Andre ala lava hin čačipen, choč adaďives našťi genas aňi jekh ole purane zvitkendar, kaj sas pisimen Hebrejska the aramejska pisma a aňi Kresťanska grecka pisma. Sar amenge šaj avas ista, hoj ola lava, so hin adaďives andre Biblija, sas tiš andre ola purane zvitki, save sas le Devlestar?

OLA, SAVE PREPISINENAS LE DEVLESKERO LAV, KERDE BARI BUŤI

Te džal pal o Hebrejska pisma, oda sas puraňi tradicija, savi zathoďa o Del, savo kamľa, kaj pes o tekstos te prepisinel. b O Jehovas phenďa, kaj peske dojekh izraelsko kraľis te prepisinel o Zakonos. (5. Mojžišovo 17:18) The le Levitenge phenďa, kaj pes te starinen pal ola zvitki, kaj sas o Zakonos a kaj andal lende te sikhľaren le manušen. (5. Mojžišovo 31:26; Nehemijaš 8:7) Paľis, sar pes o Židi visarde pale andal o Babilon, sas murša, save prepisinenas o Zakonos a vičinenas pes soferim. (Ezdraš 7:6 dikh tiš o poznamki tel e čjara) Kala murša tel varesavo časos prepisinde savore 39 kňižki andal o Hebrejska pisma a kerde lendar igen but kopiji.

Ala biblicka kňižki pes prepisinenas but berša a ola, so ada kerenas, peske denas baro pozoris, kaj oda te keren so nekpresneder. Paľis khatar o berš 500 dži 1500 pal o Kristus adi buťi kerenas židovska murša, save pes vičinenas masoreťi. Nekpuraneder so prepisinde o masoreťi, hino Leňingradsko kodeksos, savo hino andal o berš 1008 abo 1009 pal o Kristus. Khatar o berš 1950 pes paš o Mulo moros arakhle o zvitki, maškar save sas tiš asi 220 papira abo o ciknore kotora, pre save sas prepisimen e Biblija. Kala papira sas puraneder o 1000 berš sar o Leňingradsko kodeksos. Sar predikhle o zvitki khatar o Mulo moros the o Leňingradsko kodeksos, sikaďa pes kada: Choč andro zvitki khatar o Mulo moros hin pisimen varesave lavora inakšeder, aľe e mišľenka hiňi furt odi isto.

A so šaj phenas pal o 27 kňižki andal o Kresťanska grecka pisma? Ala kňižki pisinde varesave le apoštolendar the olendar, so sas perša učeňika le Ježišoskere Kristoskere. Kerenas oda presňe avka istones sar ola židovska murša. (Kolosanenge 4:16) Choč o rimsko cisaris Dijoklecijan the aver manuša kamle te zňičinel savore papira, pre save o perša kresťana prepisinenas le Devleskero lav, aľe the avka len na zňičinde a hine igen but, save ačhile dži adaďives.

O zvitki, pre save sas pisimen le Devleskero lav, pes prethovenas the andre aver čhiba. Maškar o perša purane čhiba, andre save sas prethoďi e Biblija, sas armensko, etijopsko, gruzinsko, koptsko, laťinsko the sirčinsko čhib.

HEBREJSKA THE GRECKA TEKSTI, SAVENDAR PES PRETHOVELAS

Na pre savore papira, pre save pes prepisinelas le Devleskero lav, sas pisimen presňe oda isto. Sar akor džanas, so odoj sas pisimen peršovar?

Las amenge, hoj o učiťeľis phenela 100 žjakenge, kaj te prepisinen jekh kapitola andal varesavi kňižka. The te bi odi original kapitola, savi prepisinenas, našľiľahas, aľe vaš oda, hoj latar kerde 100 kopiji, ta šaj aven pre oda, so sas pisimen andro original. Dojekh žjakos paš oda sar prepisinelas šaj kerďahas varesave chibici, aľe isto na kerde savore žjaka ola ista chibi. Avka istones keren ola, so skuminen e Biblija. Porovňinkeren ola purane ezeri kotorora the kopiji, pre save pes prepisinelas le Devleskero lav. Paľis šaj aven pre oda kaj ola, so ada prepisinenas, kerde chibi a so sas pisimen andro original.

Sar amenge šaj avas ista, hoj oda, so sas andro perša purane zvitki, kaj sas pisimen e Biblija, hin oda isto, so genas adaďives? Te džal pal o Hebrejska pisma, ta jekh olendar, so skuminen e Biblija o Viljam H. Grin, phenďa: „Sam amenge ista, hoj ňisave kale purane zvitki pes na prepisinenas avka presnones sar kada.“ Pal o Kresťanska grecka pisma, čiže pal o Nevo zakonos jekh olendar, so skuminen e Biblija o F. F. Bruce, pisinďa: „Oda sar hino pisimen o Nevo zakonos hino zathodo pro buter dvokazi sar te varesavo manuš pisinel varesavi kňižka a the avka peske ňiko na dovoľinel te phenel, hoj pes oleske na del te paťal.“ A mek phenďa: „Te bi pes andro Nevo zakonos pisinelas pal chočsoste ča na pal o Del, ta bi o manuša paťanas, hoj hin andre o čačipen.“

Hebrejska lava: O Nevo svetoskero preklados Hebrejska pisma (1953 – 1960) pes kerelas pal e Biblia Hebraica, savi pisinďa o Rudolf Kittel. Akorestar sas dine avri Biblia Hebraica Stuttgartensia the Biblia Hebraica Quinta. Kala hine neveder prekladi, kaj hin hebrejska lava a andre save hino pisimen oda, so pes arakhľa andro zvitki khatar o Mulo moros the andre aver purane zvitki. O hlavno tekstos ile andal o Leňingradsko kodeksos a andro poznamki tel e čjara tiš pridine o odkazi pro samaritansko Pentateuch, pro zvitki khatar o Mulo moros, grecko Septuaginta, aramejska targumi, laťinsko Vulgata the sirsko Pešita. Sar pes kerelas kada Nevo svetoskero preklados, dikhenas tiš andre Biblia Hebraica Stuttgartensia the Biblia Hebraica Quinta.

Grecka lava: Varekana andro berša 1853 dži 1881 o B. F. Vestkot the o F. J. A. Hort, save skuminenas e Biblija, porovňinkerenas o purane zvitki the lengere kotorora, kaj sas pisimen le Devleskero lav a pal oda kerde grecko tekstos, savo lavenca nekbuter pasinelas ke ola purane zvitki. Kada tekstos khatar o berš 1950 ile ola, so dodikhenas pre buťi, sar pes prethovelas o Nevo svetoskero preklados a pal oda kerde o Grecka pisma. Sar kerenas ada preklados, dikhenas tiš pre ola purane zvitki, save pes kerde varekana khatar o berš 125 dži 300 pal o Kristus. Akorestar pes šaj dikhel the andro aver zvitki. Vaš oda andro hlavno tekstos, napriklad andro tekstos, savo pisinďa o Nestle the o Aland the o Biblicka spoločnosťi, save pes thode jekhetane, hine imar nekneveder informaciji, save on pal kada viskuminde. Vareso olestar, pre soste avle, dine tiš andro Nevo svetoskero preklados.

O hlavna teksti amenge tiš sikaven, hoj varesave verši andal o Kresťanska grecka pisma, save hine andro puraneder prekladi, napriklad andro anglicko preklados King James Version, na sas andre ola perša zvitki, save hine le Devlestar. Aľe pal varesavo časos len odoj dodine ola, so prepisinenas e Biblija. Khatar o berš 1550 pal o Kristus andro prekladi la Biblijake nane imar jekh baro tekstos, aľe o tekstos hino rozďeľimen pro verši a vaš oda paš varesave verši hin ča čislos, aľe nane odoj koda veršos, savo sas odoj paľis dodino. Mišľinen pes ala verši: Matuš 17:21; 18:11; 23:14; Marek 7:16; 9:44, 46; 11:26; 15:28; Lukaš 17:36; 23:17; Jan 5:4; Skutki 8:37; 15:34; 24:7; 28:29 the Rimanenge 16:24. Andre kada preklados hin paš dojekh ajso veršos e poznamka tel e čjara.

Te džal pal o baro koncos, savo hino andro Marek 16. kapitola (verši 9 – 20), charno koncos andro Marek 16. kapitola the o verši andro Jan 7:53 – 8:11, ta čačipen hin, hoj andro perša zvitki na sas aňi jekh kale veršendar. Vaš oda ala verši aňi na sas dine andre kada preklados.

Prikerde sas the varesave aver verši, kaj oda te pasinel oleha, pre soste avle ola, so skuminen e Biblija avka sar oda sas andro purane zvitki. Andro varesave zvitki sas andro Matuš 7:13 kada: „Džan andre prekal e cesno brana. Bo hin buchľi brana the buchlo drom, savo ľidžal ko meriben.“ Andre varesave prekladi nane o lav brana. Aľe ola, so skuminenas ola purane zvitki, avle pre ada, hoj odoj sas. Vaš oda sas ada lav dino the andre kada preklados. Kajse verši, save sas prikerde, sas buter. Aľe oda na meňinel o viznamos aňi oda, so amenge le Devleskero lav kamel te phenel.