Ir al contenido

Ir al índice

 17 Yachaqana

‘May jina jatunpuni Diospa yachaynin’

‘May jina jatunpuni Diospa yachaynin’

1, 2. ¿Imatá Jehová qanchis pʼunchaypaq munarqa, imaraykutaq chay pʼunchay qallarichkaptin Jehová yachayninta rikuchinan karqa?

RUNAQA, suqta kaq pʼunchaypi ruwasqa karqa, sumaqpi kachkaspataq mana kaqman urmarqa. ¿Chaychu mana llakiy? Diosqa runata, wak imasta ima ruwaytawan, “sumajpuni kasqanta” nirqa (Génesis 1:31). Chaywanpis Adanwan Evawanqa, qanchis pʼunchaypa qallariyninpi Satanaswan khuska Diospa contranpi uqharikurqanku. Ajinamanta juchaman, pantaq runas kayman, wañuyman ima chayarqanku.

2 Jehová imatachus qanchis pʼunchaypaq munasqan, ichá manaña juntʼakunanpaqjina karqa. Chay pʼunchayqa, ñawpaq pʼunchaykunajinallataq waranqas watas kanan karqa. Chantapis Jehovaqa, samarikuna pʼunchay kananta nirqa. Juntʼa runastaq Jallpʼata paraisoman tukuchispa, juk familiajinalla kawsakunanku karqa (Génesis 1:28; 2:3). Chantá Adanwan Evawan uqharikusqankutawan, ¿imaynatá Diospa munaynin juntʼakunman karqa? ¿Imatataq Dios ruwanman karqa? Chay kutipi Jehovaqa, ni jaykʼaqjina yachayninta rikuchinan karqa.

3, 4. a) ¿Imaraykutaq Jehová Edenpi uqharikuqkunawan imatachus ruwasqan may yachayniyuq kasqanta rikuchin? b) Jehovap yachayninta ukhunchariy, ¿imaraykú llampʼu sunqu kanapaq tanqawanchik?

3 Jehovaqa usqhayllata allincharqa. Arí, Edén huertapi uqharikuqkuna wañunankuta nirqa, juk suyakuytataq rikhurichirqa. ¿Imaynamantá? Imaynatachus chay chʼampayta allinchananta willaspa (Génesis 3:15). Chaytaq uqharikusqankumantapacha achkha waranqa wataspi juntʼakunan karqa. Chay ruwasqan entiendenapaqjinalla kaptinpis,  may ukhu yachaykunasniyuq. Chayta ukhunchaspa, tʼukurispa imataq, tukuy kawsayninchikpi yanapachikusunman. Chantapis Jehovaqa munayninta juntʼanqapuni. Arí, saqra ruwaykunata, juchata, wañuyta ima saphimantapacha wiñaypaq chinkachinqa, iñiyniyuq runastaq juntʼa runasman tukunqanku. Kaykunaqa, niraq qanchis pʼunchay tukukuchkaptin juntʼakunqa. Ajinamanta Jehovaqa, chʼampaykuna kaptinpis imatachus runaspaq, Jallpʼapaq ima munasqanta tiemponpi juntʼanqa.

4 Jehová chayjina yachayniyuq kasqanta rikuspa tʼukulla qhipakunchik, ¿icharí? Chayrayku apóstol Pablopis jinata qillqarqa: “May jina jatumpuni Diospa [...] yachaynin”, nispa (Romanos 11:33). Jehovap yachayninmanta astawan yachakuspaqa, tukuy yachasqanmanta pisillata entiendeyta atisqanchikta llampʼu sunquwan reparakuna tiyan (Job 26:14). Ñawpaqtaqa, imachus Diospa yachaynin kasqanta ukhuncharina.

¿Imataq Diospa yachaynin?

5, 6. ¿Imapitaq yachaywan riqsiywan khuskachasqa kachkanku, Jehovap riqsiynin maykamataq chayan?

5 Yachaywan riqsiywanqa mana kikinchu. Juk computadorapi riqsisqanchikmanta achkhata waqaychayta atispapis, ¿computadora yachayniyuq kasqanta nisunmanchu? Mana. Chaywanpis yachaywan riqsiywanqa, khuskachasqa kachkanku (Proverbios 10:14). Sutʼincharinapaq, sinchi unquymanta sanoyayta munaspaqa, jampista riqsiqta tapukuwaq, ¿icharí? Arí, yachayniyuq kanapaqqa, imatapis sumaqtaraq riqsinanchik tiyan.

6 Jehovaqa tukuy imata riqsin. Imaraykuchus Paylla wiñaymantapacha “wiñay Reyqa” (1 Timoteo 1:17). Chay chhika unaypiqa, tukuy imata rikurqa. Biblia nin: “Tukuy ruwasqa kajqa Diospa qhawayninmanta mana pakasqa kayta atinchu. Manachayqa tukuy imapis sutʼipacha, qhatarasqataj  kashan paypa rikunampi, pimanchus kawsayninchejmanta cuentata qonanchej kanqa, chaypata”, nispa (Hebreos 4:13; Proverbios 15:3). Ruwawaqninchik kasqanraykutaq, tukuy imata sumaqta riqsin, runas imastachus ruwasqankuta, imachus sunqunkupi kasqanta ima qallariymantapacha qhawachkan (1 Crónicas 28:9). Chantapis, sapallanchikmanta imatapis akllanapaq ruwawarqanchik, allin kaqta akllaptinchiktaq mayta kusikun. Astawanpis achkhas mañakuptinkupis tukuyta jukllapi ‘uyarin’ (Salmo 65:2). Arí, Jehovap yuyayninqa may sumaqpuni.

7, 8. ¿Imaynatataq Jehová tukuy imata entiendesqanta, reparasqanta, yachayniyuq kasqanta ima rikuchin?

7 Jehovaqa mana pata patallantachu riqsin. Payqa imapichus ruwasqasnin jukchasqas kasqankuta, imaynapunichus ruwasqa kasqankuta ima sumaqta riqsin. Chantá imaynachus kasqankumanjina juzgan, allin kaqta mana allin kaqta riqsin, imachus aswan valorniyuq kasqantapis yachan. Imachus sunqu ukhupi kasqantapis riqsin (1 Samuel 16:7). Jehovaqa, mana riqsillanchu manaqa, sumaqta entienden, reparan ima, chaykunataq aswan patapi riqsiyllamanta nisqaqa. Chaywanpis yachayninqa mana chayllachu.

8 Jehovaqa yachayninta, riqsisqanmanjina, reparasqanmanjina, entiendesqanmanjina ima imatapis ruwaspa rikuchin. Bibliapi “yachay” rimayqa, “sumaq llamkʼay” chayri “yachaymanjina ruway” niyta munan. Chayrayku Jehovaqa, mana simillamantachu yachayniyuq, manaqa chaymanjinapuni ruwan. Jehovaqa, mayta riqsisqanmanjina, entiendesqanmanjina imatachus ruwananta sumaqta akllan, may sumaqmantataq juntʼan. ¡Chaymá sumaq yachayqa! Jesuspis, Jehovamanta nirqa: “Yachaynenqa ruwasqasnimpi rejsichikun”, nispa, chaytaq chiqapuni (Mateo 11:19). Jallpʼapi, janaqpachapi ima Jehovap ruwasqanqa, may yachayniyuq kasqanta sutʼita rikuchin.

 ¿Imaspitaq Diospa yachaynin sutʼi rikukun?

9, 10. a) ¿Imaynamantataq Jehová mayjina yachayniyuq kasqanta rikuchin? b) ¿Imaraykutaq juk célula Jehová may yachayniyuq kasqanta rikuchin?

9 Juk runap ruwasqan may kʼachitu, sumaq ruwasqataq kaptin tʼukulla qhipakunchik, ¿icharí? (Éxodo 31:1-3.) Chaywanpis yachayqa, Jehovallapi kachkan. David Paymanta nirqa: “Jatunchayki, imaraykuchus tʼukunapaj jina ruwawarqanki; chaytaqa sumajta yachani”, nispa (Salmo 139:14). Cuerponchik sumaq ruwasqa kasqanmanta astawan yachakuspaqa, Jehová may yachayniyuqpuni kasqanta reparanchik.

10 Sutʼincharinapaq: qallariypiqa tukuyninchik juk celulalla chayri juk óvulo karqanchik. Chaytaq juk espermatozoide nisqawan jukchakuptin may chhika celulasman tʼaqakurqa. Wiñay tukusqa kananchikkamataq pachak billones celulasman chayan. Juk celulaqa may juchʼuysitu, arí chunka waranqa tantasqa celulasraq juk nabo mujitu chhikan kanman. Chaywanpis jukllaraq mana riqsiy atina. Runas aswan sumaq maquinasta ruwasqankumantapis aswan uma muyuy. Yachayniyuq runasqa, juk célula juk llaqtawan kikinchakusqanta ninku, mayqinchus sumaq pirqasqa, yaykunapi lluqsinapi qhawaqkunasniyuq, tukuyniqman ñankunasniyuq, telefonosniyuq, corrienteta rikhurichinapaq maquinasniyuq, jatuchaq empresasniyuq, qʼupata wikchʼunapaq chinkachinapaq camposniyuq, soldadosniyuq, chawpinpitaq juk kamachiqniyuq ima. Chantapis juk celulaqa, pisi horasllapi achkhaman tukuyta atin.

11, 12. a) ¿Maypi wakichisqa kasqanmanjinataq células tʼaqakunku, imaptintaq chay Salmo 139:16 nisqanmanjina kachkan? b) ¿Imaraykutaq ñuqtunchik “tʼukunapaq jina ruwa[sqa]” kasqanta nisunman?

11 Celulasqa, mana juk layallachu kanku. Cuerponchik ruwakusqanmanjinaqa, tʼaqakullankupuni umanchikpaq, tullusninchikpaq, aychanchikpaq, yawarninchikpaq, ñawisninchikpaq ima. Chaytaq ADN nisqapi wakichisqa kasqanmanjina  tʼaqakun, mayqinchus “juk librojina” chaypitaq imayna rikchʼayniyuqchus kananchik qillqasqaña kachkan. Tʼukunapaqjina Davidqa, Jehovamanta qillqarqa: “Ñawisniykeqa imaynatachus cuerpoy ruwakusharqa, chayta rikorqaña. Imaynachus kawsayniy kananta libroykipi qhelqasqaña karqa”, nispa (Salmo 139:16).

12 Ukhunchikpi wakin imasqa, mana japʼiqanapaqjina kanku. Sutʼincharinapaq ñuqtunchikmanta parlarina. Yachayniyuq runasqa, tukuy imamanta aswan mana riqsiy atina kasqanta ninku. Ñuqtunchikpiqa, pachak waranqa junu neuronas kanku, galaxianchikpi chʼaskas chhikapuni. Sapa juktaq pʼalqakuspa wak celulaswan tʼinkinakunku. Yachayniyuq runasqa, runap ñuqtun Jallpʼantinpi tukuy librosmantapis astawanraq japʼiqayta atisqanta ninku. Chantá may chhika unaytaña ukhunchaspapis, “tʼukunapaj jina” ruwasqa ñuqtunchikta, ichá ni jaykʼaq sumaqta riqsinankuta nillankutaq.

13, 14. a) ¿Imaynamantataq chhakas, wak animales ima “sumaj yachayniyoj” kasqankuta rikuchinku, imatataq chay Jehovamanta yachachiwanchik? b) ¿Imaraykutaq kusi kusip chʼipan “sumaq yachay[wan]” ruwasqa kasqanta nisunman?

13 Runaqa, Jehová yachaywan tukuy imata ruwasqanmanta juknillan. Salmo 104:24 nin: “Tata Dios, ruwasqasniykeqa may chhika. Tukuy imata sumaj yachayniykiwan ruwarqanki. Kay pachaqa ruwasqasniykiwan juntʼa kashan”, nispa. Jehovap yachaynintaqa, tukuyniqpi reparanchik. Sutʼincharinapaq, chhakasqa “sumaj yachayniyoj kanku” (Proverbios 30:24). Chhakas wasinkupi imaynatachus llamkʼasqankuqa tʼukunapaq. Wakin chhakasqa khuritusta “uywanku”, chaykunataq mikhunata rikhurichipunku. Wak chhakastaq kʼallanpasta puquchinku. Mana chayllachu wak animalespis, tʼukunapaqjina wak imasta ruwallankutaq. Chʼuspisqa, kay watasllapiraq ruwasqa avionmantapis, aswan sumaqtapuniraq phawaykachanku. Wakin pʼisqustaq phawanankupaq chʼaskasta qhawanku, imaynachus jallpʼa  ruwasqa kasqanmanjina chayri jinata phawanankupaqjina ruwasqa kasqankuraykutaq karusman phawanku. Tukuy laya kawsaymanta ukhunchaqkunaqa, imaynachus ruwasqa kasqankuta yachayta munaspa watasta ukhunchanku. Chayqa, tukuy imata Ruwaq may yachayniyuq kasqanta rikuchiwanchik.

14 Yachayniyuq runasqa, Jehovap ruwasqasninmanta mayta yachakunku. Tukuy laya kawsaymanta ukhunchaqkunaqa, animalesta qhawarispa kikinta imatapis ruwanku. Ichapis ñuqanchikqa kusi kusip chʼipan kʼachitu kasqallanta qhawanchik. Chaywanpis chay runasqa, imayna ruwasqachus kasqanta ukhunchanku. Phunu hilitutajina ruwasqanqa, pʼitirqunapaqjinalla. Chaywanpis jatunchasunman chayqa, aceromanta, balamanta jarkʼakunankupaq chalecomanta ima, aswan sinchis kankuman. Chantapis, pasajerosniyuq avionta phawachkaptin chʼuspitajina japʼikapunman. Chiqamantapuni Jehovaqa, “sumaj yachay[wan]” tukuy imata ruwarqa.

¿Pitaq animalesta “sumaj yachayniyoj[ta]” ruwarqa?

Janaqpachapipis yachaynin rikukullantaq

15, 16. a) ¿Imaynatataq janaqpachapi kaqkuna Jehovap yachayninta rikuchinku? b) ¿Imaynatataq Jehová may chhika angelespa Kamachiqnin kasqan, jatun yachayninta rikuchin?

15 Janaqpachapi imaschus kasqanqa, Jehovap yachayninta rikuchillantaq. Kay 5 yachaqanapi yachakurqanchikjina chʼaskasqa mana piqturasqaschu kachkanku. Jehovaqa yachaywan “cieloj leyesninta” churarqa, chayrayku chʼaskasqa galaxiaspi tantasqa kachkanku, galaxiastaq wak qutuspi tantakunku, chay qutustaq aswan jatuchaq qutuspi (Job 38:33). Chayraykuchá Jehová chaykunata “ejércitos” nispa sutichan (Isaías 40:26, Quechua de Cuzce). Chaywanpis janaqpachapi wak ejércitos kasqanqa, Diospa yachayninta aswan sutʼita rikuchin.

 16 Kay 4 yachaqanapi rikunchikjina, Jehovalla may chhika angelespa kamachiqnin kasqanrayku, “ejercitosta kamachiq” kasqanta nikun. Chaytaq may atiyniyuq kasqanta rikuchin. Chaywanpis, ¿imaynatataq yachayninta rikuchin? Kaypi tʼukurina: Jehovawan Jesuswanqa, ni jaykʼaq qhasilla kakunkuchu (Juan 5:17). Chayrayku angelespis manallataq qhasillachu kakuchkasqankuta nisunman. Chantapis runasmantaqa aswan atiyniyuq, yachayniyuq ima kanku (Hebreos 1:7; 2:7). Jehovaqa, angelesninta mana jinallatachu japʼikun. Paykunaqa, may chhika waranqa watastaña may kusiywan “munayninta ruwa[nku]”, “kamachisqasninta juntʼa[nku]” ima (Salmo 103:20, 21). Chayrayku Jehovap yachayninqa, ¡mayjinapunichus kanpis!

Jehovalla “kʼata yachayniyoj Dios”

17, 18. ¿Imaraykutaq Biblia Jehovalla “yachayniyoj Dios” kasqanta nin, imaraykú chay jatunpaq qhawanapaq tanqawanchik?

17 Rikunchikjina Biblia, Jehovap yachayninmanta nisqanqa chiqapuni. Sutʼincharinapaq, Paylla “kʼata yachayniyoj Dios” kasqanta nikun (Romanos 16:27). Arí, Payllamanta tukuy yachay jamun, ni pi payjina yachayniyuq kanmanchu (Proverbios 2:6). Chayrayku Jesusqa, Diospa ruwasqasninmanta aswan yachayniyuq kaspapis, ni jaykʼaq yachaynillanpi atienekurqachu, manaqa Tatanpa yachayninpipuni (Juan 12:48-50).

18 Apóstol Pabloqa, Jehovalla yachayniyuq kasqanmanta nirqa: “May jina jatumpuni [“ukhupuni”, NM] Diospa qhapaj kaynin, yachaynin, rejsiynimpis. Mana yachay atina yuyasqampis, jinallataj ñankunampis”, nispa (Romanos 11:33). Kay pʼitipi Pablo “may jina” nispaqa, sunqumantapacha Diospa yachayninta may jatunpaq qhawasqanta rikuchiwanchik. Griego qallupi “ukhupuni” rimayqa, “chinkay chinkay ukhupaq” uqharikusqan rimayman rikchʼakun. Chayrayku Pablo chay rimayta uqharisqanqa, Diospa yachayninta sumaqta entiendenapaq yanapawanchik. Arí,  chinkay chinkay ukhuta qhawaykuspa, imaynachus kasqanta, maypichus pampan kasqanta ima mana yachayta atisunmanchu, ajinallataq Jehovap yachayninqa, may ukhu, jatuntaq (Salmo 92:5). ¿Manachu chayta yachay, kʼumuykukuq sunqus kanapaq tanqawanchik?

19, 20. a) ¿Imaraykutaq anka, Diospa yachayninwan sumaqta kikinchakun? b) ¿Imaynatataq Jehová imachus qhipaman kananta yachasqanta rikuchin?

19 Jehovalla “kʼata yachayniyoj Dios” kasqan wakjinamanta rikukullantaq. Arí, Paylla imachus qhipaman kananta yachayta atin. Yachanchikjina Jehovaqa, sumaqta rikuq ankawan yachayninta kikinchan. Ankaqa, ichá mana phichqa kilopis pesanchu, chaywanpis ñawisninqa runap ñawisninmanta aswan jatun. Chantá may chhika patamanta ichá kilometrosmantapacha, juchʼuy animalitosta japʼinanpaq sutʼita rikumun. Diosllataq ankamanta nirqa: “Imatachus japʼinantataj karullamanta wateqamun”, nispa (Job 39:29). Jehovapis “karullamanta”, nisunman ñawpaqmantaña imachus qhipaman kananta rikuyta atin.

20 Bibliataq achkha kutispi sutʼita chayta rikuchin. Arí, unaymantapacha imachus qhipaman kananmanta achkha profecías qillqakurqa. Bibliaqa, mayqin kamachiqkunachus atipanankuta chayri atipachikunankuta, imaynatachus  chayta ruwanankuta ima ñawpaqmantaña willarqa (Isaías 44:25–45:4; Daniel 8:2-8, 20-22).

21, 22. a) Jehová kawsayninchikmanta yachasqantaña nisqanku, ¿imaraykutaq mana chiqachu? Sutʼinchay. b) ¿Mana khuyakuspachu Jehová yachayninwan imatapis ruwan?

21 Ajina kaptin, ¿kawsayninchikpi imatachus ruwananchikta Jehová yachanñachu? Imaynachus kawsayninchik kanan qillqasqaña kasqanpi creeqkunaqa, ajina kasqanta ninku. Chaytaq Jehovap yachayninwan churanakun. Jehová imaynachus kananchikta yachanmanña chayqa, yachayninwan mana allintachu ruwasqanta rikuchinman. Sutʼincharinapaq kʼachituta takiyta yachaspa, ¿takispallachu kanayki tiyan? Mana, ¿icharí? Kikillantaq Jehovaqa, imachus qhipaman kananta yachayta atispapis, mana chayllatapunichu ruwan. Ajinata ruwaspaqa, Payllataq sapallanchikmanta akllanata niwasqanchikta pʼakichkanman (Deuteronomio 30:19, 20).

22 Chantapis yachanmanña chayqa, mana khuyakuyniyuq, rumi sunqu kasqanta, mana entiendewasqanchikta ima rikuchinman. Chaytaq mana jinachu. Bibliaqa, Jehová “sumaj yachayniyoj” kasqanta nin (Job 9:4). “Sumaj yachayniyoj” rimayqa, qillqakuchkaptin “sunqunpi yachayniyuq” niyta munarqa. Chaytaq mana Jehová juk sunquyuq kasqantachu ninayan; manaqa imaynachus kasqanmanta, munakuyninmanta ima parlachkan. Chayrayku Diosqa yachayninta, wak kʼacha kaykunasninta ima munakuywanpuni rikuchin (1 Juan 4:8).

23. ¿Imata ruwanapaqtaq Jehovap jatun yachaynin tanqanawanchik tiyan?

23 Jehovap yachayninqa, paypi atienekunapaqjina. Yachayninchikmanta aswan patapi kasqanmanta Biblia niwanchik: “Tukuy sonqoykiwan Tata Diospi atienekuy; ama qampa yachasqallaykipeqa atienekuychu. Tukuy ima ruwasqaykipi Tata Diosmantaqa yuyarikuy. Paymin cheqan ñanta pusasonqa”, nispa (Proverbios 3:5, 6). Arí, Jehovaman astawan qayllaykunapaqqa, yachayninta ukhunchanallapuni.