerďa o Zorobabel, sar avľa pale andal o Babilon a paľis les prekerďa o Herodes Baro. Andre Biblija pes buterval vakerel pal o chramos tiš sar pal o Jehovaskero kher. (Mat 21:13; Luk 11:51; 1Kn 29:1; 2Kn 2:4; Mat 24:1)
I
Ilirija.
Kotor tel e Rimsko riša, savi sas pre severozapadno sera le Greckostar. O Pavol pes dochudľa dži paš kadi phuv, aľe nane isto či zvestinelas andre Ilirija abo avľa ča paš lakeri hraňica. (Rim 15:19)
Inepos, kaj skidne e peršo uroda.
Sas oda dujto le trine bare inependar, save mušinenas savore židovika murša te slavinel andro Jeruzalem. Andro Kresťanska grecka pisma pes ada inepos vičinel the Letňice, so znameňinel 50. ďives. Andro Hebrejska pisma pes kada inepos vičinel inepos, kaj skidne e peršo uroda abo inepos pal o 7 kurke. Slavinelas pes 50. ďives pal o 16. nisan. (2Mo 23:16; 34:22; Sk 2:1)
Inepos, sar pes chanas o marikľa bijo kvasos.
Jekh le trine bare inependar, save pes sako berš slavinenas andro Izrael. Ada inepos pes chudelas te slavinel 15. ďives andro čhon nisan, jekh ďives pal o Pesach a ľikerelas 7 ďives. O Izraelčana prekal ada inepos šaj chale ča marikľi bijo kvasos a kaleha peske leperenas, hoj gele het andal o Egipt. (2Mo 23:15; Mar 14:1)
Inepos, sar pes žužarelas o chramos.
Akor peske leperenas, hoj sas žužardo (očisťimen) o chramos, savo meľarďa o Antijochos Epifanes. Chudne les te slavinel 25. ďives andro čhon kislev a ľikerelas oda 8 ďives. (Jan 10:22)
Inepos, savo sas pro jesos.
Sas oda nekdvoležiteder inepos predal o Izraelčana. Vičinelas pes tiš Jom Kipur (andal o hebrejsko lav jóm hakkippurim, so znameňinel „ďives, savo učharel“). Slavinelas pes 10. ďives andro čhon etanim. Ča akor andre koda ďives geľa o nekbareder rašaj andre Neksvateder andro svatostankos a paľis andro chramos. Odoj diňa le zvjeratengero rat sar obeť, kaj te en odmukhle leskere bini, o bini le Levitengere the o bini le manušengere. Ala obeťi sikavenas pre le Ježišoskeri obeť, savi jekhvar pro furt odčhiďa le manušengere bini. Angle adi obeť šaj en o manuša pale lačhe le Jehovaha. Sar pes o manuša zdžanas pre ada svato zhromažďeňe a slavinenas ada inepos, sas akor sabat, ľikerelas pes o postos a na kerelas pes e buťi. (3Mo 23:27, 28; Sk 27:9; Kol 1:20; Heb 9:12)
Inepos vaš e uroda.
Ada inepos sas 15. – 21. ďives andro čhon etanim. Oslavinelas pes oda, hoj skidne e uroda pro agor le beršeske. Sas oda časos, sar o Izraelčana radisaľonas a paľikerenas le Jehovaske vaš e bari uroda. Sar sas ada inepos, bešenas andro stani a kaleha peske leperenas pre oda, hoj gele het andal o Egipt. Ada inepos patrinelas maškar o trin inepi, paš save pes užarelas le muršendar, hoj len džana te slavinel andro Jeruzalem. (3Mo 23:34; Ezd 3:4; Jan 7:2)
Izop.
Oda hiňi rastlina, sava hin kovle konarica the prajta. Sar pes o manuša očisťinenas pal o Zakonos, ta pes lelas, kaj pes te pokropinel le rateha abo le paňeha. Andre Biblija pes kale laveha phenelas pro buter rastlini, napriklad pomajoranka (Origanum maru the Origanum syriacum). Pal o izop, pal savo pes vakerel andro Jan 19:29, šaj uľahas kada zvezkos la majorankaha prichudlo pre varesavo konaris abo oda šaj uľahas cirokos običajno (Sorghum vulgare), saves hin e stonka dos bari pre kada, kaj pes laha delas te thovel e hubka ko muj le Ježišoske. (Heb 9:19)
Izrael.
Menos, savo diňa o Del le Jakoboske. Paľis pes avka vičinenas savore Jakoboskere čhave sar narodos. O čhave, so sas le Jakoboskere 12 čhavenge pes tiš vičinenas Izraelska čhave, o kher le Izraeloskero, Izraelsko ľudos abo Izraelčana. Menos Izrael pes tiš phenelas pro 10-kmeňengero severno kraľišagos, savo pes odďeľinďa le južnone kraľišagostar. Paľis tiš pre ola kresťana, save dživena andro ňebos, the lenge pes phenel „le Devleskero Izrael“. (Gal 6:16; 1Mo 32:28; Sk 4:10; Rim 9:6)
J
Jakob.
Čhavo le Izakoskero the la Rebekakero, saveske paľis o Del zmeňinďa o menos pro Izrael. Sas dad le Izraelčanengero, saven prindžarenas tiš sar Židen. Leskere 12 čhavendar a lengere čhavendar pes kerde 12 kmeňi sar Izraelsko narodos. O menos Jakob pes dureder phenelas pro Izraelsko narodos. (1Mo 32:28; Mat 22:32)
Jarmos.
Sas oda paľica, sava o manuš hordinelas (phiravelas) pro phike (vali) a pre lakere agora pes vareso thovelas, napriklad o braďa (vedri) le paňeha. Tiš pes kajsi paľica thovelas pro meňa duje zvjeratenge (napriklad sar sas o gurumňa, biki the somara) a laha cirdenas o verdan abo o sersami, savenca pes kerelas pre maľa. Kajso jarmos tiš hordinenas o otroka, save ľidžanas vareso pharo. Vaš oda ada lav tiš sikavel pro otroctvos abo hoj o manuš hino varekaske tel o vast. A tiš sikavel pre oda, hoj o manuš igen cerpinel. Te pes lelas tele abo phagelas koda jarmos, kaleha pes sikavelas, hoj oda manuš imar nane otrokos, nane varekaske tel o vast a hoj imar aňi na cerpinel. (3Mo 26:13)
Jehovas.
Romanes pes avka phenel pre le Devleskero menos. Andre hebrejsko čhib pes pisinel štare pismenkenca, so pes phenel tetragramos. O menos Jehovas hino andro Kresťanska grecka pisma pisimen 237-var. (Dikh o dodatkos A5.)
Jekhoro.
The kale laveha šaj prethovas grecko lav monogenes. O phurikano lav doslovňe znameňinel jeďinačkos. Kada lav sikavel pre oda vzťahos so hin maškar o čhave the roďiči. Andre Devleskero lav hin ada lav pisimen, te pes vakerel pal o jekhoro čhavo, so sas jekha vdova andal o foros Najn. Tiš te hin pisimen pal e Jajrusoskeri čhajori a pal o čhavoro, saves leskero dad anďa ko Ježiš, kaj andal leste te tradel avri le demonos. (Luk 7:11, 12; 8:41, 42; 9:38) Te pes kale laveha mišľinel pro Ježiš, ta andro romano preklados pes oda prethovel laveha jekhoro. (Jan 1:18)
Juda.
Štarto čhavo le Jakoboskero the la Leakero. Ole lavendar, save phenďa o Jakob sar merelas, dičholas, hoj andal e Judaskeri fajta avela avri baro kraľis, savo vladňinela pro furt. Jekh čhavo andal e Judaskeri fajta sas o Ježiš. O menos Juda sikavel the pro kmeňos a pal leste pes tiš vičinel o južno kraľišagos – Judsko. (1Mo 29:35; 49:10; Heb 7:14)
K
Kaďidlos.
Sas oda zmišimen pachňaca živici the balzami, save lokes labonas a avelas andal lende šukar pacha. Andro svatostankos the andro chramos pes kerelas le špecijalnone kaďidloha, andre savo sas štar prisadi. Sako tosara the sako rat pes labarelas pro oltaris, savo sas andre Svato. A pro inepos, savo sas pro jesos, pes labarelas andre Neksvateder. O kaďidlos sikavelas pro modľitbi, save pes modľinenas o svata. O kresťana imar na mušinen te labarel o kaďidlos. (2Mo 30:34, 35; 3Mo 16:13; Zj 5:8)
Kidlo avri (pomazimen).
Ada hebrejsko lav znameňinel te pomakhel le oľejoha. Sar sas o manuš abo varesavi veca pomakhle le oľejoha, sikavelas oda, hoj sas kidlo avri pre varesavi bari buťi. Andro Kresťanska grecka pisma hino ada lav phendo the akor, sar džal pal o manuša, save dživena andro ňebos a save chudle o svato duchos. (2Mo 28:41; 1Sa 16:13; Luk 4:18; Sk 10:38; 2Ko 1:21)
Koda, ko hino proťi o Kristus.
Kale grecike laves hin duj viznami. Šaj sikavel pre varesoste, so hin proťi o Kristus a tiš varekas, ko pestar kerel le Kristus a avka pes lestar ačhel falošno Kristus. Savore manuša the organizaciji, save pestar ča keren, hoj len bičhaďa o Kristus abo pre peste phenen, hoj on hine o Mesijašis abo džan proťi o Kristus the leskere učeňika, šaj pes pre lende phenel, hoj hine antikrisťi. (1Ja 2:22)
Koda, so džal proťi o Del (odpadlikos).
Koda nalačho.
Kresťanos.
Kristus.
Kvasos.
Prisada, savi pes delas andro chumer abo andro paňi, savo kerelas, hoj o chumer avelas upre a o paňi kisňinelas (abo e mol, paľenka, lovina). Kale laveha pes buter mišľinelas pro chumer, savo avelas upre a o kotor lestar pes mukhelas, kaj pes lestar te kerel paľis. Te pes andre Biblija vakerel pal o kvasos, ta pes mišľinel pro binos abo džungaľipen. Aľe the pro nalačhipen, savo až avka na dičhol a savo hino všadzik. (2Mo 12:20; Mat 13:33; Gal 5:9)
L
Lačhi sprava.
Lakťos.
Sas oda mjera, savaha pes merinelas e dlžka le lakťostar dži o maškarutno angušto. O Izraelčana džanenas, hoj oda hin 44,5 centimetri. Aľe sas the baro lakťos, savo sas bareder o jekh burňik a merinelas 51,8 centimetri. (1Mo 6:15; Zj 21:17)
Legija.
Andre phurikano foros Rim pes ada lav phenelas, sar len sas andre armada 4000 – 6000 slugadža. Andre Biblija pes kale laveha mišľinel baro počtos, savo pes aňi na del te zgenel. (Mat 26:53; Mar 5:9; Luk 8:30)
Levi; Levitas.
O Levi sas trito čhavo le Jakoboskero the la Leakero. Tiš pes avka vičinelas o kmeňos, andal savo ov sas. Le Leviskere trine čhavendar sas trin hlavna skupini, save kerenas rašajiko buťi. O lav „Leviťi“ pes varekana phenelas pro calo kmeňos bije Aronoskeri fajta, save sas rašaja. O kmeňos Levi na chudľa le Devlestar ňisavo kotor la phuvatar, savi o Del sľubinďa le Izraelčanenge, aľe chudľa 48 fori andro phuva, save imar sas dine avre kmeňenge. (5Mo 10:8; 1Kn 6:1; Heb 7:11)
Losi.
Sas oda barora abo kaštora, save pomožinenas pal varesoste te rozhodňinel. Thovenas pes andre brek abo andre kučori. Zarazinelas pes lenca a o losos, savo peľa avri abo pes cirdľa avri, sikaďa sar oda ela. Sigeder sar ada kerenas, pes modľinenas. (Mat 27:35; Sk 1:26)
Lubipen.
Po grecki porneia. Andre Biblija pes kaleha mišľinel seksualno chovišagos, savo o Del zakazinel. Patrinel ke kada te vareko džal avreha avraha, te vareko džal vaš o love, te peha pašľon duj džene, save nane veradune (solacharde), homoseksualita the sodomija (le zvjeratenca). Andre kňižka Zjaveňe pes kaleha tiš mišľinel pro Baro Babilon, so znameňinel savore falošna vjeri. Phenel pes, hoj hino prostitutka, bo kerel lubipen, te pes thovel jekhetane le vladcenca andal kada svetos, kaj ča te chudel zor the o barvaľipen. (Zj 14:8; 17:2; 18:3; Mat 5:32; Sk 15:29; Gal 5:19; dikh o lav PROSTITUTKA)
M
Macedonija.
Sas oda e phuv pre severno sera khatar o Grecko. Kadi phuv ačhiľa rajikaňi, sar vladňinelas o Aleksander Baro. Kadi phuv na sas ňikaske tel o vast, medik (pokim) la na zaile o Rimana. Sar o Pavol geľa peršovar andre Evropa, vladňinenas upral late o Rimana. O Pavol odoj geľa trival. (Sk 16:9)
Malomocenstvo.
Pharo nasvaľiben, savo pes kerelas pre cipa. Andre Biblija pes kale laveha mišľinelas pro buter veci. O malomocenstvo pes šaj prechudľa the le uravibnastar the le kherestar, kaj sas. Te sas pro manuš ada nasvaľiben, phenelas pes pre leste, hoj hino malomocno. (3Mo 14:54, 55; Luk 5:12)
Mana.
Kada chaben delas o Jehovas le Izraelčanen, sar 40 berš phirenas pal e pušťa. Sikavelas pes pre phuv sako tosara, sar imar na sas e rosa, ča pro sabat na. Sar la o Izraelčana peršovar dikhle, phučle: „Oda so kada?“, po hebrejski „man hu?“ (2Mo 16:13–15, 35) Te o Ježiš vakerelas pal e mana, kamelas pre varesoste te sikavel. (Jan 6:49, 50)
Mare, save sas kerde predal o Del.
12 mare, save sas thode pro skamind andre Svato, peršo andro svatostankos a paľis andro chramos. Sas thode jekh upral aver andro duj radi po 6. Tiš pes lenge phenelas o mare, save pes denas pro oltaris. Pre dojekh sabat pes kala mare, save sas obetimen le Jehovaske, vimeňinenas vaš o čerstva. Sar sas kala mare ile avri andal e Svato, chanas len ča o rašaja. (2Kn 2:4; 2Mo 25:30; 3Mo 24:5–9; Mat 12:4; Heb 9:2)
Medovja.
O Medovja sas narodos, savo avľa avri le Jafetoskere čhastar le Madajostar. Gele te bešel andre Iransko phuv a pal varesavo časos pes odoj kerďa e Medsko phuv. O Medovja sas andro Jeruzalem pro inepos, sar pes skidelas e peršo uroda andro berš 33 pal o Kristus. (Sk 2:9)
Mesijašis.
Andal o hebrejsko lav, savo znameňinel pomazimen. Po grecki pes kada lav phenel Kristus. (Da 9:25; Jan 1:41)
Mirha.
Sas oda husto ľepkavo paňi, savo šukares pachinelas. Lelas pes andal o kandre abo cikne stromici, save pes vičinenas mirhovňikos (Commiphora). La mirhatar pes kerelas svato oľejos, saveha pes pomazinelas. Tiš pes thovelas pro uraviben the pro haďi, kaj te pachinen. Čhivelas pes andro oľejčeki, savenca pes masirinelas a tiš laha makhenas le mule manušen a avka len pripravinenas pro pohrebos. (2Mo 30:23; Pri 7:17; Mat 2:11; Jan 19:39)
Mlinsko bar.
Sas oda hladko okruhlo bar, savo pes thovelas pre aver bar a avka pes erňinelas (meľinelas) o žužoďiv (pšeňica) pro aro. Andre biblicko doba sas maj dojekha fameľija kajso mľinkos, saveha o džuvľija erňinenas. Le Mojžišoskero zakonos na domukhelas, kaj varekastar te len kajso mľinkos abo upruno bar, bo kavka bi peske e fameľija našťi kerďahas sako ďives o maro. Te sas kajso mľinkos baro, ta leha krucinenas o zvjerata. (5Mo 24:6; Mar 9:42)
Modla.
Mojžišoskero zakonos.
Moloch.
O del le Amonitengero. Tiš leske phenenas Malkam abo Milkom. (Sk 7:43)
N
Nadoba, andre savi pes labarelas o kaďidlos.
Sas le somnakajistar (zlatostar), le strjebrostar abo le meďostar. Andro svatostankos the andro chramos pes andre late labarelas o kaďidlos a thovenas pes andre late o angarora pal o oltaris, pre savo sas diňi e obeť. A tiš pes andre thovenas o zlabarde šňurki andal o lampi andal o somnakuno svjetňikos. Phenelas pes tiš pre late, hoj hiňi nadoba pro angarora. (2Mo 37:23; 2Kn 26:19; Heb 9:4)
Nardos.
Pachňaco oľejos, saves sas ľoľi farba, savo pes dochudelas le čačikane nardostar (Nardostachys jatamansi). Vaš oda, hoj sas igen draho, ta pes andre čhivenas the ajse oľejčeki, save na sas ajse draha. Varekana lestar tiš kerenas ajse, so na sas original, aľe falošna. Hino zaujimavo, hoj o Marek the o Jan pisinen, hoj le Ježišoske sas čhido pro šero čačikano nardos. (Mar 14:3; Jan 12:3)
Nazaretsko.
Neksvateder.
Sas oda izba andro svatostankos the andro chramos, kaj pes thovelas e truhla la zmluvakeri. Tiš pes lake phenelas, hoj hiňi Svato le svatonendar. Pal o Mojžišoskero zakonos šaj andre geľa ča o nekbareder rašaj a oda ča pro inepos, savo sas pro jesos. (2Mo 26:33; 3Mo 16:2, 17; 1Kr 6:16; Heb 9:3)
Nevo čhon.
Mišľinel pes peršo ďives andre dojekh čhon andro židoviko kalendaris. Koda ďives pes o manuša zdžanas, mulatinenas a anenas buter obeťi sar pes lendar užarelas. Paľis pes kalestar ačhiľa inepos a koda ďives pes na kerelas buťi. (4Mo 10:10; 2Kn 8:13; Kol 2:16)
Nisan.
Avka pes vičinelas peršo čhon andro židoviko nabožensko kalendaris a sas oda 7. čhon andro svetsko kalendaris. Sigeder pes ada čhon vičinelas abib, aľe sar o Židi avle pale andal o Babilon, ta les chudne te vičinel nisan. O nisan ľikerelas jepaš čhon le marcostar dži jepaš čhon andro apriľis. (Neh 2:1) Židoviko inepos Pesach pes slavinelas 14. nisana. O Ježiš Kristus zathoďa kada ďives o leperiben pre leskero meriben. (Luk 22:15, 19, 20) Koda isto ďives les primarde pro drukos. (Luk 23:44–46)
O
Obeť, savi čhorďol avri.
Ajsi obeť sas e mol (o vinos), savi pes čhivelas avri pro oltaris a delas pes mek the aver obeťenca. O Pavol kaleha kamelas te phenel, hoj hino ochotno te del the pes korkores vaš o phrala the pheňa andro zboros. (4Mo 15:5, 7; Fil 2:17)
Obeť.
Hino oda daros, savo del manuš le Devleske, kaj leske te paľikerel, kaj te udžanel, hoj kerďa vareso nalačho abo kaj te el pale lačho le Devleha. Imar akorestar sar dživelas o Abel, o manuša anenas le Devleske obeťi či oda imar sas le zvjeratengere abo varesave aver. Kala obeťi o manuša anenas, bo kamenas a na hoj mušinenas. Aľe sar imar sas le Mojžišoskero zakonos, ta mušinenas te anel o obeťi. Le zvjeratengere obeťi imar na kampel akorestar sar o Ježiš diňa peskero dživipen sar dokonalo obeť. O kresťana anen le Devleske duchovna obeťi. Kaleha pes mišľinel, hoj les ašaren a keren predal leste vareso. (1Mo 4:4; Heb 13:15, 16; 1Ja 4:10)
Obeťi, save pes labarenas.
Sas oda zvjeratengeri obeť (bikos, bakroro, capos, hrdlička abo holubos). Koda, ko anďa ajsi obeť le Devleske, peske na mukhľa ňisavo kotor le zvjeratostar, savo diňa te obetinel. Aľe calo zlabolas pro oltaris. (2Mo 29:18; 3Mo 6:9; Mar 12:33; Heb 10:6)
Obeťi vaš o binos.
Denas pes akor, sar manuš kerďa binos, pre savo les scirdľa leskero ňedokonalo ťelos, aľe na sas oda narokom. Sar obeť šaj dine buter druhi le zvjeratendar, le bikostar dži po holubos. Džalas pal oda či oda manuš sas barvalo abo čoro, aľe kamľa, kaj leske te el odmukhlo. (3Mo 4:27, 29; Heb 10:8)
Ola, so sas le Herodesoha.
Vičinenas len tiš Herodijana. On igen kerenas pal peskeri phuv. Andre politika but zaačhenas vaš oda, so kamelas le Herodesoskeri fameľija akor, sar lenge diňa zor te vladňinel o Rim. Ke kadi sekta patrinenas the varesave saduceja. O Herodijana pes thode jekhetane le farizejenca proťi o Ježiš. (Mar 3:6)
Ola, so sikhľarenas andal o zakonos.
Phurikano lav sikavel pro murša, save prepisinkerenas o kotora andal o Hebrejska pisma. Sar dživelas o Ježiš, ta pes kada lav phenelas pro murša, save mištes prindžarenas o zakonos. Ola, so sikhľarenas andal o zakonos, džanas proťi o Ježiš. (Ezd 7:6, poznamka tel e čjara; Mar 12:38, 39; 14:1)
Ola perša abo peršo.
Mišľinel pes peršo ovocje la urodatar abo la buťatar. O Jehovas kamelas le Izraelčanendar, kaj leske te den oda peršo savorestar, či oda imar sas o manuša, zvjerata abo e uroda. O Izraelčana sar narodos denas sar obeť le Devleske oda peršo la urodatar pro inepos, sar pes chanas o marikľa bijo kvasos the pro inepos, sar skidne e peršo uroda. Kale laveha „peršo ovocje“ pes phenel the pro Kristus the pre ola, kas peske kidňa avri (pomazana). (1Mo 25:33; 2Mo 11:5; Kol 1:15; Zj 1:5)
Oltaris.
Sas oda cikňi stavbica. Kerelas pes la čikatar, le barendar, le bare barendar abo tiš le kaštestar, pre savo sas thoďi e bľacha. Pre ajso oltaris o manuša anenas obeťi abo kaďidlos. Andre peršo izba andro svatostankos the andro chramos sas cikno somnakuno (zlato) oltaris, kaj pes obetinelas o kaďidlos. Sas kerdo le kaštestar, savo sas obcirdlo le somnakajiha. Pre dvora sas „meďeno oltaris“, pre savo pes anenas o obeťi, save pes labarenas pre jag. (2Mo 39:38, 39; 1Kr 6:20; Mat 5:23, 24; Luk 1:11; Sk 17:23)
Otrokos.
Akor, sar pes pisinelas e Biblija, sas but otroka. Varesave raja sas ke peskere otroka igen nalačhe, aver sas jileskere. Aľe varekana o lav otrokos znameňinelas vareso buter. Sas oda tiš služobňikos, saveske o raja paťanas a presikavenas e paťiv. Akor, sar vladňinenas o Rimana, sas but otroka, aľe o manuš šaj uľahas premukhlo andal o otroctvos. Te sas premukhlo peskere rajeha angle (vaš) ola, kas sas pre kada zor, chudelas rimsko občjanstvos, aľe našťi geľa andre politika. Te sas premukhlo ča peskere rajeha, na sas imar otrokos, aľe na sas les ajsi chasna sar olen, saven sas rimsko občjanstvos. Te manuš uľolas sar slobodno, takoj les sas rimsko občjanstvos. Maškar o perša kresťana sas slobodna, otroka the ola, save sas premukhle andal o otroctvos. Pre savore kresťana pes phenel, hoj hine otroka, aľe le Devleskere, bo sas cinde avri le Ježišoskere rateha. Ola, save pes den te bolel sar kresťana korkore, bo oda on kamen, ačhen otroka peskere rajenge le Devleske Jehovaske the le Ježišoske Kristoske. (1Ko 7:22)
P
Palina.
Hin oda buter druhi rastlini, saven hin hrubeder stonki. Hine igen kirke a zorales pachinen. Andro Zjaveňe 8:11 o lav palina sikavel pro kirko the jedovato latka, savi pes tiš vičinel absint.
Paňi, kaj labol igen zoraľi jag.
Hin oda sar te bi ajso than, savo „labol la jagaha the le plinoha“ a tiš sikavel pro „dujto meriben“. Andre kada paňi ena čhide savore, save na bajinen oda nalačho so keren, o Beng a tiš o Hrobos. Alestar, hoj andre majinel te el čhido o aňjelos, o meriben the o Hrobos, savenge e jag našťi kerel ňič, dičhol, hoj ada paňi našťi las avka, hoj bi odoj doslovňe vareko pro furt cerpinelas. Kaleha pes mišľinel, hoj o nalačhipen ela zňičimen pro furt. (Zj 19:20; 20:14, 15; 21:8)
Pečatka.
Laha pes kerelas otlačkos (andre čik abo andro voskos). Kada sikavelas, hoj vareso varekaske patrinel, hoj vareso hino original abo platno. Phurikane pečatki pes kerenas zorale materjalostar (le barestar, la slonovinatar abo le kaštestar), andre savo sas naopak čhingerde avri o pismenki abo varesavo znakos. Aľe te pes phenel pečatka, ta pes mišľinel tiš vareso, so hino garudo a sostar ňiko na džanel. (Ef 1:13; Zj 9:4)
Pergamenos.
Kerelas pes le bakrane, kozike abo gurvane cipendar a ľikerelas buter sar papirusis. Pre kala cipi pes pisinelas. Pre kala zvitki, save pes kerenas kale cipendar, pes pisinelas the e Biblija. Andro pergameni, save peske o Pavol pomangľa le Timotejostar, sas asi vareso andal o Hebrejska pisma. Kale cipendar sas the varesave zvitki, save pes arakhle paš o Mulo moros. (2Ti 4:13)
Pesach.
Inepos, savo pes slavinelas 14. ďives andro čhon abib, savo pes paľis vičinelas nisan. Kada inepos leperelas, hoj o Izraelčana sas premukhle andal o Egipt. Pre kada inepos pes delas te murdarel bakroro abo cikňi kozica. Kada pes pekelas a paľis pes oda chalas le kirke biľinkenca the le marikľenca bijo kvasos. (2Mo 12:27; Jan 6:4; 1Ko 5:7)
Pomocno služobňikos.
Andal o grecko lav diakonos, so znameňinel služobňikos abo sluhas. O lav pomocno služobňikos pes mišľinel pro murš, savo andro zboros pomožinel savore zborove phurederenge. Te vareko kavka kamel te služinel, mušinel te doľikerel o požjadavki, save hine andre Biblija. (1Ti 3:8–10, 12)
Porneia.
Dikh o lav LUBIPEN.
Posledna ďivesa.
Kada lav the aver lava napriklad „pro agor kale ďivesenge“, save hine leperde andro proroctvi andre Biblija, pes mišľinel, hoj džal pal o časos, kana oda, so pes majinel te ačhel andre kadi doba, igen dičhola. (Eze 38:16; Dan 10:14; Sk 2:17) Pal oda sar sas o proroctvos phendo, šaj predžal čepo abo but berša. So hino kajso baro, hoj andre Biblija pes kala lava „posledna ďivesa“ phenen pre amari doba. Mišľinel pes kaleha tiš o časos, kana pes o Ježiš visarela pale. (2Ti 3:1; Jak 5:3; 2Pe 3:3)
Postos.
Hin oda časos, sar peske manuš phenel, hoj varesavo časos na chala chaben. O Izraelčana ľikerenas o postos, savo sas pro jesos akor, sar zadživenas o pharipena a tiš sar lenge kampľa pomoca le Devlestar. O Židi kerde štar bare posti andro berš, save lenge leperenas oda baro nalačhipen, savo beršenca zadžiďile. O kresťana ada imar na mušinen te doľikerel. (Ezd 8:21; Iz 58:6; Mat 9:14; Luk 18:12; Sk 13:2, 3; 27:9)
Prisaha.
Kaleha manuš del lav le Devleske, hoj vareso kerela, dela varesavi obeť abo daros, hoj predal leste vareso baro kerela a hoj pes vzdela varesostar, choč oda nane vareso nalačho a šaj bi oda kerelas. (Mat 5:33)
Prisaha.
Te manuš del prisaha, sikavel kaleha, hoj oda, so phenel, hino čačipen. Kaleha del baro lav, hoj vareso kerela abo na kerela. Buterval denas ajso lav varekaske, ko sas bareder, nekbuter le Devleske. O Jehovas diňa prisaha le Abrahamoske, kaj leske buter te paťal, hoj doľikerela odi zmluva, savi leha kerďa. (1Mo 14:22; Heb 6:16, 17)
Proroctvos.
Šaj oda en lava le Devlestar, save vareko vakerel abo sas varekaske sikado, so kamel o Del. O proroctvos šaj el the oda, te hino varekaske vareso dophendo, te pes vakerel pal oda, so o Del kamel, pal leskere rozsudki the pal oda, so pes ačhela. (Rim 16:26; 2Pe 1:20, 21)
Prorokos.
Sas oda manuš, prekal savo o Del phenelas, so kamel te kerel. Sas oda manuša, save vakerenas le Devleskere lava. Na majinenas te vakerel ča oda, so pes ačhela. Aľe tiš vakerenas le manušenge, so lendar o Del kamel, kaj te keren a save hine le Devleskere rozsudki. (Am 3:7; 2Pe 1:21)
Prostitutka.
Dženo, savo džal varekaha, ko nane leskeri romňi abo rom vaš o love. Po grecki porné, so hino podobno lav, savo znameňinel te bikenkerel. Choč pes andre Biblija kada lav buter vakerel pal o džuvľija, aľe tiš pes vakerel the pal o murša. Le Mojžišoskero zakonos kajso vareso zakazinelas. Kajso manuš našťi čhiďa kajse love andre le Jehovaskero kher. Aľe oda, so kerenas o falošna vjeri, sas vareso uplňe aver, bo on kerenas kada džungaľipen andre peskero chramos a kalestar len sas o love. (5Mo 23:17, 18; 1Kr 14:24) Andre Biblija pes kada lav tiš phenel pro manuša, narodi abo organizaciji, save phenen, hoj služinen le Devleske, aľe presikaven paťiv the varesave modlenge. Andre kňižka Zjaveňe pes tiš vakerel pal savore falošna vjeri sar pal o Baro Babilon. Pal leste pes vakerel sar pal e prostitutka, savi pes sthovel jekhetane le vladcenca kale svetoske, kaj te chudel zor the but barvaľipen. (Zj 17:1–5; 18:3; 1Kn 5:25)
PH
Phureder.
Andre Biblija pes mišľinen murša, savenge sas diňi andro vasta zor abo varesavi buťi, či imar andre varesavo narodos abo maškar o aver manuša. Andre kňižka Zjaveňe pes oda tiš phenel pro pomazana, save dživen andro ňebos. Te pes phenel grecko lav presbyteros pro murša, savenge sas dino andro vast te ľidžal o zboros, tiš pes phenel o lav phureder. (2Mo 4:29; Pri 31:23; 1Ti 5:17; Zj 4:4)
R
Rabi, Rabuňi.
Ada lav znameňinel učiťeľis. Mek sigeder sar uľiľa o Ježiš pes kale laveha oslovinenas o manuša a tiš pes ada lav vakerelas akor, sar varekaske kamenas te presikavel e paťiv, bo oda lav lenas sar titulis. Akor oleha kamenas te phenel, hoj varekas hin baro postaveňe abo hoj hino andre varesoste igen lačho. Varesave bare šere the ola, so sikhľarenas andal o Zakonos, igen kamenas, kaj lenge o manuša te phenen Rabi. (Mat 23:6, 7; Jan 1:38; 20:16)
Rajeskero leperiben.
Chaben, savo hino kerdo le marikľendar bijo kvasos the e mol. Kada sikavel pro Kristoskero ťelos the pre leskero rat. E Biblija phenel, hoj kale chabeneha peske majinen o kresťana te leperel le Ježišoskero meriben. Vaš oda pes pre ada phenel le Rajeskero leperiben. (1Ko 11:20, 23–26)
Rajos.
Hino oda igen šukar parkos abo e bar. Peršo rajos sas e bar Eden, sava o Jehovas kerďa predal o Adam the Eva. Ole lavendar, save phenďa o Ježiš le hareštancoske (bertenošiske), savo paš leste figinelas pro drukos, achaľuvas, hoj la phuvatar jekhvar ela o rajos. Andro 2. Korinťanenge 12:4 o lav rajos pre varesoste sikavel a andro Zjaveňe 2:7 pes vakerel pal o rajos andro ňebos. (Gi 4:13; Luk 23:43)
Rašaj.
Murš, savo pomožinelas le manušenge, kaj te en pašeder paš o Del, saveske služinenas. Sikhľarelas le manušen pal o Del the pal leskere zakoni. Ov labarelas o obeťi, mangelas vaš o ľudos a privakerelas pes vaš o manuša ko Del. Sigeder sar sas o Mojžišoskero zakonos, kerelas kadi rašajiko buťi koda, ko ľidžalas la fameľija. Andro Mojžišoskero zakonos sas dino, hoj adi rašajiko buťi kerena o murša andal o kmeňos Levi, save sas andal e Aronoskeri fajta. Aver Leviťi lenge majinenas te pomožinel. Sar sas kerďi e nevi zmluva, zathoďa pes duchovno Izrael, narodos le rašajendar. Aľe e buťi sar nekbareder rašaj sas diňi le Ježišoske Kristoske. (2Mo 28:41; Heb 9:24; Zj 5:10)
S
Sabat.
Andal o hebrejsko lav, savo znameňinel te odpočivinel, te preačhel te kerel. Hin oda 7. ďives andro židoviko kurko (ľikerel akorestar sar zaperel o kham parašťuvine dži akor sar zaperel o kham sombatone). Pro sabat pes phenelas the pre aver inepi andro berš a tiš pre dojekh 7. the 50. berš. Andro sabat pes našťi kerelas ňisavi buťi ča e rašajiko andre svato. Andro sabatno berš pes našťi orinelas e phuv a o Hebreji maškar peste našťi mangenas oda, so lenge kamenas. Oda, so našťi kerenas, te sas o sabat avka sar sas phendo andro Mojžišoskero zakonos, na sas ňič pharo. Aľe o rašaja ke kada pridenas mek vareso buter sar kampľa. Vaš oda sas predal o manuša, save dživenas akor sar o Ježiš, kada igen phares te doľikerel. (2Mo 20:8; 3Mo 25:4; Luk 13:14–16; Kol 2:16)
Saduceja.
Sas oda židoviko nabožensko sekta. Sas maškar lende barvale manuša, manuša, save sas vareko the rašaja. Le saducejen sas baro lav a igen vakerenas andre koda, so pes kerelas andro chramos. Na kamenas te doľikerel o tradiciji the o sikhľaribena, save pes beršenca ča vakerenas a savendar pes ľikerenas o farizeja. Na paťanas, hoj o manuš šaj ušťel andal o meriben aňi hoj hin o aňjela a tiš džanas proťi o Ježiš. (Mat 16:1; Sk 23:8)
Samarija.
Sas oda foros, savo sas 200 berš hlavno foros andro severno 10-kmeňengero izraelsko kraľišagos. Vičinelas pes avka caľi odi phuv the o vrchos, pre savo sas koda foros. Akor sar dživelas o Ježiš, pes odi phuv, savi sas maškar e Galileja pro sever the Judeja pro juhos, vičinelas Samarija. O Ježiš odoj na igen zvestinelas, aľe varekana odarig predžalas a vakerelas ole manušenca, so odoj bešenas. Varesave manuša andal e Samarija chudle le Devleskero svato duchos. (1Kr 16:24; Jan 4:7; Sk 8:14)
Samaritana.
Peršo pes kale laveha vičinenas o Izraelčana, save bešenas andro severno 10-kmeňengero kraľišagos. Sar peske andro berš 740 anglo Kristus o Asirčana ile tel o vast e Samarija, kale laveha Samaritanos pes tiš phenelas pre ola, save na sas odarig a saven odoj ande o Asirčana. Sar dživelas o Ježiš, ta pes le laveha Samaritanos imar na mišľinelas pre varesavo narodos. A aňi andre politika len na sas ňisavo lav. Kada lav Samaritanos pes phenelas pro manuša, save sas andre nabožensko sekta, savi sas pašes paš o Sichem the Samarija. Oda, so sikhľarenas, sas aver sar židoviko vjera. (Jan 8:48)
Sanhedrin.
Nekbareder židoviko sudos, savo sas andro Jeruzalem. Sar dživelas o Ježiš, sas andro Sanhedrin 71 džene. Sas maškar lende o nekbareder rašaj the aver rašaja, save varekana sas nekbareder rašaja. Tiš sas maškar lende varesave džene andal lengeri fajta, o phuredera, ola, so sikhľarenas andal o zakonos the o murša, save sas bare šere upral o kmeňi the fajti. (Mar 15:1; Sk 5:34; 23:1, 6)
Sar pes prečisťinelas o žužoďiv.
Kerelas pes oda avka, hoj pes pal o žužoďiv (pšeňica) marelas la paľicaha a te sas but žužoďiv, ta pes pal leste predžalas le sankenca, save cirdenas o zvjerata a avka perelas avri o zrnos. Le sankenca pes predžalas pal oda than, kaj sas rozčhido o žužoďiv. Koda than sas okruhlo, varekhaj upreder kaj phurdelas e balvaj. (3Mo 26:5; Iz 41:15; Mat 3:12)
Satan.
Sekta.
Buter manuša, save pes ľikeren varesave sikhľaribnastar abo džan pal varesavo vodcas a ľikeren pes ole sikhľaribnastar, savo peske vimišľinde. Kada lav pes phenel pro farizeja the pro saduceja. The pal o kresťana pes vakerelas sar pal e sekta abo tiš sar sekta, savi pes vičinel Nazaretsko. Sas oda asi vaš oda, bo pre lende dikhenas avka, hoj omukhle židoviko vjera. Andro kresťanska zbori pes lokores tiš kerenas o sekti. Andre kňižka Zjaveňe pes vakerel pal e „Mikulašiskeri sekta“. (Sk 24:5; 28:22; Zj 2:6; 2Pe 2:1)
Sijon.
Kavka pes vičinelas o foros Jebus, kaj bešenas o Jebuzejci. Kada foros sas pro juhovichodno vrchos andro Jeruzalem. Sar o David domarďa ada foros, kerďa peske odoj kraľovsko palacis, savo pes tiš vičinelas le Davidoskero foros. (2Sa 5:7, 9) O vrchos Sijon sas predal o Jehovas igen svato vrchos akorestar, sar odoj o David diňa te anel e truhla la zmluvakeri. Paľis pes o Sijon chudňa te vičinel tiš o vrchos Morija, pre savo sas o chramos a varekana pes kaleha mišľinelas pro calo Jeruzalem. Andro Kresťanska grecka pisma pes o lav Sijon vakerel buterval, te pes pre varesoste sikavel. (Ža 2:6; 1Pe 2:6; Zj 14:1)
Sinagoga.
Ada lav znameňinel te zdžal pes abo zhromažďeňe. Maj andro savore verši pes kaleha mišľinel budova abo than, kaj pes o Židi zdžanas, kaj te genen andal o Devleskero lav, kaj pes odoj te sikhľaren, kaj te šunen, so pes vakerel a kaj pes te modľinen. Sar dživelas o Ježiš, sas e sinagoga andre dojekh bareder foros. A andro bare fora šaj ule the buter sinagogi. (Luk 4:16; Sk 13:14, 15)
Sirija.
Sirtis.
Avka pes vičinenas duj bare kotora le paňestar (zalivi) maškar e šuki phuv, save adaďives hine andro Tunisko the Libija, save hine pre severno sera andre Afrika. O namorňika andre čirlatuňi doba kale paňendar daranas, bo tele andro paňi sas but poši a o vlni e loďa paľis furt čhivenas pre aver than. (Sk 27:17)
Spravodlivo.
Stlpos.
Kajse stlpi pes kerenas paš oda sar pes budinelas o chramos the kraľovska stavbi, save kerďa o Šalamun. Andro Kresťanska grecka pisma oda lav stlpos tiš sikavel pre varesoste, so vareso ľikerel (napriklad o zboros ľikerel o čačipen) (Zj 3:12). Tiš oda šaj sikavel pro postaveňe, savo varekaske del o Del. (Sud 16:29; 1Kr 7:21)
Stromos, savo del o dživipen.
Sas oda stromos andre bar (zahrada) Eden. E Biblija na pisinel, hoj bi kada ovocje elas čačes ajso zazračno, hoj bi delas o dživipen. Kada stromos ča sikavelas, hoj o večno dživipen šaj chuden ča ola manuša, kaske bi o Del domukhelas te chal o ovocje pal ada stromos. Andre kňižka Zjaveňe oda sikavel pre oda, hoj o Del čačes dela o dživipen pro furt. (1Mo 2:9; 3:22; Zj 2:7; 22:19)
Sudno ďives.
Kale laveha pes mišľinel o ďives abo časos, savo diňa o Del, andre savo sudzinela le naroden the savore manušen vaš koda, so kerenas. Šaj oda sikavel tiš pro časos, sar imar hine o manuša odsudzimen pro meriben abo te hin varesave manušenge dino časos pes te zmeňinel, kaj te en zachraňimen. O Ježiš Kristus the leskere apoštola sikavenas pro „sudno ďives“, savo majinel te avel. Kada pes mišľinel na ča pro manuša, save dživen, aľe the pre ola, so imar mule. (Mat 12:36)
Svato.
Kada lav pes phenel pro Jehovas, bo hino dokonalo the žužo (čisto) andre savoreste, so kerel. (2Mo 28:36; 1Sa 2:2; Jan 17:11) Aľe svata tiš šaj en the o manuša (Luk 1:70), veci (Rim 7:12; 11:16), thana (Sk 7:33; Heb 9:1) the buťi (2Mo 36:4). Kala lava andre hebrejsko the grecko čhib znameňinen, hoj vareso hino odďeľimen abo pošvecimen predal o svato Del, kaj te kerel varesavi buťi ča predal o Jehovas. Andro Kresťanska grecka pisma pes kale lavenca mišľinel the pre oda, kaj o manuš te el žužo andre oda, so kerel. (2Ko 7:1; 1Pe 1:15, 16)
E Svato.
Peršo the bareder izba andro svato stanos the andro chramos. Andro svatostankos sas andre Svato somnakuno (zlato) svjetňikos, somnakuno oltaris pro kaďidlos, skamind le marenca, save sas kerde predal o Del the o somnakune sersami. Andro chramos andre Svato sas somnakuno oltaris, 10 somnakune svjetňika, 10 skaminda pro mare, save sas kerde predal o Del. (2Mo 26:33; Heb 9:2)
Svato buťi.
Hiňi oda služba abo buťi, savi hiňi svato a savaha pes presikavel e paťiv le Devleske. (Heb 8:5)
Svato duchos.
Oda hin le Devleskeri zor, savi na dičhol. Ala zoraha o Del kerel koda, so ov kamel. Vaš oda pes pre late phenel, hoj hiňi svato, bo džal le Jehovastar, savo hino žužo (čisto) the spravodlivo avka bares sar ča pes del a the vaš oda, bo o Del laha kerel oda, so hino svato. (Ef 1:13, 14; Sk 1:8)
Svato tajomstvos.
Svetos.
Te pes po grecki phenel o lav kozmos, mišľinel pes kaleha (1.) savore manuša abo (2.) manuša, save nane lačhe le Jehovaha. Te pes po grecki phenel o lav aion, mišľinel pes kaleha obdobje, savo ľikerel varesavo časos, či imar oda, so sas čirla abo so ľikerela pro furt. Aľe na mišľinel pes kaleha ča koda obdobje, aľe the oda, so pes kerelas tel oda časos. (Mat 24:3; Mar 4:19; Rim 12:2; 1Ko 10:11)
T
Talentos.
Hebrejsko talentos važinelas 34,2 kili. Grecko talentos sas cikneder a važinelas asi 20,4 kili. (1Kn 22:14; Mat 18:24)
Tartar.
Andro Kresťanska grecka pisma oda hin harešta (bertena), andre savi sas čhide o aňjela, save na šunde le Devles akor, sar dživelas o Noe. Andro 2. Peter 2:4 o lav tartaroó (te čhivel andro tartar) na znameňinel, hoj o aňjela, save kerde binos, sas čhide andro tartar, pal savo pes vakerel andre pohansko mitologija (oda sas harešta tel e phuv the kalo than predal o devla, saven na sas až ajsi zor). Kada lav sikavel pre oda, hoj o Del len čhiďa avri andal o ňebos, iľa lendar lengero postaveňe a lengeri goďi sar te bi mukhľa andro baro kaľipen, kaj te na achaľon ole bare vecenge, save kamel te kerel. O kaľipen tiš sikavel pre oda, so len užarel avka sar phenel le Devleskero lav. A oda kada, hoj ena pro furt zňičimen lengere vladcaha le Satanoha Bengeha. O lav tartar sikavel, hoj kala nalačhe aňjela imar našťi en buter poňižimen sar hine. O tartar nane koda isto, so e bari jama, pal savi pes pisinel andro Zjaveňe 20:1–3.
Te bajinel o nalačho.
Te hin kada lav andre Biblija, znameňinel oda, hoj o manuš zmeňinel oda sar rozmišľinel a sikavel oda oleha, hoj hin leske pharo olestar sar dživelas, so kerelas abo olestar, hoj na kerelas oda, so majinďa. Te manuš čačes bajinel, dičhol oda olestar, so kerel a sar pes chovinel. (Mat 3:8; Sk 3:19; 2Pe 3:9)
Te del vaš varekaste o dživipen.
Cena, savi pes poťinelas, kaj vareko te el premukhlo, kaj te na chudel o trestos, te na cerpinel. Abo kaj te el premukhlo le binostar the olestar, hoj imar na mušinel vareso te doľikerel. (Iz 43:3) Ajsi cena kampelas te poťinel andro buter situaciji. Savore muršora, save uľile sar perša a tiš savore zvjerata, save uľile sar perša andro Izrael, patrinenas le Jehovaske. Vaš oda majinde te kerel buťi ča predal o Jehovas. Te vareko na kamelas te kerel kadi buťi, mušinďa pes te cinel avri. (4Mo 3:45, 46; 18:15, 16) Te vareko na delas pozoris pre peskero bikos, pal savo džanelas, hoj šaj varekaske vareso kerel a oda bikos varekas murdarďa, ta koda, kaskero sas o bikos, majinďa pal o zakonos te poťinel peskere dživipnaha. Aľe koda dženo pes šaj cinďa avri. (2Mo 21:29, 30) Aľe te vareko varekas murdarďa, našťi pes cinďa avri. (4Mo 35:31) E Biblija nekbuter vakerel pal e cena, savi kampelas te poťinel akor, te džal pal o Kristus, savo poťinďa kaleha, hoj muľa. Vaš oda, hoj muľa, ta ola manuša, save šunen le Devles, šaj en premukhle le binostar the le meribnastar. (Ža 49:7, 8; Mat 20:28; Ef 1:7)
Te džal avreha avraha.
Te el občhindo.
Te kerel binos bije ladž.
Po grecki aselgeia. Hin oda bare bini, save džan proťi le Devleskere zakoni. Te o manuš ada kerel, sikavel, hoj hino barikano, drzo a hoj peske ňič kalestar na kerel. Nane les paťiv ke ola, saven hin zor. Na kerel peske ňič le zakonendar aňi olestar, so kampel te doľikerel. Mek až olestar asal. Kale laveha pes na mišľinen o chibi, save nane až ajse bare. (Gal 5:19; 2Pe 2:7)
Te prekošel varekas.
Andre Biblija pes kale laveha na mišľinel varekaske te rakinel abo džungales te phenel. Ala lava sikavenas, hoj pes majinel te ačhel vareso nalačho. Te ola lava phenďa o Del abo vareko, kas peske o Del kidňa avri, sas oda prorocka lava. (1Mo 12:3; 4Mo 22:12; Mar 11:21; Sk 23:12; Rim 12:14)
Te thovel o vasta pre varekaste.
Te ušťel andal o meriben.
Koda, savo muľa, chudel te dživel pale. Grecko lav anastasis znameňinel te ušťel, te terďol. Andre Biblija pes pisinel pal o 9 džene, save sas uštade andal o meriben. Maškar ada patrinel tiš kada, sar o Del o Jehovas uštaďa andal o meriben le Ježiš. Choč hin andre Biblija leperdo, hoj o manuša sas uštade andal o meriben prekal o Elijaš, Elizeus, Ježiš, Peter the Pavol, aľe kala zazraki the avka kerelas o Del peskera zoraha prekal lende. O Del igen kamel te uštavel andal o meriben le lačhen the le nalačhen, kaj te dživen pre phuv. (Sk 24:15) Andre Biblija pes tiš pisinel, hoj vareko ela uštado andal o meriben andro ňebos. Pal kajse pes phenel, hoj hine perša, save hine uštade andal o meriben. Ada pes mišľinel tiš pro Ježišoskere phrala, save hine kidle avri (pomazimen) le Devleskere svatone duchoha. (Fil 3:11; Zj 20:5, 6; Jan 5:28, 29; 11:25)
Te vakerel bije dar.
Grecko lav parrésia šaj sikavel pre oda, te vareko bije dar vakerel pal oda, andre soste paťal. Tiš ada lav te vakerel bije dar šaj sikavel pre oda, hoj o manuš na daral te vakerel le Devleha, bo paťal, hoj o Del les šunela avri a na hoj les pestar odčhivela abo odsudzinela. A tiš oda šaj znameňinel, hoj o manuš šaj bije dar vakerel le Devleha, bo les hin angle leste žužo jilo. (Sk 28:31; Ef 3:12; 1Ti 3:13)
Trubka.
Hudobno nastrojis, savo sas kerdo la bľachatar a andre savo pes phurdelas. Pre kajsi trubka trubinenas, te kamenas vareso te del te džanel. Aľe tiš oda phenas akor, te o Jehovas vakerel o rozsudki abo vareso aver, so hino igen dvoležito. (1Ko 15:52; Zj 8:7–11:15)
Truhla la zmluvakeri.
Sas kerďi le stromostar, savo pes vičinelas akacija a sas obcirdľi le somnakajiha (zlatoha). Sas thoďi andre Neksvateder. Peršo andro svatostankos, paľis andro Šalamunoskero chramos. Sas učharďi le vikoha, savo sas kerdo le somnakajistar. Pre leste sas thode duj cherubina, save sas visarde ke peste. Koda nekdvoležiteder, so andre sas, sas o duj tabuľki, pre save sas pisimen o 10 prikazaňa. (5Mo 31:26; 1Kr 6:19; Heb 9:4)
TH
Than, kaj bešelas o sudcas.
Sas oda sar te bi javiskos, pre savo pes džalas le schodenca a sas oda avri. Ola, kas sas zor, odarig vakerenas ko manuša a phenenas, so kamen te kerel. O lav „than, kaj bešel o Del sar sudcas“ a „than, kaj bešel o Kristus sar sudcas“, sikaven pre kada sar o Jehovas sudzinela le manušen. (Rim 14:10; 2Ko 5:10; Jan 19:13)
Than, kaj pes rozpučinelas o hroznos.
Kerelas pes oda avka, hoj andro bar vapencos pes kerenas duj cheva. Jekh sas upreder a jekh teleder a sas spojimen varesoha, so dičholas sar trubka. Andre upruňi chev pes le hroznostar vitlačinelas e šťava, savi paľis predžalas andre odi teluňi chev. Kada lav pes tiš mišľinel pre le Devleskeri choľi. (Zj 19:15)
V
Verdan.
Vikos.
O vikos, saveha pes phandelas e truhla la zmluvakeri. Anglal kada vikos o nekbareder rašaj pro inepos, savo sas pro jesos pokropinelas o rat ole obeťendar, save pes denas vaš o binos. Po hebrejski ada lav znameňinel te učharel (o binos) abo te khosel (o binos). O vikos sas kerdo žuže (čistone) somnakajistar (zlatostar). Pre leskere agora sas thode duj somnakune cherubina. (2Mo 25:17–22; 1Kn 28:11; Heb 9:5)
Vodcas.
Ada lav sikavel tiš pre oda , hoj o Ježiš Kristus hino koda, savo kerel, kaj ola manuša, save hine verna, kaj imar te na en binošna a kaj te na meren, aľe pomožinel lenge, kaj te dživen pro furt. (Sk 3:15)
Z
Zakonos.
Te hino kada lav „Zakonos“ pisimen bare pismenkoha, mišľinel pes pro zakonos, savo o Del diňa prekal o Mojžiš a tiš pro perša pandž kňižki andre Biblija. Te pes kada lav pisinel cikne pismenkoha, ta akor džal pal varesave lava andal o Mojžišoskero zakonos, save kampel te doľikerel. (4Mo 15:16; 5Mo 4:8; Mat 7:12; Gal 3:24)
Zavesis.
Sas kerdo šukare pochtanestar (latkatar), pre savo sas side avri o cherubina. Andro svatostankos the andro chramos odďeľinelas duj izbi e Neksvateder la Svatonatar. (2Mo 26:31; 2Kn 3:14; Mat 27:51; Heb 9:3)
Zboros.
Buter džene, save pes zdžanas, te pes kerelas vareso baro a kaj vareso te keren. Andro Hebrejska pisma pes kale laveha mišľinel pro calo izraelsko narodos. Andro Kresťanska grecka pisma pes laveha zboros mišľinel varesavo jekh kresťansko zboros, aľe buterval pes kaleha mišľinel pre savore kresťanska zbori. (1Kr 8:22; Sk 9:31; Rim 16:5)
Zeus.
Sas nekbareder del le Grekengero, save paťanas andro buter devla. Sar sas o Barnabaš andro foros Listra, o manuša peske mišľinenas, hoj hino o del Zeus. Phurikane napisi, save pes arakhle nadur paš e Listra vakeren pal o Zeusoskere rašaja the pal o khameskero del Zeus. Pre loďa, pre savi o Pavol džalas pal e Malta, sas anglal kerďi kaštuňi socha, kaj sas le Zeusoskere čhave o dvojčata, o Kastor the o Poluks. (Sk 14:12; 28:11)
Zmluva.
Hin oda vareso, pre soste pes dothoďa o Del le manušenca abo o manuša maškar peste, hoj vareso kerena abo na kerena a paľis pes oda mušinel te doľikerel. Varekana oda, so sas andre zmluva, mušinďa te doľikerel ča jekh sera (šaj phenas, hoj akor diňa sľubos). A varekana la mušinde te doľikerel soduj seri. Andre Biblija pes pisinel pal o zmluvi maškar o Del the maškar o manuša, pal o zmluvi ča maškar o manuša, maškar o kmeňi the narodi. Varesave zmluvi sikavenas pre vareso baro. Sas oda e zmluva, savi o Del kerďa le Abrahamoha, le Davidoha, le Izraelskone narodoha (zmluva pal o Zakonos), le Devleskere Izraeloha (nevi zmluva). (1Mo 9:11; 15:18; 21:27; 2Mo 24:7; 2Kn 21:7; Luk 22:29; Sk 3:25; 2Ko 3:6; Heb 8:6)
Zviki, save hine spojimen le demonenca.
Kada lav znameňinel, te vareko paťal, hoj manuš, savo muľa, dživel dureder sar duchos a džanel te vakerel olenca, so dživen prekal ajse džene sar hine o vražci. O lav špiritizmus hino andal o greciko lav farmakia, so znameňinel te kidel o ljeki abo o drogi. Sar andre čirlatuňi doba vičinenas avri le demonen abo čarinenas, lenas paš oda o drogi a vaš oda hino kada lav spojimen le špiritizmoha. (Gal 5:20; Zj 21:8)
Zvitkos.
Sas kerdo sar džindžardo (dugo) pasos le pergamenostar abo papirusostar, savo sas popisimen jekha seratar a skrucinelas pes pre cikňi paľica. Pre kajse zvitki pes pisinelas the prepisinelas e Biblija. Andre koda časos oda sas sar te bi adaďives e kňižka. (Luk 4:17–20; 2Ti 4:13)
Ž
Žalmos.
Giľi, savaha pes ašarel le Devles. Kala giľa pes giľavenas, sar ašarenas le Devles Jehovas avri pre dvora paš o chramos andro Jeruzalem. (Luk 20:42; Sk 13:33; Jak 5:13)
Židos.
Sar imar na vladňinelas 10-kmeňengero kraľišagos, akor pes chudne kavka te vičinel o Izraelčana andal o kmeňos Juda. (2Kr 16:6). Sar pes o Izraelčana visarde pale khere andal o Babilon, chudne pes avka te vičinel the aver lengere kmeňi. (Ezd 4:12) Paľis pes pal calo svetos avka phenelas pro Izraelčana, kaj peske len o manuša te na miľinen aver narodenca. (Est 3:6) O apoštol Pavol diňa kada lav Židos sar priklados, sar kamľa te sikavel, hoj andro kresťansko zboros hin jekh, andal savo narodos manuš hino. (Rim 2:28, 29; Gal 3:28)
Živica.
Sas oda husto ľepkavo paňi (mjazga), savo pes lelas avri andal o stromi the konarica pal o kaďidlovňik (Boswellia). Sar adi živica labolas, džalas latar guľi pacha. Thovelas pes tiš andro kaďidlos, savo pes labarelas andro svatostankos the andro chramos. Čhivelas pes tiš andre obeť, savi pes delas le arestar a tiš pes thovelas andre Svato pre koda stlpos, kaj pes sar obeť denas o mare. (2Mo 30:34–36; 3Mo 2:1; 24:7; Mat 2:11)
