Kichay leenaykipaq

Índice nisqaman riy

 7 CAPÍTULO

¿Dios hinachu kawsayta ancha chaninpaq qhawarinchis?

¿Dios hinachu kawsayta ancha chaninpaq qhawarinchis?

“Qanmantan kawsayqa paqarimun.” (SALMO 36:9.)

1, 2. ¿Diospa ima sumaq regalonmi ancha chaniyoq, imarayku?

HANAQ pachapi kaq Taytanchismi kay ancha chaniyoq regalota qowanchis: yachayniyoq kayta, paypa sumaq kayninkunata qatikunapaq hina (Génesis 1:27). Chhayna kamasqa kasqanchisraykun entiendenchis Bibliapi kamachikuykuna allinninchispaq kasqanta. Chayman hina kawsaspaqa astawanmi iñiyninchispi wiñasun. Espiritualpi poqosqa runakunan kasun, Jehová Diostapas munakusunmi hinallataq ‘yuyayninchispi allinkaqta mana allinkaqta reparayta yachasun’ (Hebreos 5:14).

2 Kay tiempokunapiqa yachananchismi Bibliapi kamachikuykunaman hina kawsayta. Kay pachapiqa imaymana ruwaykunapin tarikunchis, manataqmi tukuy ruwasqanchispaqchu kamachikuykuna kan. Chaypaq qhawarisun medicina nisqamanta, astawanqa yawarmanta hampikuna ruwasqankumanta imayna hampisqankumantawan. Jehová Diosta llapa kasukuy munaqkunan chaymantaqa yachayta munanchis. ¿Imatan ruwananchis imata akllakuspapas conciencianchis thakpi kananpaq Diospa munakuyninpipas allinta takyanapaq? Chaypaqqa Bibliapi kamachikuykunatan allinta entiendenanchis (Proverbios 2:6-11). Wakinmanta yachasun.

KAWSAYPAS YAWARPAS RESPETANAPAQMI

3, 4. ¿Haykʼaqmi Biblia ñawpaqta rikuchiran yawar respetanapaq kasqanta, Bibliapi ima textokunan chayta rikuchin?

3 Jehová Diospaqqa kawsaypas yawarpas kaqllan, iskaynintapas ancha chaniyoqpaq respetanapaq hinataqmi qhawarin. Chaytan rikuchiran Abelta wayqen Caín wañuchisqan qhepallaman. Caintan Dios niran: “[Uyariy,] wawqeykiq yawarninmi pampamantapacha qaparispa mañakamuwan chaninchanaypaq”, nispa (Génesis 4:​10). Jehová Diospaqqa Abelpa  yawarninmi kawsaynin karan. Chay yawarqa qaparispapas Jehová Diosta chaninchapunanpaq mañakushanman hinan karan (Hebreos 12:24).

4 Millpʼuq para chayamusqan qhepamanmi Jehová Dios runakunata niran animalkunaq aychanta mikhunankupaq, ichaqa kaytan kamachiran: “Yawarnintin aychatan ichaqa ama mikhunkichischu, yawarpin kawsayqa kashan. Yawarninmantaqa huchachasaykichispunin”, nispa (Génesis 9:4, 5, NM). Noepa miraynin kasqanchisraykun ñoqanchispas chay kamachikuyta huntʼananchis, chay kamachikuymi Cainwan Diospa rimasqanta sutʼinchan. Ñawpaqtaqa kay yachachikuytan sutʼinchan: kay pachapi llapa kawsaqkunaq kawsaynin yawarninpi kasqanta. Hinaspapas kayta sutʼinchallantaq: kawsayta yawartapas mana respetaq runakunamanta kawsay Qoq Dios cuenta mañananta (Salmo 36:9).

5, 6. ¿Imaynatan Kamachikuy Simi rikuchin yawar ancha chaniyoq kasqanta respetanapaq kasqantapas? ( Animalkunaq kawsayninta respetasun nisqa recuadrota qhawariy.)

5 Chay iskay sutʼinchakusqanmi rikukullarantaq Moisesman Kamachikuy Simi qosqanpi. Levítico 17:10, 11 textopin Jehová Dios kayta willachiran: “Mayqen [...] runapas [...] ima yawartapas mikhunqa chayqa, Señor Diosmi chay yawar mikhuq runaq awqan sayarinqa, hinaspan llaqtanmanta payta qarqonqa [“wañuchinqa”, NM]. Kawsaqpa kawsayninqa yawarninpin kashan, Señor Diosmi chayta qosunkichis huchaykichista altar patapi pampachachinaykichispaq, chay yawarllataqmi huchataqa pampachachin”, nispa (“ Yawarqa huchatan pampachachin” nisqa recuadrota qhawariy). *

6 Ima animaltapas wañuchispaqa yawarnintan hallpʼaman hichʼapunanku karan altarpi sacrificiota haywaspallan manaqa. Chayta ruwaspankun kawsay Qoq Diosmanpas kawsayta kutichipushankuman hina karan (Deuteronomio 12:16; Ezequiel 18:4). Ichaqa manan animalpa llapa yawarninta chʼuyay-chʼuyaytaraqchu sutʼuchinanku karan. Ñakʼasqanku animalpa yawarninta  allinta sutʼuchispan rikuchisharankuña kawsay Qoq Diosta respetasqankuta, chaymi allin concienciawan mikhunallanku karan.

7. ¿Ima ruwasqanpin David rikuchiran yawar respetasqanta?

7 Yawarmanta Diospa kamachikusqanpi yachachikuykuna kasqantan Davidqa allinta entienderan, payqa ‘[Diospa] sonqonpaq hina runan’ karan (Hechos 13:22). Huk kutinmi chʼakiymanta  yanqallaña kasqanta runankunaman willakuran. Chayta uyarispan kinsa kallpasapa runankuna awqankuq kasqan karpa-karpa ukhunta haykuspa unuta horqomuranku chaytataq Davidman apamuranku. ¿Imaniranmi David chaymanta? Chay unuta ukyaspaqa “kay qharikunaq yawarnintapas ukyayman hinachá kanman”, nispan niran. Davidpaqqa kallpasapa runankunaq yawarnin hinan karan chay unuqa. Chaymi sinchitaña chʼakisharan chaypas “Señor Diospaq ofrendata hina hichʼarparirqan” (2 Samuel 23:15-17).

8, 9. Ñawpa cristianokuna chayllaraq rikhurishaqtin, ¿tʼikrapuranchu kawsaymanta yawarmantapas Jehová Diospa kamachikusqan?

8 Pachak-pachak watakuna qhepamanmi Diospa llaqtanpi Umalliq Tʼaqa huñukuran. Chay tiempopaqqa Jehová Dios Noeman yawarmanta kamachikuy qosqanmi iskay waranqa tawa pachak wataña pasaran, israelitakunaman Kamachikuy Simi qosqantaq waranqa phisqa pachak wataña. Chay huñunakuypin Jehová Dios Umalliq Tʼaqata yuyaycharan kayta qelqanankupaq: “Santo Espiritumanpas ñoqaykumanpas allinmi rikchʼakuwanku qankunaman ama ima sasatapas kamachinaykupaq, aswanpas kaykunallatan huntʼanaykichistaqa munayku: Aman idolokunaman haywasqa mikhunata mikhunkichischu, aman seqʼosqa aychatapas yawartapas mikhunkichischu”, nispa (Hechos 15:28, 29).

9 Chay tiempopi Umalliq Tʼaqaqa entienderanmi yawar respetana kasqanta, chaymi paykunaqa yawar mikhuyta rikuranku ídolo yupaychayta hina otaq qhelli huchapi puriyta hina. Kay tiempopi cristianokunapas chhaynallatataqmi qhawarinchis. Sapa kutin yawarmanta sasachakuypi tarikuspaqa Bibliapi kamachikuykunatan tʼaqwinchis Jehová Diospa munasqanman hina imatapas ruwananchispaq.

YAWARWAN IMAYMANA RUWASQANKU

¿Imaynatan huk medicoman willayman yawarpa huch’uy t’aqankunamanta ima decidesqayta?

10, 11. a) Jehová Diospa testigonkuna, ¿churachikunchischu yawarta otaq tawantin tʼaqamanta mayqenkaqtapas? b) ¿Imakunapin sapanka decidekunan?

10 ‘Aman [...] yawarta mikhunkichischu’ nisqa kamachikuyta respetaspan Jehová Diospa testigonkunaqa yawarninchista mana pimanpas qonchischu, manan hukpa yawarninwan churachikunchischu, manataqmi yawarninchista waqaychachispa  hukmanta churachikunchischu. Nitaqmi yawarpi kaq glóbulos rojos, glóbulos blancos, plaquetas, plasma nisqa tawa tʼaqakunamanta mayqentapas churachikunchischu.

11 Kay tiempopiqa chay tawantin tʼaqamantan aswan huchʼuy tʼaqakunata horqonku chaykunawantaqmi hampikunata ruwanku. ¿Chaykunata “yawarmi” nisunmanchu? ¿Chaskisunmanchu chay huchʼuy tʼaqakunata? Chaytaqa sapankanchismi decidekunanchis. Sapankanchismi decidekunallanchistaq hemodiálisis, hemodilución otaq recuperación de sangre nisqa tratamientokunawan hampichikuytapas. Ichaqa yawarnillanchismi kanan manataqmi waqaychasqachu kananpas (Yawarpa huch’uy t’aqankuna hampichikunapaq tratamientokunapiwan nisqa temata apéndice nisqapi qhawariy).

12. Conciencianchispa nisqanman hina akllakunanchis kaqtin, ¿imakunatan ruwananchis? ¿Imaynatan imapas akllakusqanchista qhawarinanchis?

12 ¿Nisunmanchu, Jehová Diosmanqa manan imapas qokunchu  imatapas akllakusqanchisqa, nispa? Manan, payqa interesakunmi imayna yuyaykusqanchispi, imatapas imarayku ruwasqanchispipas (leey Proverbios 17:3; 24:12). Chhaynaqa, ¿imatan ruwananchis huk hampita otaq huk tratamientota chaskinapaq mana chaskinapaqpas? Ñawpaqtaqa, Diosmanta mañakuspan chaymanta willaq qelqakunata tʼaqwinanchis, chaymantataq conciencianchispa nisqanman hina ruwananchis (Romanos 14:2, 22, 23). Manan pipas tanqawananchischu ima ruwananchispaqpas, nitaqmi pitapas tapushananchischu: “¿Imatan qan ruwawaq?” nispa. Chaykunapiqa “sapankanchismi kikinchismanta Diosman cuentata qosun” (Romanos 14:12; “ ¿Respetanichu yawarta?” nisqa recuadrota qhawariy). *

JEHOVÁ DIOSPA KAMACHIKUYNINKUNAPIN RIKUNCHIS MUNAKUYNINTA

13. ¿Imatan Jehová Diosmanta yachachin Bibliapi kamachikuykuna? Huk ejemplota willay.

13 Jehová Diosqa yachaywan kamachikuykuna Qoqmi, munakuq Tayta hina wawankunapaq allin kaqta ruwaqmi, chaytan Bibliapi kaq kamachikuyninkuna rikuchin (Salmo 19:7-11). ‘Yawarta ama mikhunkichischu’ nisqa kamachikuy manaña medicokunaq kamachikusqanchu chaypas, chay kamachikuyqa yawarta churachikuspa sasachakuykunapi tarikunanchismantan pakaykuwanchis (Hechos 15:20). Allin yachaq askha medicokunan mana yawarllawan operayta qhawarinku kay tiempopi aswan allin hampiyta hina. Chaypin cheqaq cristianokuna reparallanchistaq Jehová Dios munakuq Tayta kasqanta ancha yachayniyoq kasqantapas (leey Isaías 55:9; Juan 14:21, 23).

14, 15. a) ¿Ima kamachikuykuna qosqanpin Jehová Dios rikuchiran llaqtan munakusqanta? b) ¿Imaynatan chay kamachikuykunata kasukusunman kay tiempopi?

14 Jehová Diosqa ñawpaqmantapachan llaqtan allin kananta munaq. Chaymi rikukun israelitakunaman kamachikuykuna qosqanpi. Yachanapaq, runakunaqa wasi patankupin puriykachaq kaqku. Chaymi llapankuta kamachiran wasi patankuta kanchachanankupaq, chhaynapi mana pipas urmaykunanpaq  (Deuteronomio 22:8; 1 Samuel 9:25, 26; Nehemías 8:16; Hechos 10:9). Millay waqrakuq toronkutapas allintan wisqʼananku karan (Éxodo 21:28, 29). Chay kamachikuykunata yuyaypi mana kasukuqqa wañunanmi karan.

15 ¿Imaynatan chay kamachikuykunata kasukusunman kay tiempopi? Carroyoqqa carrontan allichashanallanpuni, allintan manejanan, wasipas allin allichasqan kanan, llankʼanapipas chhaynan kanan, animalkunayoq kaspapas allintan qhawana, qʼochukuytapas allintan akllakuna. Wakin suyukunapiqa wayna sipaskunan astawanqa accidentekunapi wañunku mana allin yuyaywan imatapas ruwasqankurayku. Chayrayku, Jehová Diospa munakuyninpi allinta takyayta munaq, kawsaynintapas munakuq wayna sipasqa mana qʼochurikunanraykuchu imatapas mana allin yuyaywan ruwan. Manan ninchu, ñoqataqa manan imapas sucedewanqachu, nispa. Aswanmi kawsayninta sumaqta qhawarin chaywantaq aswan kusisqa kawsan (Eclesiastés 11:9, 10).

16. ¿Bibliapi ima kamachikuymi kan wiksallapiraq wawa wañuchiymanta? (Willakuytawan qhawariy.)

16 Jehová Diosqa ancha chaninpaqmi qhawarin llapa runakunaq kawsayninta, wiksallapiraq kaq wawaq kawsaynintapas. Moiseswan Kamachikuy Simi qosqanpin willaran wiksallikuq warmita kʼiriqwan ima ruwanankumanta. Sichus mamapas otaq wawapas wañunman karan chayqa wañuchiqmi “kawsaymanta kawsayta” qonan karan (leey Éxodo 21:22, 23). * Kay tiempopiqa askha runakunan munasqallankuta maskhaspa otaq aychanku kusichiyllapi purispa watan-watan millonninpi wiksallapiraq kaq wawakunata wañuchinku, maytachá Jehová Diosqa llakikun chaykunata rikuspa.

17. ¿Imaynatan sonqochasunman Bibliamanta manaraq yachashaspa wiksanpi wawa wañuchiqkunata?

17 ¿Manaraq Bibliamanta yachashaspa pipas wiksanpi wawata wañuchiran chayri? ¿Ninmanchu, Diosqa manan huchayta pampachawanqachu, nispa? Manapunin. Jehová Diosmi  Churinpa yawar hichʼasqanwan huchankumanta tukuy sonqowan kutirikuqkunata pampachanqa (Salmo 103:8-14; Efesios 1:7). Cristopunin niran: “Manan chanin runakunata waqyaqchu hamurqani, aswanpas huchasapakunata Diosman kutirichinaypaqmi”, nispa (Lucas 5:32).

 SONQONCHISMANTA MILLAY YUYAYKUYKUNATA WIKCHʼUSUN

18. Bibliaq nisqan hina, ¿iman runakunata tanqan sinchi yawar hichʼariyman?

18 Ichaqa manan chayllatachu Jehová Diosqa munan. Payqa munallantaqmi sonqonchismanta hukkuna cheqnikuyta wikchʼunanchista, chay cheqnikuymi runakunata tanqan sinchi yawar hichʼariyman. Juanwanmi kayta anyachiwanchis: “Pipas iñiqmasinta cheqnikuqqa, runa wañuchiqmi”, nispa (1 Juan 3:15). Cheqnikuyqa manan huk runaq mana allinninta munayllachu aswanpas chay runaq wañunanta munaymi. Chay cheqnikuyqa apallanmantaqmi llullakuspa tumpayman otaq Diospa huchachananpaq hina yanqamanta tumpaymanpas (Levítico 19:16; Deuteronomio 19:18-21; Mateo 5:22, NM). Arí, kallpachakunanchismi sonqonchismanta mana allin yuyaykuyta chinkachinanchispaq (Santiago 1:14, 15; 4:1-3).

19. ¿Imakunatan yachanki Salmo 11:5, Filipenses 4:8, 9 textokunamanta?

19 Sichus Dios hina chaninpaq kawsayta qhawarinchis munakuyninpipas allinta takyayta munanchis chayqa, cheqnikusunmi ima churanakuykunatapas. Salmo 11:5 textopin nin: Jehová Diosqa “maqaylla maqaqkunatapas cheqnikunmi”, nispa. Chay texton sutʼita rikuchin Jehová Dios maqanakuykunata imayna qhawarisqanta. Hinaspapas kaytan yachachiwanchis: Diosta munakunchis chayqa manan millay maqanakuykunaman apaq ruwaykunawan qʼochukunachu. Chaymantapas Filipenses 4:8, 9 (leey) texto nisqan hina, Jehová Diosqa ‘thak-kayta qoq Diosmi’ chaymi ñoqanchispas thak kayta, llampʼu sonqo kayta, chanin kaytawan sonqonchispi yuyayninchispipas huntʼachinanchis.

RUNA WAÑUCHIQKUNA

20-22. ¿Imaynatan cristianokuna rikunku kay pachapi ruwaykunata, imarayku?

20 Jehová Diospa qhawarimunanpaqqa Satanaspa kamachisqan runakunan mana huchayoq runakunaq yawarninmanta huchayoq kanku. Kay pachapi manchay wakʼa animalman rikchʼakuq kamachikuqkunan millonninpi runakunata wañuchiranku hinallataq Jehová Diospa testigonkunatapas (Daniel 8:3, 4, 20-22;  Apocalipsis 13:1, 2, 7, 8). Chay kamachikuqkunawan kuskan hatun negociantekunapas científico nisqakunawan kuska mana haykʼaq rikukusqan armakunata ruwanku, chaywantaq ancha askha qolqeta tarinku. Arí, ‘lliw kay pachaqa saqraq munaychakusqanmi kashan’ (1 Juan 5:19).

21 Jesuspa qatikuqninkunan ichaqa runa wañuchiymanta chʼuya kanku. ¿Imarayku? Paykunaqa “manan kay pachamantachu kanku”, chaymi mana política nisqapi nitaq maqanakuykunapipas chhaqrukunkuchu (Juan 15:19; 17:16). * Qatiykachasqaña kaspapas paykunaqa Cristo hinan mana churapakunkuchu, aswanmi munakuywan awqankuta qhawarinku hinaspapas paykunapaq mañakunku (Mateo 5:44; Romanos 12:17-21).

22 Cheqaq cristianokunaqa “Hatun Babilonia” —teqsimuyuntinpi llapa pantasqa religionkuna— nisqamantan astawanqa karunchakunku, chay religionkunan aswan huchayoq kanku runaq wañusqanmanta. Arí, Diospa Simin Qelqan nin: “[Paypin] profetakunaq, Diospaq chʼuya kawsaqkunaq yawarninpas, kay  pachapi llapa wañuchisqakunaq yawarninpas tarisqa karqan”, nispa. Chaymi Diosqa niwanchis: “Llaqtalláy, chay llaqtamanta lloqsipuychis”, nispa (Apocalipsis 17:6; 18:2, 4, 24).

23. ¿Imatawanmi ruwanan Hatun Babilonia nisqamanta lloqsipuq runa?

23 Hatun Babilonia nisqamanta lloqsipunapaq kamachikuyta kasukuqqa manan sutillantachu chaymanta horqochin. Huktawanmi ruwan. Cheqnikunmi pantasqa religionkunaq imaymana millay ruwasqankuta: qhelli kawsayta, política nisqapi chhaqrukuyta, qhapaq kay munapayaytawan (leey Salmo 97:10; Apocalipsis 18:7, 9, 11-17). ¡Arí, chay millay ruwaykunata Hatun Babilonia nisqapi yachachikusqanraykun sinchitapuni runakuna wañuchinakuranku!

24, 25. ¿Piqpa sutinpin Jehová Dios khuyapayan payman kutirikuqkunata, ñawpa Israel llaqtapi ima kasqanmanmi chay rikchʼakun?

24 Manaraq cheqaq religionpi kashaspan llapallanchis imaynallapipas Satanaspa munasqanta ruwaranchis. Chaymi paypa huchallikuqmasin karanchis. Chaymantan ichaqa kawsayninchista tʼikrapuranchis hinaspan Cristoq sacrificakusqanpi iñispa Jehová Diosman qokuranchis. Chaykunata ruwasqanchisraykun kunanqa Jehová Dioswan allinpi kapunchis, hinallataq paymanta mana karunchakunanchispaq pakaykusqa kanchis (Hechos 3:19). Chhayna pakaykusqa kasqanchismi ñawpa tiempopi pakakunapaq llaqtakunaman rikchʼakun, chaymanta qatimuq parrafokunapi yachasun (Números 35:11-15; Deuteronomio 21:1-9).

25 ¿Imapaqmi karan chay pakakunapaq llaqtakuna? Huk israelita runamasinta mana yuyaypi wañuchisqanmanta ayqekunanpaqmi karan, chaypi qespichisqa kananpaq. Chay pakakuna llaqtaman chayaqtinmi chaypi kaq umallikuna qhawariranku imaynapi ayqekamusqanta, uma sacerdote wañupunankamataq chay llaqtapi tiyanan karan, chay qhepamanmi ichaqa may munasqanmanpas ripunan karan. Pakakunapaq llaqtakuna churasqanpin Jehová Dios rikuchiran ancha khuyapayakuq kasqanta kawsaytapas ancha chaniyoqpaq qhawarisqanta. ¿Imamanmi rikchʼakun chay pakakunapaq llaqtakuna? Kay tiempopi pakaykuwananchispaq allichasqanmanmi. ¿Imaynatan pakaykuwanchis? Ñoqanchisqa manan yacharanchischu kawsaymanta  yawarmantapas Diospa kamachikusqanta chaymi mana kasukuranchischu. Chayraykun Dios Jesusta kachamuran paypa sacrificakusqanwan wañunapaq kasqanchismanta pakaykuwananchispaq. ¿Imaynatan rikuchisunman chay ruwasqanmanta agradecido kasqanchista? Chaypaqqa kay tiempopi ‘pakakuna llaqtaman’ rikchʼakuq llaqtamanmi runakunata pusamunanchis. Chaytaqa usqhayllan ruwana ‘manchay ñakʼariy’ pʼunchay kayllapiña kasqanrayku (Mateo 24:21; 2 Corintios 6:1, 2).

PREDICASPA RIKUCHISUN KAWSAY RESPETASQANCHISTA

26-28. ¿Imaraykun profeta Ezequielpa tiemponpi hina kashanchis? ¿Imata ruwananchis Diospa munakuyninpi allinta takyanapaq?

26 Ezequielpa tiemponpi hinan kay tiempopi Diospa llaqtan tarikun. Payqa Diospa profetanmi karan chaymi Israel llaqtata anyananpaq qhawaq hina churasqa karan. Paymi kay kamachikuyta chaskiran: “Qanmi willamusqaykunata makilla uyarinki, hinaspan Israel runakunaman nimusqaykunata willanki”, nispa. Sichus Ezequiel chay kamachikuyta mana huntʼanmanchu karan chayqa Jehová Diosmi payta huchachanman karan israelitakunaq kawsayninmanta (Ezequiel 33:7-9). Yachasqanchis hina payqa huntʼaranmi chay kamachikuyta chaymi mana huchachasqachu karan runakunaq wañusqanmanta.

27 As pisi tiempollamantan Satanaspa kamachikusqan pacha chinkapunqa. Chayraykun Jehová Diospa testigonkunaqa ‘ayni-kutichinan pʼunchaymanta’ willayta, Reinomanta willaytawan sumaq saminchayta hina rikunchis (Isaías 61:2; Mateo 24:14). ¿Tukuy sonqowanchu chay llankʼaypi yanapakushanchis? Chaytan Pablopas ruwaran, chaymi kayta niran: “Ñoqaqa manañan huchayoqchu kani pillapas wiñaypaq huchachasqa kananmantaqa. Diospa lliw yuyaykusqantaqa mana pakaykuspan willarqaykichis”, nispa (Hechos 20:26, 27). Chay ruwasqanta hinan ñoqanchispas ruwananchis.

28 Arí, Jehová Diospa munakuyninpi allinta takyanapaqqa ancha chaninpaqmi qhawarinanchis kawsaytapas yawartapas, ichaqa manan chayllatachu ruwana. Jehová Diospa ñawinpaqqa chʼuya kawsayniyoqmi kananchis, chaymantan qatimuq capitulopi yachasun.

^ párr. 5 Investigación y Ciencia nisqa revistan “kawsaqpa kawsayninqa yawarninpin kashan” nisqa rimaymanta nin: “Chaypi yawarmanta rimasqan rikchʼanachiylla kanman chaypas, sutʼinpunin nisqanqa: yawarpi kaq célula nisqakunaqa llapanpas kawsananchispaqmi”, nispa.

^ párr. 12 2006 watapi agosto killamanta ¡Despertad! nisqa revistata 3-12 pág. qhawariy, chaytaqa Jehová Diospa testigonkunan ruwan.

^ párr. 16 Bibliamanta allin yachaq runakunan chay textomanta ninku: “Chay textopi simikunaqa manan wiksayoq warmillamantachu rimashan”, nispa. Hinaspapas Bibliaqa manan willanchu wiksapi wawa haykʼa killayoq kanan chay wawa wañuchiq huchachasqa kananpaq.

^ párr. 21¿Iman kay pachamanta karunchakuy?” nisqa temata 5 capitulopi qhawariy.

^ párr. 70 Astawan yachanaykipaq, Yawarpa huch’uy t’aqankuna hampichikunapaq tratamientokunapiwan nisqa temata apéndice nisqapi qhaway.