“Yaku toqyamuchkaq hinaraqmi tukuy kawsakuyqa qamllamanta hamun.” (SALMO 36:9.)

1, 2. ¿Ima regalotam Jehová Dios qowarqanchik, hinaspa ima ruraytam atichwan?

HANAQ pachapi Taytanchikqa kawsakuytam sumaq regalota hina qowarqanchik hinaspa kikinman rikchakuqtam unanchawarqanchik (Genesis 1:27). Chayna unanchasqa kaspanchikmi Bibliapa yachachikuyninkunapi yuyaymanaspa kasukuchwan. Chaynata ruraspaqa, Diosta serviyninchikpim ñawparisun. Hinaptinmi Jehová Diosta kuyaspa yuyayniyoq ‘kasun allin kaqta hinaspa mana allin kaqtapas reqsinapaq’ (Hebreos 5:14).

2 Kay tiempopiqa ancha allinpunim Bibliapa nisqankunata kasukuyqa. Kay pachapi llumpay sasachakuykunataqa runapa mayqan leyninpas manam controlayta atinchu. Ejemplopaq, rimarisun yawarwan tupaq hampikunamanta hinaspa yawarwan tukuyta ruraspanku hampichikuymantapas. Kaymanta yachayqa ancha allinpunim Jehová Diosta kasukuy munaqkunapaqqa. ¿Imaynatataq kay asuntomanta allinta tanteachwan conciencianchikpi hawkalla tarikunapaq hinaspa Diospa kuyakuyninpi takyanapaqpas? Chaykunamanta Bibliapa imam yachachisqanta entiendespam (Proverbios 2:6-11). Yachasunyá wakinkunamanta.

DIOSMANTAM KAWSAKUYPAS YAWARPAS

3, 4. ¿Haykapimantam Bibliaqa nirqa Diospaq yawarqa valorniyoq kasqanta, hinaspa Noeyman nisqanwanqa imakunatam qawachichkarqa?

3 Jehová Diosqa chaninchanmi vidatawan yawarta. Chayna kasqantam qawachirqa Cain wawqen Abelta wañurachisqan qepallata.  Caintam Dios nirqa: “¿Imatataq kayta rurarunki? Allpaman chaqchusqayki wawqekipa yawarninmi acusasuchkanki qayllaypi”, nispa (Genesis 4:10). Diospa qawasqanman hina Abelpa vidanqa yawarninpim karqa. Chay yawarqa justicia rurananpaq Diosta qayakuchkanmanpas hinam karqa (Hebreos 12:24).

4 Sinchi para qepatam Dios nirqa animalkunapa aychanta mikunankupaq, ichaqa nirqataqmi: ‘Amam mikunkichikchu kawsachiqnin yawarniyoq aychataqa [...], wañuchisaqmi runamasin wañuchiq runataqa’, nispa (Genesis 9:4, 5). Kunankamapas Noeypa miraynin kaspanchikmi kay kamachikuytaqa kasukunanchik. Chay kamachikuymi qawachin kaykunata: Puntata, kawsaqkunapa vidan yawarninpi kasqanta; chaymanta, kawsay Qoq Jehová Dios yawarta chaynataq vidata mana respetaqkunata cuenta mañananmanta. Chayna kasqanmantaqa Cainmanpas qawachirqam (Salmo 36:9).

5, 6. ¿Imaynatam Moisespa chaskisqan Leyqa qawachirqa yawar ancha valorniyoq kasqanta? (Qaway  “Animalkunapa vidanta respetasun” niq yachachikuytapas.)

5 Chayna kasqantam Moisespa chaskisqan Leypas qawachirqa. Levitico 17:10, 11 nisqapim Jehová Dios nirqa: “Pipas yawarta mikuruptinqa paypa contranpim kasaq hinaptinmi runamasinkunamanta chinkachisqa [otaq wañuchisqa] kanqa. Animalpa vidanqa kachkan yawarninpim. Ñoqam kamachirqaykichik chay yawarta altarman apaptikichik huchaykichikta pampachanaypaq. Chay yawarwan huchaykichikta pampachasqayraykum vidaykichikta librasaq”, nispa (qaway  “Yawarwanmi huchaqa pampachasqa” niq yachachikuyta). *

6 Yawarta altarpi mana servichikuspankuqa pampamanmi tallinanku karqa. Chaynapim kawsay Qoq Diosman chay vidata kutichichkanmanpas hina karqa (Deuteronomio 12:16; Ezequiel 18:4). Israel runakunaqa manam tukuytaraqchu rurananku karqa animalpi mana imaniraqllapas yawar mana qepananpaqqa. Wañuchispanku yawarninta allinta  sutuchispankuqa concienciankupa mana acusasqallanmi mikunmanku, chaynapim kawsay Qoqta respetasqankuta qawachichkarqaku.

7. ¿Imaynatam Davidqa yawar ancha valorniyoq kasqanta qawachirqa?

7 Davidqa yawarmanta Leypa imam nisqantaqa allintam entienderqa, payqa Diospa ‘agradonpaqmi’ karqa (Hechos 13:22).  Huk kutipim yakunayasqanmanta willakurqa. Chayta uyarispankum kimsa runankuna enemigonkupa campamentonman yaykuruspanku pozomanta yakuta horqorurqaku hinaspam Davidman aparqaku. ¿Imatam payqa nirqa? Nirqam: “¿Tomaymanraqchu kay runakunapa yawarninpa chanin yakuta otaq wañuyman wischukuspanku apamuwasqanku yakuta?”, nispa. Davidpa qawasqanman hinaqa chay yakuqa runankunapa yawarninpa chaninmi karqa. Chaymi yakunayachkaptinpas ‘Diospaq ofrendata hina talliykurqa’ (2 Samuel 23:15-17).

8, 9. Vidamantawan yawarmanta Diospa imayna piensasqanqa, ¿cambiarqachu cristianokunapa tiemponpi? Willarimuy.

8 Achka watakuna pasaruptinmi Jehová Diospa Llaqtanpi Punta Apaqkuna huñunakurqaku. Yawarmanta Noey kamachikuyta chaskisqanmantaqa yaqa iskay waranqa tawa pachak watakunañam pasarurqa, Israel llaqtawan Dios Contratota rurasqanmantañataqmi yaqa waranqa pichqa pachak watakunaña. Huñunakusqankupim Jehová Dios kaynata qellqachirqa: ‘Chuya espiritupa yanapakuyninwanmi piensaruniku sasa kamachikuykunataqa qamkunaman ama qonaykupaq, kamachimuyniykuqa kaykunallatam: Amam mikunkichikchu taytacha-mamachakunaman ofrecesqa aychataqa, amam mikunkichikchu yawartaqa nitaq yawarpa pasasqan aychatapas, amataqmi huchapakunkichikchu’, nispa (Hechos 15:28, 29).

9 Punta pachak watapim Jehová Diospa Llaqtanpi Punta Apaqkuna yacharqaku yawarqa ancha valorniyoq kasqanta, yanqapaq servichikuynin taytacha mamachakuna yupaychay otaq huchapakuy hina kasqantapas. Kay tiempopipas chayna kasqantam yachanchik. Yawarmanta ima asuntotapas tanteaspaqa Bibliapa ima nisqantam qawananchik.

HAMPINAPAQ YAWARTA SIRVICHIKUSQANKUMANTA

¿Imaynatam doctorman willakuyman fracciones sanguíneas nisqamanta tanteasqayta?

10, 11. a) ¿Chaskinchikchu Jehová Diospa testigonkuna yawarta chaynataq yawarpa tawapi rakinasqa partenkunata? b) Yawarmanta, ¿imatam sapakama tanteakunanchik?

10 ‘Amam mikunkichikchu yawarta’ nisqa kamachikuyta kasukuspam Jehová Diospa testigonkunaqa yawarta mana  churachikunchikchu nitaq pimanpas qonchikchu nitaq kikinchikpa yawarninchiktaqa waqaychanchikchu kaqmanta churachikunapaqqa. Manataqmi yawarpa tawapi rakinasqa partenkunatapas chaskinchikchu, chaykunaqa kaykunam: yawarta pukayachiq (glóbulos rojos), onqoykunamanta defiendewaqninchik (glóbulos blancos), heridakuruptinchik yawarta sayachiq (plaquetas) chaynataq sueroman rikchakuq yawarpa yakunpas (plasma).

11 Chaykunataqa rakinkuraqmi fracciones sanguíneas nisqapi. ¿“Yawarchu” chaykunaqa? ¿Churachikuchwanchu? Sapakamam tanteakunanchik. Chaynallataqmi nichwan hemodiálisis, hemodilución nisqa tratamientokunamanta hinaspa operawaptinchik lloqsiq yawarninchikta aparatokunawan kaqmanta cuerponchikman chaylla kutichisqankumantapas (qaway “Fracciones sanguíneas nisqamanta hinaspa operaspanku doctorkunapa rurasqankumanta” niq yachachikuyta).

12. ¿Imatataq rurananchik yawarwan tupaq hampita otaq ima tratamientotapas manaraq akllakuchkaspaqa?

 12 ¿Jehová Dios cuentata qokunmanchu kaykunapi tanteakusqanchikmanta? Arí, yachaytam munan ima piensasqanchikta hinaspa imanasqa imatapas tanteakusqanchikta (leey Proverbios 17:3; 24:12). Chaynaqa, ¿imatataq rurananchik yawarwan tupaq hampita otaq ima tratamientotapas manaraq akllakuchkaspaqa? Diosta mañakuspam chaykunamanta estudiana hinaspam conciencianchikpa niwasqanchikta rurana (Romanos 14:2, 22, 23). Manam hukkunapa niwasqanchikkunataqa ruranachu nitaq tapunachu ñoqanchikpaq tanteanankutaqa. Kay asuntokunamantaqa “sapakamam Diosman cuentata qosunchik” (Galatas 6:5; Romanos 14:12; qawariy  “¿Diospa qawasqanman hinachu yawarta qawani?”, niq yachachikuyta). *

DIOSPA KAMACHIKUYNINKUNAQA KUYAKUYNINTAM QAWACHIN

13. Bibliapi leykunawan yachachikuykuna, ¿imatam Jehová Diosmanta yachachin? Huk ejemplowan willarimuy.

13 Bibliapi leykunawan yachachikuykunaqa qawachinmi Diosqa yachaywan Leykuna Qowaqninchik kasqanta, hinaspa churinkunata kuyakuywan cuidaq kasqantapas (Salmo 19:7-11). “Amam mikunkichikchu yawartaqa” nisqa kamachikuy doctorkunapa kamachisqan mana kaptinpas, yawarta mana churachikuspaqa onqoykunamantam librakunchik (Hechos 15:20). Chaynamá, achka doctorkunapas yawarta mana churaspalla operasqankutam alli-allinpaq hapinku. Yawarmanta kamachisqanpim cheqap cristianokunaqa yachanchik Jehová Dios kuyakuq chaynataq yachayniyoq kasqanta (leey Isaias 55:9; Juan 14:21, 23).

14, 15. a) ¿Ima kamachikuykunam qawachirqa Dios llaqtanta kuyasqanta? b) ¿Imakunata ruraspam Diospa kamachisqankunata kasukunchik peligrokunamanta cuidakunapaq?

14 Diosqa tukuy tiempom llaqtanmanta nanachikurqa. Chaytam qawachin Israel casta runakunaman leykuna qosqanpi.  Ejemplopaq, wasipa hawan pampa hina kaptinqa muyuriqninta perqanankupaqmi kamachirqa, chaynapi mana pipas wichiykunanpaq (Deuteronomio 22:8; 1 Samuel 9:25, 26; Nehemias 8:16; Hechos 10:9). Piña toronkutapas cuidanankupaqmi kamachirqa (Exodo 21:28, 29). Chayna kamachikuyta mana kasukuqqa runamasinpa vidantam mana respetaqchu, chaymi pipas wañuruptinqa castigasqa karqa.

15 ¿Imakunata ruraspam chay kamachikuykunata kasukunchik? Wasinchikpi hinaspa llamkayninchikpi peligrokunamanta cuidakuspa, pipa vidantapas peligropi mana churananpaq uywanchikkunata cuidaspa, chaynataq kusirikunapaq kaqkunata allinta akllaspa. Wakin nacionkunapiqa achka mozo-sipaskunam loco hina imatapas rurasqankurayku wañunku. Chaymi, Diospa kuyakuyninpi takyayta munaq hinaspa vidata respetaq mozokunaqa manam kusikunankuraykuchu vidankuta peligropi churanku. Manam qari tukuqchu kanku. Peligropi vidankuta mana churaspankum kusisqa kawsakunku (Eclesiastes 11:9, 10).

16. Bibliapa, ¿ima nisqantaq qawachin abortayqa hucha kasqanta? (Willakuytawan qawariy.)

16 Diosqa runapa vidanta chaynataq mamanpa wiksanpi wawachatapas anchatam chaninchan. Moisespa chaskisqan Leypim qawachikurqa wiksayoq warmita dañaruptinku dañaqta imam ruranankumanta. Maman otaq wawan wañuruptinqa ‘vidanmantam vidanwan paganan’ karqa dañaq runaqa (leey Exodo 21:22, 23). * Kaymantam yachanchik Jehová Diosqa imayna sientekusqanta millonninpi manaraq naceq wawakunata sapa wata abortaptinku, wakinpiqa chaytam ruranku huchapakusqankurayku mana sasachakuypi tarikunankupaq.

17. ¿Imaynatam yanapachwan Bibliamanta manaraq yachachkaspa abortaqkunata?

17 ¿Imatam nichwan Bibliamanta manaraq yachachkaspa pipas  abortaruptinqa? ¿Piensananchu mana pampachasqa kananta? Manamá. Sonqomanta wanakuptinkuqa pampachasqam kanmanku rantinchikpi Jesus yawarninta chaqchusqanrayku (Salmo 103:8-14; Efesios 1:7). Jesusmi nirqa: “Ñoqaqa  hamurqani manam justo runakuna qayaqchu aswanqa wanakunankupaq huchasapakuna qayaqmi”, nispa (Lucas 5:32).

SONQONCHIKPIQA AMA HATALLICHISUNCHU CHEQNIKUYTA

18. Bibliapa nisqanman hina, ¿imanasqam runaqa runamasinta wañuchin?

18 Jehová Diosqa manam munanchu pitapas dañananchiktaqa. Chaypaqmi cheqnikuytaqa sonqonchikpi mana hatallinanchikchu, cheqnikuy kasqanraykum runakuna wañurqaku. Apostol Juannintakamam niwanchik: “Pipas runamasin cheqniqqa runa wañuchiqmi”, nispa (1 Juan 3:15). Kay nisqanwanqa manayá cheqniyllamantachu rimachkan aswanqa runamasinta wañuchinanmantam. Chaynata cheqnispanqa llullakuykunawanmi acusanman chayraykum Diospa castigontapas chaskinman (Levitico 19:16; Deuteronomio 19:18-21; Mateo 5:22). Chaymi kallpanchakunanchik mana cheqnikuq kananchikpaq (Santiago 1:14, 15; 4:1-3).

19. Bibliapa nisqanta kasukuq runaqa, ¿imatam yachanman Salmo 11:5 hinaspa Filipenses 4:8, 9 nisqanmanta?

19 Diospa qawasqanman hina vidanchikta qawaspaqa hinaspa kuyakuyninpi takyayta munaspaqa tukuy ima daño ruraykunamantam karunchakusun. Salmo 11:5 nisqanpim Jehová Diosmanta nin: “Cheqnillanmi payqa daño ruraqkunatapas”, nispa. Kayna nisqanwanmi Diosqa qawachin daño rurayqa mana allin kasqanta, qawachintaqmi payta kuyaspaqa kusirikunapaq tukuy rikchaq daño ruraymanta karunchakunanchikpaq. Filipenses 4:8, 9 (leey) nisqapi “waqaychawaqninchik [otaq hawkalla] Diosmi” nisqanta leespanchikmi yachanchik, allin ruray kaqwan, mana huchallichikuq kaqwan hinaspa allin alabanapaq kaqwan yuyayninchiktawan sonqonchikta huntachinanchikpaq.

RUNAKUNA WAÑUSQANMANTA HUCHAYOQ KAMACHIKUQKUNA

20-22. ¿Imakunawanmi mana chaqrukunanchikchu, imanasqa?

20 Diospaqmi, Satanaspa munaychakusqan runakuna inocente runakunapa yawarninmanta culpayoq kachkanku. Bibliapa  nisqanman hina manchakuypaq animalkunaman rikchakuq gobiernokunaqa wara-waranqantin runakunata chaynataq Jehová Diospa testigonkunatam wañuchirqaku (Daniel 8:3, 4, 20-22; Apocalipsis 13:1, 2, 7, 8). Allpantinpi munaychakuq negociantekuna hinaspa organizasqa institucionpi yachaysapa runakunam munaychakuq nacionkunata yanaparqaku mancharikuypaq kaq armakunata ruranankupaq, chaywanmi achka qollqeta ganarqaku. Cheqappunim, ‘kay pachapi mana allin kaqkunaqa Diablopa makinpiña kachkan’ (1 Juan 5:19).

21 Jesuspa discipulonkunam ichaqa runa wañusqankumanta mana huchayoq kanku. ¿Imanasqam chaynata ninchik? ‘Mana kay pachapaq kasqankuraykum’ guerrapipas politicapipas manam chaqrukunkuchu (Juan 15:19; 17:16). * Chaymantapas qatikachasqa kaspankuqa Jesucristo hinam mana vengakunkuchu, aswanqa enemigonkunatam kuyanku hinaspa paykunapaqpas mañakunku (Mateo 5:44; Romanos 12:17-21).

 22 Cheqap cristianokunaqa manapunim chaqrukunkuchu ‘hatu-hatun Babilonia’ nisqa sutiyoq allpantinpi pantasqa religionkunawanqa, paykunaqa yaqa lliw runakunapa wañusqankumantam culpayoq. Bibliam nin: ‘Chay llaqtaqa culpasqam kachkan Diosmanta willakuqkunapa yawarninmanta [...], Diosllapaqña kawsaqkunapa yawarninmanta [...], kay pachapi llapallan wañuchisqakunapa yawarninmantapas’, nispa. Chaymi Diosqa niwanchik: “Runallaykuna, chay llaqtamantayá lloqsiychik”, nispa (Apocalipsis 17:6; 18:2, 4, 24).

23. ¿Imakunatam ruranan pantasqa religionmanta lloqsiqkunaqa?

23 Pantasqa religionkunamanta lloqsikuqqa manam sutillantachu horqochinku. Aswanqa millakunmi pantasqa religionkunapa rurasqankuta, chayqa kaykunam: huchapakuy, politicapi chaqrukuy, qollqella kuyay hinaspa tukuy mana allin ruraykunapas (leey Salmo 97:10; Apocalipsis 18:7, 9, 11-17). ¡Mayna culpayoqmá pantasqa religionkunaqa runakunata wañuchisqanmantaqa!

24, 25. ¿Imata ruraspam Diospa favorecesqan hinaspa amparasqan kanchik, hinaspa ima arreglom Israel llaqtapipas karqa?

24 Manaraq cristiano kachkaspaqa, llapanchikmi Satanaspa munaychakusqan karqanchik. Chaymi ñoqanchikpas culpayoq karqanchik. Ichaqa wanakuspanchikmi Cristopa wañusqanpi iñirqanchik hinaspa Diosmanpas qokurqanchik. Chaynata ruraspam Diospa favorecesqan hinaspa amparasqan kanchik (Hechos 3:19). Amparasqa kasqanchikqa yuyarichiwanchikmi ñawpa tiempopi amparakunapaq llaqtakunata (Numeros 35:11-15; Deuteronomio 21:1-9).

25 ¿Imapaqtaq chay llaqtakunaqa karqa? Qonqaymanta runamasinta wañuchiq, chayman lluptispan amparakunanpaqmi. Chay llaqtaman chayaspaqa juzgasqam karqa chaypi kaq autoridadkunawan, hinaspam sacerdotekunapa jefenku wañunankama qeparqa, chaymantañam maymanpas lloqsikurqa. Chay arreglokuna kasqanwanmi Jehová Diosqa qawachirqa ancha llakipayakuq hinaspa runapa vidanta chaninchasqanta. ¿Imawantaq tupan chay amparakuna llaqtakunaqa? Jehová Dios amparawananchikpaq sumaq arreglo rurasqanmanmi. ¿Ima ninantaq chayqa? Rantinchikpi Cristopa wañusqanwanmi  Jehová Diosqa amparawanchik mana yachachkaspa runapa vidanta hinaspa yawarta yanqacharusqanchikmanta, chaynapi mana wañunanchikpaq. ¿Imata ruraspam kay arreglo rurasqanmanta agradecekunchik? Runakunatam yachachinanchik Diospa arreglon rurasqanpi ‘amparakunankupaq’. ‘Llumpa-llumpay ñakariy punchaw’ hichpaykamusqanraykum chaytaqa utqayman rurananchik (Mateo 24:21; 2 Corintios 6:1, 2).

PREDICASPA QAWACHISUN KAWSAYTA CHANINCHASQANCHIKTA

26-28. ¿Imata ruraspanchikmi Diosmanta willakuq Ezequielman rikchakunchik, hinaspa imata ruraspam Diospa kuyakuyninpi takyanchik?

26 Imaynam Israel llaqtapi willakuq Ezequiel Diospa Juicionkunamanta willakurqa, chaynam kunanpas serviqninkunaqa willakunanchik. Kaynatam Diosqa Ezequielta kamachirqa: ‘Qamqa uyariwaspaykim ñoqapa kamachisqayta paykunaman willakunki’, nispa. Kamachisqanta qellapakuspa ruraptinqa huchayoqmi kanman karqa Jerusalen llaqtata Dios juzgaptin (Ezequiel 33:7-9). Yachasqanchikman hinaqa cumplirqam Diospa kamachisqanta, runakunapa wañusqanmantaqa mana huchayoqmi karqa.

27 Satanaspa munaychakusqan mana allin kaqkunaqa ñam puchukanqaña. Chaymi Jehová Diospa testigonkunaqa ‘Diospa vengakunan punchawmanta’ hinaspa gobiernonmanta willakunapaq kamachikuyta kusikuywan kasukunchik (Isaias 61:2; Mateo 24:14). ¿Kallpanchakunchikchu kaykunamanta willamunapaq? Chaynata ruraspam apostol Pablo nirqa: “Manam huchayoqchu kani llapallan runakuna castigasqa kanaykichikmantaqa. Mana imatapas pakaspaymi Diospa munasqanta willarqaykichik”, nispa (Hechos 20:26, 27). Pay hinamá ñoqanchikpas kananchik.

28 Diospa kuyakuyninpi takyanapaqqa manam vidatawan yawarta respetayllachu. Aswanqa Jehová Diospa qayllanpim chuyay-chuyay kananchik, chaymantam qatiqnin yachachikuypi yachasunchik.

^ par. 5 “Animalpa vidanqa kachkan yawarninpim” nisqanmantam, Investigación y Ciencia nisqa revista nin: ‘Yawarta vidawan tupachiptinkupas yawarqa ancha valorniyoqmi kawsanapaqqa’, nispa.

^ par. 12 Qawariy agosto 2006 watapi ¡Despertad! nisqa revistata 3-12 paginankama.

^ par. 16 Bibliapa ima nisqanmanta yachaysapa runakunam ninku hebreo rimaypi kayna nisqanqa “manam mamallanmantachu riman” nispa. Manam qonqananchikchu chayllaraq wiksayakuruspa abortaqta, otaq iskay kimsa killaña wiksayoq kachkaspa abortaqkunatapas Jehová Diosqa chaynallata juzgananmanta.