Ir al contenido

Ir al índice

 6 Yachaqana

Thuñinanpaj atiynin: ‘Jehovaqa tukuy maqanakupi atipaj’

Thuñinanpaj atiynin: ‘Jehovaqa tukuy maqanakupi atipaj’

1-3. a) Israelitasta egipcios qhatiykuchkaptinku, ¿ima chʼampaypitaq rikukurqanku? b) ¿Imaynatá Jehová llaqtanrayku maqanakurqa?

ISRAELITASQA, ni mayman ayqiyta atichkarqankuchu. Ñawpaqinkupiqa mama qucha, ladosninkupitaq mana wicharinapaqjina urqus kachkarqanku. Egipciostaq paykunata wañuchiyta munaspa, sumaq wakichisqas qhatiykuchkarqanku. * Chaywanpis Moisesqa, mana mancharikunankupaq nirqa: “[Jehová] cuentaykichejmanta maqanakonqa”, nispa (Éxodo 14:14).

2 Moisesqa, Jehovap yanapaynintasina mañakurqa, Diostaq kutichirqa: “Imaraykutaj qanqa noqamanta yanapata mañakuwankiri? [...] Tojnuykita oqharikuspa, makiykita jaywariy chay jatun qochanejman, iskaymantaj tʼaqarpariy”, nispa (Éxodo 14:15, 16). Chaypi kachkasqaykita yuyay: Jehová angelninta kamachiptin israelitaspa ñawpaqinkupi jatun phuyu, juk pirqajina egipciosmanta jarkʼananpaq qhipankuman sayaykurqa (Éxodo 14:19, 20; Salmo 105:39). Moisés tuqnunta uqhariptintaq, juk sinchi wayra mama quchata iskayman tʼaqarqa. Yakustaq pirqasjina sayarparirqanku. Jinamanta tukuy israelitas, chayninta jatun ñantajina pasarqanku (Éxodo 14:21; 15:8).

3 Faraón tukuy chay imasta rikuspa, waliq kanman karqa wasinman kutipunan. Chaywanpis jatunchakusqanrayku, soldadosninta israelitaspa qhipankuta yaykunankuta kamachirqa (Éxodo 14:23). Mama quchaman yaykuptinkuqa,  carretasninkup ruedasnin lluqsirapurqa, nitaq imatapis ruwayta atirqankuñachu. Israelitas juknin kantuman chayaptinkutaq, Jehovaqa Moisesta nirqa: “Makiykita jaywariy jatun qochanejman, ujllata kutiykuspa, Egiptomanta soldadosta pʼampaykunampaj, carretasninkuta, tukuy caballosninkuta ima”, nispa. Yakutaq, ¡jukllata Faraonta, soldadosninta ima pʼampaykurqa! (Éxodo 14:24-28; Salmo 136:15.)

Jehovaqa, Puka quchapi “tukuy maqanakupi atipaj” kasqanta rikuchirqa

4. a) ¿Imatá Jehová Puka quchapi rikuchirqa? b) ‘Jehová tukuy maqanakupi atipaq’ kasqanta yachaspa, ¿imatá yuyasunman?

4 Puka quchapi Dios israelitasta kacharichisqanqa, imaynatachus runaswan apanakusqanta rikuchiwanchik. Chaypiqa, Jehová “tukuy maqanakupi atipaj” kasqanta rikuchirqa (Éxodo 15:3). Chayta yachaspa, ¿imatá Paymanta yuyasunman? Maqanakuykunaqa, runasta mayta llakichin, ñakʼarichin ima. Chayrayku, Dios atiyninwan thuñisqanta yachaspa, ¿manachu Payman qayllaykunamantaqa karunchakusunman?

Diospa maqanakuynin, runap maqanakuyninwan mana kikinchu

5, 6. a) ¿Imaraykutaq Diosta, “Jehová ejercitospa kamachiqnin” nispa sutichay may allin? b) Diospa maqanakuynin, runaspa maqanakuykunasninwan, ¿imaraykutaq mana kikinchu?

5 “Jehová ejercitospa kamachiqnin” rimayqa, yaqha 300 kutista Hebreopi Qillqasqaspi rikhurin, Griegopi Qillqasqaspitaq 2 kutita (1 Samuel 1:11, NM). Tukuy kaq chhikata Kamachiq Jehovaqa, may chhika angelesta kamachillantaq (Josué 5:13-15; 1 Reyes 22:19). Chay angelesninpa atiyninkutaq tʼukunapaq (2 Reyes 19:35). Wañurachisqa runasta rikuy ni pita kusichiptinpis, Diospa maqanakuyninqa mana runaspa maqanakuykunasninwan kikinchu.  Políticos, militares imaqa, wañuchinaku maqanakuykunata allinpaq ruwasqankuta nispapis, wakkunap kapuynillankuta munasqankurayku chayri paykunallapaq imatapis maskʼasqankurayku maqanakunku.

6 Jehovarí mana sunqunwan atipachikunchu. Deuteronomio 32:4 nin: “Payqa chhanka jina pakakunanchej. Ruwasqasnenqa may sumajpuni. Tukuy ñankunanqa cheqampuni. Payqa mana llullakoj Dioschu. Payqa mana jaykʼajpis pantanchu. Payqa cheqanmin, cheqa kajta ruwajtaj”, nispa. Diosqa sinchi phiñakuyta, saqra ruwayta, maqanakuyta ima juchachan (Génesis 49:7; Salmo 11:5). Jehovaqa, mana qhasillamantachu atiyninwan imatapis thuñin; manaqa ajinallamanta allinchana kaptillan. Chayrayku profetan Ezequielniqta nirqa: “Manapuni munanichu juchallikoj runa wañunanta, manachayqa munani juchanmanta kutirimpunanta, kawsanantataj”, nispa (Ezequiel 18:23).

7, 8. a) Job ñakʼarichkaspa, ¿imatá yuyarqa? b) ¿Imaynatá Eliú, Jobpa pantasqanta reparachirqa? c) ¿Imatá Jobmanta yachakunchik?

7 Chantá, ¿imaraykutaq Jehová atiyninwan wakin kuti thuñin? Niraq kutichichkaspa, chiqan runa Jobmanta parlarina. Satanasqa, Job chayri pillapis ñakʼarichisqa kaspa, Diosta wasanchananta nirqa. Jehovataq mana ajina kasqanta rikuchinanpaq, Jobta ñakʼarichinanta saqirqa. Jinamanta Jobqa mayta unqurqa, kapuynin tukukapurqa, wawasninpis wañurarqanku (Job 1:1–2:8). Jobqa, imaraykuchus chay llakiypi kasqanta mana yacharqachu. Chayrayku Dios ñakʼarichichkasqanta yuyaspa, jinata tapurqa: “Imaraykutaj noqatapuni flechanaykipaj [...] enemigoykita jina qhawawankiri?”, nispa (Job 7:20; 13:24).

8 Jobqa “Diosmanta aswan cheqan ka[sqanta]” nirqa, juk wayna Eliú sutiyuqtaq, pantasqanta reparachirqa (Job 35:2). Arí, Diosmanta astawan yachasqanchikta chayri Dios pantasqanta yuyaspaqa, wampus kasunman. Eliupis  nirqa: “Ama yuyallaychejpischu Tukuy Atiyniyoj Diosqa ima sajratapis ruwasqanta, chayri ima mana cheqan kajtapis”, nispa. Nillarqataq: “Tukuy Atiyniyoj Diosmantaqa mana entiendeyta atisunmanchu; payqa manchay atiyniyoj, cheqantaj. Payqa cheqanta imatapis ruwan, manataj pitapis ñakʼarichillanchu”, nispa (Job 34:10; 36:22, 23; 37:23). Arí, Diosqa ni jaykʼaq qhasillamanta maqanakunchu. Chaypi tʼukurispa, imaraykuchus “mana chʼajwata munaq Dios” wakin kuti maqanakusqanta ukhuncharina (1 Corintios 14:32,33).

¿Imaraykú mana chʼaqwata munaq Dios maqanakun?

9. ¿Imaptintaq chʼaqwata mana munaq Dios maqanakun?

9 Moisesqa, ‘Jehová tukuy maqanakupi atipaq’ nispa jatunchaytawan nirqa: “Ay Tata Dios, pitaj qan jina, dioskunaj chawpimpiri? Ni pipis qan jina llimphu santo kanchu”, nispa (Éxodo 15:11). Profeta Habacuc nillarqataq: “Qanqa may santopuni kasqaykirayku mana juchata qhawallaytapis atinkichu, nitaj sajra ruwayta awantayta atinkichu”, nispa (Habacuc 1:13). Jehovaqa munakuymín, santo, chiqan kaqtataq ruwan. Chay kʼacha kaykunasnintaq, wakin kuti atiyninwan thuñinanpaq tanqan (Isaías 59:15-19; Lucas 18:7). Chaywanpis Diospa santo kayninqa mana pisiyanchu. Astawanpis, santo kasqanrayku maqanakun (Levítico 19:2).

10. a) ¿Maykʼaqtaq, imaraykutaq Dios ñawpaq kutirayku maqanakunan karqa? b) Génesis 3:15 chiqninakuymanta parlasqan, ¿imaynamantá tukukunqa, ima tʼinkastaq chiqan runaspaq kanqa?

10 Adanwan Evawan, Diosta wasanchasqankutawan imachus kasqanpi tʼukurina (Génesis 3:1-6). Jehová chay ruwasqankuta qhawakuptillanqa, Tukuyta Kamachiq kaynin pisiyanman karqa. Chiqan Dios kasqanrayku, wañunankuta ninan karqa (Romanos 6:23). Bibliap ñawpaq kaq profecianqa, Diosta yupaychaqkuna, “ñawpa katari” Satanaspa  mirayninwan chiqninakunankuta nirqa (Apocalipsis 12:9; Génesis 3:15). Chay chiqninakuytaq, Satanás pʼaltasqa wañuptillan tukukunqa (Romanos 16:20). Chay juntʼakuptintaq, Satanás kay pachapi runasta chʼawkiyasqan chinkanqa, Jallpʼataq paraisoman tukunqa (Mateo 19:28). Chaykamarí Satanaspa kamachisnin, Diospa kamachisninta chiqa yupaychaymanta karunchayta munaspa ñakʼarichinqanku. Chayraykutaq Jehovaqa, llaqtanta wakin kuti atiyninwan jarkʼan.

Diosqa saqra kaqta atiyninwan chinkachin

11. ¿Imaraykutaq Dios Jatun Parata apamurqa?

11 Diosqa, Noep tiempopi Jatun Parata parachimuspa atiyninta rikuchirqa. Génesis 6:11-13 nin: “Diospa ñawpaqempi kay pachaqa imaymana juchawan juntʼa karqa, chejninakuywan ima. Runasqa juchapi pejtusqa karqanku”, nispa. Jehová, saqra runas millay ruwaykunata Jallpʼaman juntʼaykuchinankuta, ¿saqillanmanchu karqa? Mana. Chayrayku, millay kawsayniyuq saqra runasta chinkachinanpaq Jatun Parata apamurqa.

12. a) ¿Imatataq Jehová Abrahampa mirayninmanta nirqa? b) ¿Imaraykutaq amorreos chinkachisqa kananku karqa?

12 Jehová, Canaanta juchachasqanqa chayman rikchʼakullantaq. Diosqa, Abrahampa “mirayninniqta” Jallpʼapi tukuy familias bendecisqa kanankuta nirqa. Chayta juntʼananpaqtaq Abrahampa miraynin, Canaán jallpʼata japʼinan karqa, chaypitaq amorreos tiyakuchkarqanku. ¿Imaraykutaq Dios chay runasta jallpʼankumanta qharqunanta nirqa? Diosqa, amorreospa ‘saqra ruwayninku juntʼa kaptinraq’, nisunman 400 watasninmanraq qharqunanta nirqa (Génesis 12:1-3; 13:14, 15; 15:13, 16; 22:18). * Amorreosqa, chay tiempokama astawan millay kawsayman qukurqanku,  jallpʼankutaq lanti yupaychaymanta, wañuchinakuymanta, khuchi kawsaymanta ima juntʼa karqa (Éxodo 23:24; 34:12, 13; Números 33:52). Chantapis wawasninkuta qʼulachiq kanku. Diosninchik, llaqtanta chayjina saqra kawsayniyuq runas chawpiman, ¿pusaykunmanchu karqa? Mana. Chayrayku nirqa: “Chay jallpʼaqa millay chʼichichasqa qhepakorqa. Noqatajrí chay juchasninkumanta cuentata mañarqani. Chay jallpʼaspis qharqomorqa chaypi tiyakoj runasta”, nispa (Levítico 18:21-25). Chaywanpis Diosqa, mana kantumantachu wañurachirqa. Arí, allin sunquyuqkunata, Rahabtajina, gabaonitastajina ima perdonarqa (Josué 6:25; 9:3-27).

Sutinrayku maqanakun

13, 14. a) ¿Imaraykutaq Jehová sutinta llimphuchananpuni karqa? b) Israelitaspa tiemponpi, ¿imaynatá Jehová sutinta llimphucharqa?

13 Jehová santo kasqanrayku, sutinpis santollataq (Levítico 22:32, 33). Chayrayku Jesusqa, discipulosninman jinata mañakunankuta nirqa: “Sutiyki jatunchasqa [chayri santificasqa] kachun”, nispa (Mateo 6:9). Edén huertapi Jehovap contranta uqharikusqankuqa, sutinta pisipaq qhawachirqa. Arí, kʼacha kayninta, Kamachiq kayninta ima iskaychachirqa. Chayrayku Jehovaqa, chay uqharikusqankuta mana qhawakullarqachu. Arí, sutinta llimphuchananpuni karqa (Isaías 48:11).

14 Israelitasmanta juktawan parlarina. Jehovaqa, Abrahampa mirayninniqta tukuy familiasta bendecinanta nirqa. Israelitas Egiptopi wata runasjina kachkaptinkutaq, qhasipaqsina kachkarqa. Chaywanpis paykunata kacharichispa, llaqtantajina sayarichispa ima sutinta llimphucharqa. Profeta Daniel, chayta yuyarikuspa nirqa: “Señorniyku Tata Dios, qan rikucherqanki jatun atiyniykita, aylluykita Egiptomanta orqhomuspa. Ajina ruwasqaykiwanqa sutiyki jatumpaj qhawasqa kashan chay pʼunchaymantapacha kunankama”, nispa (Daniel 9:15).

15. ¿Imaraykutaq Jehová Babiloniamanta judiosta kacharichirqa?

 15 Danielqa, Jehová sutinrayku judíos necesitachkaptinku atiyninta juktawan rikuchinanta mañakurqa. Mana kasukuq judiosqa, Babiloniapiñataq wata runasjina kachkarqanku. Jerusalén llaqtankutaq thuñisqa karqa. Danielqa, judíos llaqtankuman kutipuptinku, Jehovap sutin jatunchasqa kananta yachaspa, mañakurqa: “Juchasniykuta pampachapuwayku ari. Uyarillawayku, [Jehová] jamuytaj yanaparinawaykupaj. Qan kikiykita munakusqaykirayku, Diosníy, usqhayllata jamuy ari, imaraykuchus kay llajtayki, kay aylluykipis sutiykiwan sutichasqa kanku”, nispa (Daniel 9:18, 19).

Llaqtanrayku maqanakun

16. Jehová sutinrayku maqanakusqan, ¿payllapi yuyasqantachu niyta munan?

16 Jehová sutinrayku maqanakusqan, ¿payllapi yuyasqantachu niyta munan? Mana. Payqa, santo kasqanrayku, chiqan kaqta munakusqanrayku ima atiyninta rikuchispaqa, llaqtanta jarkʼan. Génesis 14 tʼaqaqa, tawa reyes Abrahampa sobrinon Lotta, familiantawan presochasqankumanta parlan. Abrahamtaq, Diospa yanapayninwan pisi runasllawan chay atiyniyuq llaqtasta atiparqa. Ichá “Diospa maqanakusqasninmanta libropi”, ñawpaqta chay qillqakurqa. Chay libropiqa, ichá Diospa wak maqanakusqasnin kachkan, mayqinkunachus mana Bibliapi rikhurinchu (Números 21:14, NM). Chaywanpis Diosqa, atipananraq karqa.

17. Canaán llaqtaman israelitas yaykusqankutawan, ¿imaynatá Jehová paykunarayku maqanakurqa? Wakinkunamanta parlariy.

17 Israelitas Canaanman yaykuchkaptinkuña, Moisés paykunaman nirqa: “Tata Dios ñawpaqeykichejta rispa, qankunarayku maqanakonqa, imaynatachus Egiptopi ruwashajta rikorqankichej, [...] ajinata”, nispa (Deuteronomio 1:30, 31; 20:1). Jehová Diosqa, Josuep tiemponpi, juecespa,  Judamanta chiqan reyespa tiemponkupi ima, llaqtanrayku maqanakurqa. Chayrayku llaqtanqa, enemigosninta tʼukunapaqjina atiparqa (Josué 10:1-14; Jueces 4:12-18; 2 Samuel 5:17-21).

18. a) ¿Imaraykutaq Jehovata kikillanpuni kasqanmanta agradecekusunman? b) ¿Imaynamantá Génesis 3:15 nisqan juntʼakunqa?

18 Jehovaqa kikillanpuni, Jallpʼatapis paraisoman tukuchinqapuni (Génesis 1:27, 28). Payqa, saqra ruwayta chiqnikullanpuni. Llaqtantataq munakullanpuni, chayrayku tumpamantawan paykunarayku maqanakunqa (Salmo 11:7). Pisimantawan, Génesis 3:15 pʼitipi nisqan, sinchi llakiypi tukukunanta suyachkanchik. Jehovaqa sutinta llimphuchananpaq, llaqtanta jarkʼananpaq ima, “tukuy maqanakupi atipaq” kasqanta juktawan rikuchinqa (Zacarías 14:3; Apocalipsis 16:14, 16).

19. a) Dios atiyninwan thuñisqanta yachay, ¿imaraykutaq payman qayllaykuchiwanchik? Kikinchay. b) Dios ñuqanchikrayku maqanakunanpaq wakichisqa kasqanta yachay, ¿imamantaq tanqawanchik?

19 Kaypi tʼukurina: juk tata, juk phiña animal familianman qayllaykuqta rikuspa, usqhayllata chay animalwan maqanakun, wañurpachintaq. Chayta ruwasqanmanta, ¿familian paywan phiñakunkumanchu? Mana. Astawanpis ajinata jarkʼasqanmanta, astawan munakunkuman. Jehová,  atiyninwan thuñisqanta rikuspapis, manallataq paymanta karunchakunachu tiyan. Astawanpis, Jehová jarkʼanawanchikrayku maqanakunanpaq wakichisqa kasqanta yachay, payta astawan munakunapaq, jatunpaq qhawanapaq ima tanqanawanchik tiyan. Jinamanta “Diosta yupaycha[sun] munayninman jina, tukuy sonqo payta jatumpaj qhawaspa, manchachikuspataj” (Hebreos 12:28).

“Tukuy maqanakupi atipaj” Diosman qayllaykuna

20. Diospa juknin maqanakuyninmanta ñawirispa mana sumaqta entiendespa, ¿imatá ruwasunman, imaraykutaq?

20 Bibliaqa, Jehovap wakin maqanakuykunasninmanta, mana tukuynintachu sutʼinchan. Chaywanpis Payqa, atiyninwan ni jaykʼaq qhasimanta thuñinchu, nitaq ima saqratapis ruwanchu. Achkha kutispiqa, ñawirisqanchikta ukhuncharispa, imaynachus chay tiempopi kawsay kasqanta yachaspa ima, entiendesunman (Proverbios 18:13). Wakinta mana entiendespapis, Jehová Diosta sumaqta riqsispa, kʼacha kaykunasninpi tʼukurispa ima, manaña iskaychakusunchu. Jehovapitaq astawan atienekusunchik (Job 34:12).

21. Jehová “tukuy maqanakupi atipaj” kasqan, ¿chʼaqwata maskʼasqantachu niyta munan?

21 Jehová “tukuy maqanakupi atipaj” kaspapis, mana maqanakuyta maskʼaq Dioschu, manaqa ajinata ruwanan kaptillan maqanakun. Ezequielqa, Jehovata carretanpi enemigosninwan maqanakunanpaq wakichisqata rikurqa. Chaywanpis juk kʼuychita muyuyninpi rikullarqataq, chaytaq mana chʼaqwata maskʼasqanta rikuchin (Génesis 9:13; Ezequiel 1:28; Apocalipsis 4:3). Arí, Jehovaqa sunqu tiyasqa. Juanpis, “Diosqa munakuymin” nispa qillqarqa (1 Juan 4:8). Jehovaqa, kʼacha kaykunasninta maychus kaqmanjina rikuchin. May atiyniyuq, munakuyniyuq Diosman qayllaykuyta atisqanchikqa, ¡may sumaq!

^ párrafo 1 Judiospa kawsayninkumanta qillqaq Josefo nisqanmanjinaqa: wañuchinankupaq, “600 maqanakuna carretaswan, 50.000 caballospi lluqʼasqa runaswan, 200.000 soldadoswan ima qhatiykurqanku” (Antigüedades judías, II, XV, 3 [324]).

^ párrafo 12 Yachakusqanmanjina “amorreos” rimayqa, Canaán jallpʼapi tukuy tiyakuqkunamanta parlanapaq uqharikuq (Deuteronomio 1:6-8, 19-21, 27; Josué 24:15, 18).