ALLÄPA jatun Nïger mayupa nöpanchömi këkäyarqä, tsë mayuqa juk kilömetru y pullan anchum karqan, y paqaspam karqampis. Nigeria nacionchöqa kikinkunapuram guërrachö këkäyarqan, tsëmi alläpa peligrösu kaptimpis, tsë mayuta pasayänäqa precisarqan. Y manam juk kutillatsu tsimpayarqä, sinöqa atska kutim. Peru ¿imanirtaq tsëta rurayarqä? Manaraq tsëpita parlarnin, puntataqa teytäkunapitaraq willariyashqëki.

Papänïqa John Millsmi karqan, pëqa 1913 watam Nueva Yorkchö bautizakurqan 25 watayoq këkar. Wawqi Rüssellmi bautizakoqkunapaq discursuta rurarqan. Tsëpitanam papänïqa Trinidad islaman täraq ewkurqan, tsëchömi Diospita kushishqa yachatsikoq Constance Farmerwan casakurqan. Jina tsëchömi wawqi William Brownta * “Foto-Drama de la Creación” videuta rikätsikur yanaparqan, hasta 1923 watayaq. Tsëpitanam, wawqi Browntawan warmintaqa Africaman mandayarqan, peru teytäkunaqa Trinidadchömi quedakuyarqan. Teytäkunaqa ciëlupaq akrashqam kayarqan.

TEYTÄKUNAQA ALLÄPA KUYAKOQMI KAYARQAN

Teytäkunapaqa 9 wamrankuna karqan. Mayor kaqtaqa Rutherford nishpam jutitsiyarqan, tsënöqa jutin churayarqan wawqi Rutherford Sociedad Watch Tower nishqampa presidentin kanqanrëkurmi. Noqaqa 1922 wata 30 de diciembri killam yurirqä. Wawqi Clayton Woodworthqa ¡Despertad! (The Golden Age) revistata jorqayämoqkunata rikaqmi karqan y përëkurmi Woodworth jutïqa churayämarqan. Peru masqa Worth nishpam reqiyämaq. Escuëlaman mandayämarnimpis, teytäkunaqa Diosta mas sirwiyänäpaqmi imëkanöpa yanapayämarqan. Mamänïqa, Biblia ninqan rasumpa kanqanta següru kayänäpaq yachatsiyämëtaqa alläpam yachëkoq. Y papänïqa, actuëkaq cuentam Biblia willakunqankunata yachatsiyämaq, tsëqa alläpam gustayämaq.

Tsënö yachatsiyämanqanqa alläpam yanapayämarqan. Pitsqaqmi ollqu kayarqä y pitsqäkunapitaqa kimaqmi Galaad Escuëlaman ëwayarqan, y kiman panïkunanam Trinidad y Tobagu markakunachö precursöranö yanapakuyarqan. Teytäkunaqa, yachatsikïninkunawan y rurëninkunawanmi Salmus 92:13 textu ninqannö ‘Jehoväpa wayinman’ churayämarqan, juk parlakïchöqa, Jehoväpa markanchö  masta rurayänäpaqmi yanapayämarqan. Tsënö rurayanqanqa, llapan tiempükunawan Diosta sirwirnin sïguiyänäpaqmi yanapayämashqa.

Diospita yachatsikoq yarquyänampaqqa wayïchömi ëllukäyaq. Tsëchömi precursorkunaqa, George Young misionërupaq seguïdu parlayaq, pëqa Canadäpitam karqan y Trinidadtaqa visitakoqmi ëwashqa karqan. Jina teytäkunapis, Africachö yanapakïkaq Brownpaq y warmimpaqmi seguïdu parlayaq. Tsëta wiyanqäkunam, chunka watayoq këkarnin yachatsikur qallanäpaq yanapamarqan.

DIOSTA SIRWIR QALLANQÄCHÖ IMAKUNAPA PASANQÄ

1936 wata witsanqa, revistantsikkunaqa clärum willakoq mana alli religionkuna, jatusaq negociukuna y gobiernukuna imëka mana allikuna rurayanqanta. Tsëta musyëkurmi, cüraqa Trinidad islachö gobernëkaqpa rempläzunta nirqan, publicacionnintsikkunawan yachatsikunqantsikta michäkunampaq. Tsëmi pakëkuyarqä y precisaptinlla jorqayaq kayä, hasta ushakanqanyaq. Cällikunapam letrërukunawan puriyaq kayä, jina biciclëtakunawanmi yachatsikuyaq kayä. Tunapuna markapita cristiänukunaqa parlantiyoq cärruwanmi yachatsikuyaq y pëkunawan juntum puriyarqä. Tsënö yachatsikurqa më tsë markakunamanmi chäyarqä. Diospita yachatsikïta gustaq wawqi panikunawan juntu yachatsikurninmi, 16 watayoq këkarnin bautizakurirqä.

Tunapuna markapita cristiänukuna, parlantiyoq cärruwan këkäyan.

Familiä yachatsiyämanqankuna y imëkanöpa yachatsikuyanqäkunam, misionëru këta munanäpaq yanapamarqan. 1944 watam Edmund Cummings wawqiwan juntu yachatsikunäpaq Arüba islaman ëwarqä, tsë witsampis misionëru këtaqa munëkarqällaram. Alläpam kushikuyarqä, 1945 watachö Jesus Wanunqanta Yarpëman chunka nunakuna ëwayaptin. Y juk wata pasariptinllam, tsë islachö juk congregacion patsakärirqan.

Warmïwan noqaqa Jehoväta sirwiyanqächö imëka allikunapam pasayarqä.

Tsëpita ichik tiempu pasariptinllam, Oris Williams shipashta Diospita yachatsirqä, pëqa trabajaq mayïmi karqan. Pëqa iglesianchö yachatsiyanqankunatam imëkanöpa defendeq. Peru Biblia ninqanta entiendirirmi, 1947 wata 5 enëru bautizakurirqan. Watakuna pasariptinmi, pëwan casakurirqä. Y 1950 watam precursöra tikrarirqan, tsëpita patsëqa ishkäkunam alläpa kushishqa Diosta sirwiyarqä.

NIGERIA NACIONCHÖMI KUSHISHQA YANAPAKUYARQÄ

1955 watam Galaad Escuëlaman invitayämarqan. Tsëmi Arüba markapita ewkuyänäpaq trabäjükunata jaqiyarqä, wayïkunata y kayäpamanqankunata rantikïkuyarqä. 1956 wata 29 de juliu killachö escuëla ushariptinmi, Nigeriaman mandayämarqan. Noqakunaqa 27 kaq cläsimanmi ëwayarqä.

1957 wata Lagos (Nigeria) Betelchö yanapakoqkunawan këkäyä.

Tsë witsankuna pasayanqäta yarparmi, Orisqa kënö willakun: “Misionëru kayanqä witsanqa, Jehovämi santu espïritunwan yanapayämarqan. Noqaqa manam misiönëra këta munarqätsu, tsëpa rantinqa, wayï kananta y wamräkuna kanantam munarqä. Peru Diospita yachatsikï alläpa precisaq kaptinmi, juknöpana pensar qallëkurqä. Galaad Escuëlapita yarqurirqa, imëkanöpa yachatsikunäpaqmi decidirirqä. Juk jatun barcuwan viajayänäpaq këkäyaptïmi, Knorr turiwan trabajaq Worth Thornton turi cuidakuyänäpaq y Betelchö yanapakuyänäpaq kaqta niyämarqan. Manam tsëtaqa shuyararqätsu, tsëmi llakishqa sientikurqä. Peru tsëpitaqa yachakärirqämi, y alläpam gustamarqan Betelchö yanapakï. Betelchöqa imëkata rurarmi yanapakurqä, peru masqa gustamarqan watukakoq shamoq wawqi panikunata chaskim. Nunakunawan parlëqa alläpam gustamaq, y tsëchöqa Nigeriapita cristiänukunawanmi reqinakuyaq kayä. Mëtsikaqmi polvutashqa, utishqa, yakunëkar y mallaqëkar chäyämoq. Pëkunata atiendiqa alläpam kushitsimaq. Jehoväqa alläpam valorarqan ruranqäkunata, tsëmi alläpa alli y kushishqa sientikoq kä”. Rasumpa kaqchöqa, kë llapan rurayanqäkunaqa Diosta mas sirwiyänäpaqmi yanapayämarqan.

1961 watachömi, Trinidadchö familiäwan juntakäyarqä, tsëchömi Brown wawqi Africachö imakunapa pasanqanta willakamurqan. Jina noqapis, Nigeriachö Diospa markan mirëkanqampitam willakurqä. Tsëchö këkäyaptïmi, wawqi Brownqa waqurkamarnï papänïta kënö nirqan: “Johnny, qamqa manam Africata ni imëpis ëwarqunkitsu, peru wamrëkim sïqa”. Tsëmi papänïqa kënö nimarqan: “Allitam rurëkanki Worth, tsënö rurarnin sïguï”. Poqu cristiänukunam, Diosta sirwir sïguinäpaq alläpa yanapamarqan.

William Brown wawqiwan (pëtaqa Brown el de la Biblia nirmi reqiyaq) warmin Antoniaqa, alläpam yanapayämarqan.

1962 watachömi yapë Galaad Escuëlaman ëwarqä 37 kaq cläsiman, tsëchömi chunka killakunapa imëkata yachatsiyämarqan. Wilfred Gooch wawqiqa  38 kaq cläsimanmi ëwarqan, pëqa Nigeriachö sucursalta rikaqmi karqan. Escuëlaman ëwakuptin y Inglatërraman mandayaptinmi, noqata tsë carguman churayämarqan. Wawqi Brown ruranqannöllam, Nigeriapa më tsë markankunaman ëwarqä, tsëmi yanapamarqan cristiänu mayïkunata mas kuyanäpaq y reqinäpaq. Waktsallam y manam imankunapis alläpaqa kayäpoqtsu, peru pëkunaqa imëpis kushishqam këkäyaq, tsëta rikarmi cläru musyarirqä kushikïqa qellëpita o imapis kapamanqantsikpita mana kanqanta. Waktsalla këkarpis, limpiu y shumaq vistishqam reunionkunamanqa ëwayaq. Wakinkunaqa asamblëaman ëwayaq camionwan o bolekajas * nishqan cärrukunawanmi. Kë bolekajas nishqan cärruchöqa, kënö nirmi escribirëkaq: “Juk jatun lamarqa, ichikllapa ichikllapam yurin”.

Tsënö escribirëkaqqa rasumpa kaqllam karqan. Ichikllapis kallpachakunqantsikqa alläpam yanapakun, y noqakunaqa puëdiyanqämannömi yanapakuyarqä. Llapan nacionpitapis mas publicadorkunaqa Estädus Unïduschömi kayan. Peru 1974 watapaqqa, 100.000 publicadorkunanam Nigeriachö kayarqan. Tsëqa clärum rikätsimantsik, Diospa markanqa mas mirëkanqanta.

Diospa markan tsënö mirëkaptinmi, Nigeriachöqa kikinkunapura guërrata rurar qallëkuyarqan. Tsëqa 1967 watapita hasta 1970 watayaqmi karqan. Guërra kanqanrëkurmi Biafrachö këkaq cristiänu mayintsikkunaqa, atska killakunapa tsë markapita yarqïta puëdiyarqantsu. Tsëmi pëkunata Diospa kaqchö yanapayänäpaq ëwayarqä. Peru këkäyanqanman chäyänäpaqqa, qallananchö niyanqaqnömi Jehoväman alläpa markäkur y pëman mañakur atska kuti Nïger mayupa tsimpayarqä.

Qanyantanöllam pasanqankunata yarpä. Tsë witsankunaqa alläpa peligrösum karqan, porqui soldädukunaqa rasllam pitapis illapariyaq, tukï cläsi qeshyakunam kaq y maskunam. Mayuta tsimpayanqä höraqa kawënïkunatam peligruman churayaq kayä. Y soldädukuna këkäyanqampa pasëqa sasam karqan, porqui pëkunaqa nunakuna llapan apayanqankunatam ashipuyaq. Peru mas mantsëpaqqa karqan, Biafra lädupa pasëmi. Juk kutim, Asaba markapita Onitsha markaman ëwaq juk takshalla barcuwan paqaspa mayuta tsimparqä, tsëpitanam congregacionkuna watukaqkunata kallpata qonäpaq Enugu markata ëwarqä. Juk kutichönam Aba markachö këkaq anciänukunata watukaq ëwarqä, tsëchöqa manam paqaspa aktsita tsaritsiyänanta jaqikuyaqtsu. Biaframan soldädukuna mälas yëkukïkuyaptinmi, Port Harcourt markachö rurëkäyanqä reunionta juk mañakïwan raslla ushariyarqä.

Tsë reunionkunaqa, Jehovä kuyanqanta y cuidanampaq kaqta cristiänukuna musyayänampaqmi yanapakurqan. Jina tsë reunionkunachömi polïticaman mana mëtikuyänampaq y juknölla kawakuyänampaq shumaq consëjukunata qoyta puëdiyaq kayä. Nigeriachö cristiänu mayintsikkunaqa, guërra witsanchö allim tsarakuyarqan. Pëkunaqa juknöllam kayarqan y alläpam kuyanakuyarqan. Tsëmi pëkunawan juntu këqa alläpa yanapamarqan.

1969 watachömi, Nueva Yorkpa Estadio de los Yankees nishqanchö Atska Nacionkunapaq Asamblëata rurayarqan, tïtulunqa karqan “Paz en la Tierra” nishqanmi. Tsë asamblëata rikaqqa wawqi Milton Henschelmi karqan, y noqanam yanapaqnin. Pëpitaqa alläpam yachakurqä. Y tsë yachakunqäkunaqa yanapamarqan, 1970 wata Nigeriapa Lagos markanchö Atska Nacionkunapaq Asamblëata rurayanqächömi. Tsë asamblëapa tïtulunqa karqan, “Hombres de Buena Voluntad” nishqanmi. Jehovä yanapayämaptinllam tsënö asamblëata rurëta puëdiyarqä, porqui guërraqa tsëllaran usharishqa karqan. Tsë asamblëachöqa 121.128 nunakunam juntakäyarqan y 17 idiömakunachömi rurakarqan. Tsëmanqa Estädus Unïduspita y Inglatërrapitam alquilashqa avionkunawan mëtsikaq shayämurqan, jina Knorr y Henschel wawqikunapis ëwayarqanmi. Tsë asamblëachömi 3.775 nunakuna bautizakuyarqan, tsënöqa manam Pentecostes fiestachöpis bautizakuyarqantsu. Tsë asamblëa rurakänampaq patsätsipakurqa, alläpa ocupädum karqä. Tsë kutiqa mëtsikaq nunakunam Diosta sirwir qallëkuyarqan.

“Hombres de Buena Voluntad” nishqan asamblëachöqa, 121.128 nunakunam juntakäyarqan y 17 idiömachömi karqan, ibo idiömachöpis.

Nigeriachöqa 30 watanömi tärarqä, y höraqa congregacionkunata watukakoqnö y sucursalkunata watukakoqnömi Africa Occidentalchö yanapakurqä. Tsëchö yanapakoq misionërukunaqa alläpam agradecikuyaq cada ünuta watukaq ëwaptï. Y noqapaqpis alläpa kushikïpaqmi karqan, japallankunalla  mana këkäyanqanta musyatsiqa. Tsëkunata ruranqämi rikätsimarqan, Jehoväta sirwir sïguiyänampaq y markanchö juknölla kayänampaqqa, cada ünuman yarpachakunantsik alläpa precisanqanta.

Qeshyayanqä witsan y guërra kanqan witsanqa, Jehovämi yanapayämarqan alli tsarakuyänäpaq. Tsëchömi rikäyarqä Jehovä noqakunawan këkanqanta. Orismi kënö willakun:

“Atska kutim malaria qeshyawan ishkäkuna qeshyayarqä. Juk kutichöqa, Worthtaqa wanunëkaqtanam Lagos hospitalman chätsirqä. Y doctorqa wanunampaq kaqtam nimarqan, peru kachakärirqanmi. Riyarkamurmi, Nwambiwe jutiyoq enfermëruta Diospa Gobiernumpita yachatsirqan. Tsëpitanam Bibliapita mas yachatsiyänäpaq wayinta ëwayarqä. Pëqa rasumpa kaqta yachakurirmi bautizakurirqan y Aba markachömi anciänunö yanapakurqan. Noqapis mëtsikaq nunakunatam Jehoväpa sirweqnin kayänampaq yanaparqä, pëkunapita wakinkunaqa musulman religionchömi kayarqan. Nigeriapita nunakunata, costumbrinkunata, imanö kawakuyanqanta y idiömantaqa kuyëta yachakuyarqämi, y tsëqa alläpam kushitsiyämarqan”.

Juk nacionchö yanapakurnin sïguiyänäpaqqa, mëpita kayaptimpis llapan cristiänu mayïkunata kuyayanqämi yanapayämarqan.

MUSHOQ CARGUKUNATAM CHASKIYARQÄ

Nigeria Betelchö yanapakïkäyaptïmi, Santa Lucïa islaman yachatsikoq ëwayänäpaq 1987 watachö nirayämarqan. Tsëchö yanapakïqa alläpa shumaqmi karqan, peru tsënö kaptimpis problëmakunaqa karqanmi. Africachö nunakunaqa atska warmikunawanmi casakuyaq, peru Santa Lucïachöqa mana casakushpam juntuna kawakuyaq. Peru Diospa Palabran ima ninqanta yachakurirninqa, mëtsikaqmi cambiukunata rurayarqan.

Warmï Oristaqa shonqupita patsëmi alläpa kuyarqä y pëwanqa 68 watakunam juntu kayarqä.

Watakuna pasanqanmannömi alläpa yanapakïtaqa puëdiyarqänatsu. Tsëmi Jehoväpa Testïgunkunata Pushaqkunaqa, 2005 wata Brooklynchö këkaq principal oficïnaman apayämarqan. Warmï Orisqa 2015 watachömi wanukurqan y tsëqa alläpam llakitsimarqan, porqui pëqa alläpa alli y kuyakoqmi karqan. Pëwanqa 68 watam juntu kayarqä, tsëmi shonqupita patsë alläpa kuyarqä. Casädu kawakïchö y congregacionchö kushishqa kawakïta munarqa Jehovä churanqan nunakunata wiyakï, perdonakoq kë, humildi kë, y santu espïritupa wayïninta rikätsikï alläpa precisanqantam yachakurqä.

Yarpachakuyanqa y llakikuyanqa höraqa, rurëkäyanqäkunachö yanapayämänampaqmi Jehoväman mañakuyaq kayä. Pë yanapayämaptinmi, ima rurayanqäkunapis alli yarqapayämaq. Y ichikllachönam mas alli kawakushun (Is. 60:17; 2 Cor. 13:11).

Teytäkuna y wakin cristiänukuna Trinidad y Tobagu markakunachö yanapakuyanqantaqa, Jehoväqa bendicirqanmi. Tsëllaraq yarqamoq juk willakïmi, 9.892 nunakuna Jehoväpa testïgun tikrashqa kayanqanta nin. Arüba islachö yanapakunqä congregacion alli kanampaqmi, mëtsikaq wawqikuna yanapakuyashqa. Tsë islachö 14 congregacionkunam kushishqa yachatsikuyan. Nigeriachöqa, 381.398 publicadorkunanam kayan. Y Santa Lucïa islachöqa 783 nunakunam Diospa Gobiernumpita yachatsikïkäyan.

Kananqa 90 watätapis pasarishqänam. Salmus 92:14 textuchö ninqannömi, Jehoväpa markanchö imëkanöpa yanapakoq kaqkunaqa, awkinyarnimpis yanapakurnin sïguikäyanqa, jina Jehoväqa pëkunata bendicirmi sïguinqa. Llapan tiempüwan Jehoväta sirwinqäpitaqa alläpa agradecïdum sientikü. Teytäkuna y poqu cristiänu mayïkuna yachatsiyämanqankunaqa, shonqupita patsë Jehoväta sirwinäpaqmi yanapamashqa. Alläpa kuyakoq karmi, markanchö yanapakunäpaq jaqimashqa (Sal. 92:13).

^ par. 5 Rikäri Anuario 2014 librupa 100 y 101 kaq päginankunata, tsëchömi William Brown wawqipa willakïnin këkan. Tïtulunqa, “Lo llamaban Brown el de la Biblia” nishqanmi.

^ par. 18 Rikäri 1972 wata 22 de juniu ¡Despertad! revistapa 24 a 26 kaq päginankunata.