Ewangelia według Marka 12:1-44

12  Następnie Jezus zaczął do nich mówić, używając przykładów: „Pewien człowiek zasadził winnicę+, ogrodził ją, wykuł kadź do tłoczni, zbudował wieżę+, a potem wydzierżawił tę winnicę hodowcom i wyjechał za granicę+.  W porze zbiorów wysłał do hodowców niewolnika, żeby odebrać od nich część owoców z winnicy.  Ale oni chwycili go, pobili i odprawili z niczym.  Wysłał więc do nich innego niewolnika, a oni rozbili mu głowę i go znieważyli+.  Wtedy wysłał kolejnego, lecz tego zabili. Wysłał też wielu innych, ale niektórych pobili, a niektórych zabili.  Miał jeszcze ukochanego syna+. W końcu i jego do nich wysłał, myśląc sobie: ‚Do mojego syna odniosą się z szacunkiem’.  Ale hodowcy powiedzieli jeden do drugiego: ‚To dziedzic+. Zabijmy go, a wtedy dziedzictwo będzie nasze’.  Chwycili go więc, zabili i wywlekli poza winnicę+.  Co zrobi właściciel winnicy? Przyjdzie i zabije hodowców, a winnicę da innym+. 10  Czy nigdy nie czytaliście tego fragmentu Pism: ‚Kamień odrzucony przez budowniczych stał się wieńczącym kamieniem narożnym+. 11  Pojawił się za sprawą Jehowy i jest cudowny w naszych oczach’?”+. 12  Kiedy się zorientowali, że ta przypowieść odnosi się do nich, chcieli go schwytać*. Ale ponieważ bali się tłumu, pozostawili go i odeszli+. 13  Następnie wysłali niektórych faryzeuszy i członków stronnictwa Heroda, żeby złapali Jezusa za słowo+. 14  Gdy ci przybyli, powiedzieli do niego: „Nauczycielu, wiemy, że jesteś prawdomówny i nikomu nie próbujesz się przypodobać, bo nie patrzysz na to, co rzuca się w oczy*, ale zgodnie z prawdą nauczasz drogi Bożej. Czy wolno* płacić podatek pogłówny Cezarowi, czy nie? 15  Mamy płacić czy nie płacić?”. Jezus przejrzał ich obłudę i odparł: „Czemu wystawiacie mnie na próbę? Pokażcie mi denara”. 16  Kiedy mu go przynieśli, zapytał ich: „Czyja to podobizna i czyje imię?”. Odrzekli: „Cezara”+. 17  Wtedy Jezus powiedział: „To, co Cezara, spłacajcie Cezarowi+, a to, co Boże — Bogu”+. I wprawiło ich to w zdumienie. 18  Potem przyszli do niego saduceusze, twierdzący, że nie ma zmartwychwstania+, i zapytali+: 19  „Nauczycielu, Mojżesz nam napisał, że jeśli ktoś umrze bezdzietnie i pozostawi żonę, to jego brat powinien się z nią ożenić, żeby przedłużyć jego ród*+. 20  Było siedmiu braci. Pierwszy się ożenił, ale później zmarł bezdzietnie. 21  Następnie z tą samą kobietą ożenił się drugi, ale i on zmarł bezdzietnie. Tak samo było z trzecim. 22  I żaden z siedmiu nie pozostawił potomstwa. Po nich wszystkich umarła też ta kobieta. 23  Czyją będzie żoną, gdy nastąpi zmartwychwstanie? Przecież poślubiła siedmiu”. 24  Jezus odpowiedział: „Czy nie dlatego jesteście w błędzie, że nie znacie ani Pism, ani mocy Bożej?+ 25  Bo gdy nastąpi zmartwychwstanie, ani mężczyźni nie będą się żenić, ani kobiety nie będą wychodzić za mąż, ale będą jak aniołowie w niebie+. 26  A jeśli chodzi o to, że umarli będą wskrzeszani, to czy nie czytaliście w księdze Mojżesza — w relacji o ciernistym krzewie — że Bóg mu powiedział: ‚Ja jestem Bogiem Abrahama, Bogiem Izaaka i Bogiem Jakuba’?+ 27  Przecież On nie jest Bogiem umarłych, lecz żywych. Jesteście w wielkim błędzie”+. 28  A jeden z uczonych w piśmie*, który podszedł i usłyszał tę dyskusję, zauważył, że Jezus udzielił im trafnej odpowiedzi. Zapytał go więc: „Które przykazanie jest pierwsze* ze wszystkich?”+. 29  Jezus odrzekł: „Pierwsze brzmi: ‚Słuchaj, Izraelu, Jehowa, nasz Bóg, to jeden Jehowa, 30  a ty masz kochać Jehowę, swojego Boga, całym sercem, całą duszą, całym umysłem i całą siłą’+. 31  Drugie brzmi: ‚Masz kochać swojego bliźniego jak samego siebie’+. Nie ma żadnego przykazania ważniejszego od tych”. 32  Wtedy uczony w piśmie odparł: „Nauczycielu, powiedziałeś dobrze, zgodnie z prawdą: ‚On jest jeden i oprócz Niego nie ma innego’+. 33  A to, żeby kochać Go całym sercem, całym zrozumieniem i całą siłą, oraz to, żeby kochać bliźniego jak samego siebie, ma znacznie większą wartość niż wszystkie całopalenia i ofiary”+. 34  Jezus dostrzegł, że człowiek ten odpowiedział rozsądnie. Rzekł więc do niego: „Nie jesteś daleko od Królestwa Bożego”. I już nikt nie śmiał zadawać mu pytań+. 35  Jezus jednak, dalej nauczając w świątyni, powiedział: „Dlaczego uczeni w piśmie mówią, że Chrystus jest synem Dawida?+ 36  Przecież Dawid pod wpływem ducha świętego+ rzekł: ‚Jehowa powiedział mojemu Panu: „Zasiadaj po mojej prawej stronie, aż położę ci twoich wrogów pod nogi”’+. 37  Skoro sam Dawid nazywa go Panem, to jak to możliwe, że jest on jego synem?”+. Wielki tłum słuchał Jezusa z przyjemnością. 38  A on nauczał dalej: „Strzeżcie się uczonych w piśmie, którzy chcą chodzić w długich szatach i domagają się pozdrowień na rynkach+ 39  oraz pierwszych siedzeń w synagogach i najzaszczytniejszych miejsc na ucztach*+. 40  Łupią* domy* wdów i na pokaz odmawiają długie modlitwy. Tacy otrzymają surowszy wyrok”. 41  Potem Jezus usiadł naprzeciw skarbon+ i zaczął się przyglądać, jak tłum wrzuca do nich pieniądze. Wielu bogatych wrzucało dużo monet+. 42  Przyszła też pewna biedna wdowa i wrzuciła dwie monety znikomej wartości+. 43  Zawołał więc uczniów i powiedział im: „Zapewniam was, że ta biedna wdowa dała więcej niż wszyscy inni, którzy wrzucili pieniądze do skarbon+. 44  Bo oni wszyscy wrzucili to, co im zbywało, ale ona, choć żyje w nędzy, dała wszystko, co miała — całe swoje utrzymanie”+.

Przypisy

Lub „aresztować”.
Lub „na status społeczny ludzi”.
Lub „należy”.
Lub „wzbudzić mu potomstwo”.
Lub „najważniejsze”.
Dosł. „wieczerzach”.
Dosł. „pożerają”.
Lub „mienie”.

Komentarze

przykładów: Lub „przypowieści”. Greckie słowo parabolé, które dosłownie znaczy „zestawienie; przyłożenie”, może się odnosić do przypowieści, przysłowia lub przykładu. Jezus często wyjaśniał coś, zestawiając to z czymś podobnym (Mk 4:30). Jego przykłady były krótkimi, zazwyczaj fikcyjnymi opowiadaniami ukazującymi jakąś prawdę natury moralnej lub duchowej.

wieżę: Wieże służyły jako punkty obserwacyjne, z których strzeżono winnic przed złodziejami i zwierzętami (Iz 5:2).

wydzierżawił: Dzierżawa była popularna w Izraelu w I w. n.e. Właściciel z tej przypowieści wykonał wiele pracy i dzięki temu mógł się spodziewać, że przyniesie mu to zyski.

przykładów: Zob. komentarz do Mt 13:3.

wieżę: Zob. komentarz do Mt 21:33.

wydzierżawił: Zob. komentarz do Mt 21:33.

wieńczącym kamieniem narożnym: Lub „najważniejszym kamieniem”. Greckie określenie użyte w tym wersecie oraz hebrajskie określenie występujące w Ps 118:22 dosłownie znaczą „głowica węgła”. Chociaż termin ten można różnie rozumieć, najwyraźniej odnosi się on do kamienia, który umieszczano u góry na styku dwóch ścian, żeby je ze sobą trwale połączyć. Jezus zacytował to proroctwo i odniósł do siebie jako do „wieńczącego kamienia narożnego”. Tak jak najwyższy kamień budowli jest dobrze widoczny, tak samo Jezus Chrystus jest wieńczącym kamieniem przyrównanego do duchowej świątyni zboru chrześcijańskich pomazańców.

tego fragmentu Pism: Greckie słowo grafé użyte tu w liczbie pojedynczej odnosi się do konkretnego fragmentu świętych Pism — do Ps 118:22, 23.

wieńczącym kamieniem narożnym: Zob. komentarz do Mt 21:42.

Jehowy: Zacytowano tu słowa z Ps 118:22, 23, gdzie w tekście hebrajskim pojawia się imię Boże wyrażone czterema spółgłoskami (w transliteracji na jęz. pol. JHWH) (zob. Dodatek C).

członków stronnictwa Heroda: Zob. Słowniczek pojęć.

podatek pogłówny: Chodzi o coroczny podatek, który prawdopodobnie wynosił denara, czyli tyle, ile wynagrodzenie za dzień pracy. Rzymianie nakładali go na wszystkie osoby zarejestrowane podczas spisu ludności (Łk 2:1-3).

Cezarowi: Lub „Cesarzowi”. Podczas ziemskiej służby Jezusa Rzymem władał Tyberiusz, ale określenie „Cezar” nie odnosiło się jedynie do panującego władcy. Określenie to mogło oznaczać rzymską władzę świecką, czyli państwo, oraz jej przedstawicieli, których Paweł nazwał „władzami zwierzchnimi”, a Piotr — „królem” i jego „namiestnikami” (Rz 13:1-7; 1Pt 2:13-17; Tyt 3:1; zob. Słowniczek pojęć).

podatek pogłówny: Zob. komentarz do Mt 22:17.

Cezarowi: Zob. komentarz do Mt 22:17.

denara: Tą srebrną monetą rzymską, na której widniało imię Cezara, opłacano „podatek pogłówny” nałożony na Żydów przez Rzymian (Mk 12:14). W czasach Jezusa denar był zwyczajowym wynagrodzeniem robotnika rolnego za 12-godzinny dzień pracy, a w Chrześcijańskich Pismach Greckich wartości pieniężne i ceny często podawano właśnie w denarach (Mt 20:2; Mk 6:37; 14:5; Obj 6:6). W Izraelu w użyciu były różne monety miedziane i srebrne, między innymi bite w Tyrze srebrne monety, którymi płacono podatek świątynny. Jednak podatek dla Rzymu najwyraźniej płacono w srebrnych denarach z wizerunkiem Cezara (zob. Słowniczek pojęćDodatek B14).

podobizna i (...) imię: Na awersie denara używanego w tamtych czasach widniała podobizna przystrojonego w wieniec laurowy rzymskiego cesarza Tyberiusza (który panował od 14 do 37 r. n.e.) oraz łacińska inskrypcja: „Tyberiusz Cezar August, syn boskiego Augusta” (zob. też Dodatek B14).

podobizna i (...) imię: Zob. komentarz do Mt 22:20.

spłacajcie: Dosł. „oddawajcie”. Cezar miał prawo żądać, żeby ludzie oddawali mu część monet, ponieważ bito je na jego polecenie. Ale nie miał prawa żądać poświęcenia dla niego życia. To Bóg dał ludziom „życie, dech i wszystko” (Dz 17:25). Dlatego człowiek może „oddać” życie i poświęcić się tylko Bogu, który ma prawo wymagać wyłącznego oddania.

to, co Boże — Bogu: Chodzi o to, żeby wielbić Boga całym sercem, kochać Go całą duszą oraz być wobec Niego całkowicie lojalnym i posłusznym (Mt 4:10; 22:37, 38; Dz 5:29; Rz 14:8).

To, co Cezara, (...) Cezarowi: Odpowiedź Jezusa zanotowana tutaj oraz w równoległych sprawozdaniach z Mt 22:21Łk 20:25 jest jedyną jego wzmianką o cesarzu rzymskim. „To, co Cezara”, oznacza opłaty należne za usługi świadczone przez władze świeckie, a także okazywany im szacunek i względne podporządkowanie (Rz 13:1-7).

spłacajcie: Zob. komentarz do Mt 22:21.

to, co Boże — Bogu: Zob. komentarz do Mt 22:21.

saduceusze: Jest to jedyna wzmianka o saduceuszach w Ewangelii według Marka (zob. Słowniczek pojęć). Nazwa „saduceusze” (gr. saddoukaíos) prawdopodobnie ma związek z Cadokiem (w Septuagincie często w pisowni Saddoúk), który był arcykapłanem w czasach Salomona i którego potomkowie przez stulecia byli kapłanami (1Kl 2:35).

zmartwychwstania: Użyty tu grecki wyraz anástasis dosłownie znaczy „podniesienie; powstanie”. Pojawia się on w Chrześcijańskich Pismach Greckich ok. 40 razy w kontekście zmartwychwstania (Mt 22:23, 31; Dz 4:2; 24:15; 1Ko 15:12, 13). W SeptuagincieIz 26:19 użyto czasownikowej formy słowa anástasis, żeby oddać hebrajski czasownik „żyć” w zdaniu: „Twoi umarli ożyją” (zob. Słowniczek pojęć).

z tą samą kobietą ożenił się drugi: Kiedy w starożytności umierał Hebrajczyk, który nie doczekał się syna, jego brat miał obowiązek poślubić wdowę, żeby zachować ciągłość linii rodowej zmarłego (Rdz 38:8). To postanowienie, nazywane małżeństwem lewirackim, weszło później w skład Prawa Mojżeszowego (Pwt 25:5, 6). O tym, że takie małżeństwa były zawierane w czasach Jezusa, świadczy omawiana tu wypowiedź saduceuszy. Chociaż Prawo Mojżeszowe dopuszczało, żeby krewny odmówił zawarcia takiego związku, to gdy nie chciał „odbudować domu swojego brata”, ściągał na siebie hańbę (Pwt 25:7-10; Rut 4:7, 8).

Pism: Określenie często używane w odniesieniu do całości natchnionych Pism Hebrajskich.

lecz żywych: Według równoległego sprawozdania z Łk 20:38 Jezus powiedział jeszcze: „Bo dla Niego [lub „z Jego punktu widzenia”] oni wszyscy żyją”. Z Biblii wynika, że ludzie oddaleni od Boga, nawet jeśli żyją, są z Jego punktu widzenia martwi (Ef 2:1; 1Tm 5:6). Natomiast lojalni słudzy Jehowy, którzy umarli, w Jego oczach nadal żyją, bo spełnienie obietnicy dotyczącej ich wskrzeszenia jest pewne (Rz 4:16, 17).

w księdze Mojżesza: Saduceusze uznawali za natchnione tylko pisma Mojżesza. Sprzeciwiali się głoszonej przez Jezusa nauce o zmartwychwstaniu, bo najwyraźniej uważali, że nie ma ona podstaw w Pięcioksięgu. Żeby wykazać, że umarli zostaną wskrzeszeni, Jezus mógł zacytować różne fragmenty Pism, np. Iz 26:19, Dn 12:13 czy Oz 13:14. Wiedział jednak, które Pisma są uznawane przez saduceuszy, dlatego swoją argumentację oparł na słowach Jehowy przekazanych Mojżeszowi (Wj 3:2, 6).

Bóg mu powiedział: Jezus nawiązuje tu do rozmowy Jehowy z Mojżeszem, która odbyła się ok. 1514 r. p.n.e. (Wj 3:2, 6). W tamtym czasie Abraham nie żył od 329 lat, Izaak od 224, a Jakub od 197. Mimo to Jehowa nie powiedział: ‛Byłem ich Bogiem’, ale ‛Jestem ich Bogiem’ (zob. komentarz do Mk 12:27).

lecz żywych: Według równoległego sprawozdania z Łk 20:38 Jezus powiedział jeszcze: „Bo dla Niego [lub „z Jego punktu widzenia”] oni wszyscy żyją”. Z Biblii wynika, że ludzie oddaleni od Boga, nawet jeśli żyją, są z Jego punktu widzenia martwi (Ef 2:1; 1Tm 5:6). Natomiast lojalni słudzy Jehowy, którzy umarli, w Jego oczach nadal żyją, bo spełnienie obietnicy dotyczącej ich wskrzeszenia jest pewne (Rz 4:16, 17).

Słuchaj, Izraelu: Ten cytat z Pwt 6:4, 5 jest tu dłuższy niż w sprawozdaniach Mateusza i Łukasza. Uwzględniono w nim początkowe słowa tzw. Szemy, czyli żydowskiego wyznania wiary, zaczerpniętego z Pwt 6:4-9; 11:13-21. Nazwa Szema pochodzi od pierwszego słowa z Pwt 6:4 w języku hebrajskim — szemáʽ, które znaczy „słuchaj”.

Jehowa, nasz Bóg, to jeden Jehowa: Lub „Jehowa jest naszym Bogiem, Jehowa jest jeden; Jehowa jest naszym Bogiem, jest jeden Jehowa”. W zacytowanym tu hebrajskim tekście Pwt 6:4 wyraz „jeden” może wskazywać na wyjątkowość, niepowtarzalność. Jehowa jest jedynym prawdziwym Bogiem — nie może się z Nim równać żaden fałszywy bóg (2Sm 7:22; Ps 96:5; Iz 2:18-20). W Księdze Powtórzonego Prawa Mojżesz przypomniał Izraelitom, że muszą oddawać cześć wyłącznie Jehowie. Nie mieli naśladować okolicznych narodów, które wielbiły różnych bogów i boginie. Niektóre z tych bóstw rzekomo panowały nad pewnymi siłami przyrody albo miały niejedno wcielenie. Hebrajski odpowiednik słowa „jeden” sugeruje również zgodność celów i czynów. Jehowa Bóg nie jest niezdecydowany ani nieprzewidywalny, ale wierny, konsekwentny, lojalny i prawdomówny. Rozmowę dotyczącą pierwszego przykazania można znaleźć we wszystkich trzech Ewangeliach synoptycznych, ale tylko Marek zawarł słowa: „Słuchaj, Izraelu, Jehowa, nasz Bóg, to jeden Jehowa”. Przykazanie, żeby kochać Boga, podano właśnie po tych słowach, co podkreśla, że czciciele Jehowy muszą kochać wyłącznie Jego.

Jehowa (...) Jehowa: Zacytowano tu słowa z Pwt 6:4, gdzie w tekście hebrajskim dwukrotnie pojawia się imię Boże wyrażone czterema spółgłoskami (w transliteracji na jęz. pol. JHWH) (zob. Dodatek C).

duszą: Lub „całym sobą; całym jestestwem” (zob. Słowniczek pojęć).

umysłem: Czyli zdolnościami intelektualnymi. Człowiek musi korzystać ze swojej zdolności myślenia, żeby poznawać Boga i wzrastać w miłości do Niego (Jn 17:3; Rz 12:1). W zacytowanych tu słowach z Pwt 6:5 w tekście hebrajskim użyto trzech terminów: serce, dusza i siła. Jednak w greckim tekście Ewangelii według Mateusza słowo „siła” zastąpiono wyrazem „umysł”. Może być tego kilka przyczyn. Po pierwsze, chociaż w starożytnej hebrajszczyźnie nie było rzeczownika „umysł”, pojęcie to często mieściło się w terminie „serce”. Gdy termin ten występuje w sensie przenośnym, odnosi się do wnętrza człowieka, czyli jego myśli, uczuć, nastawienia i pobudek (Pwt 29:4; Ps 26:2; 64:6; zob. komentarz do słowa sercem w tym wersecie). Dlatego tam, gdzie w tekście hebrajskim pojawia się słowo „serce”, w Septuagincie jego odpowiednikiem często jest greckie słowo oznaczające „umysł” (Wj 35:26; Hi 1:5; Prz 2:10; Iz 14:13). Po drugie, w cytacie z Pwt 6:5 Mateusz mógł użyć greckiego słowa oznaczającego „umysł” zamiast „siła”, ponieważ hebrajskie słowo oddawane jako „siła” [albo „siły witalne”, przyp.] może oznaczać zarówno siłę fizyczną, jak i zdolności intelektualne. Jakkolwiek było, okoliczność, że znaczenia hebrajskich i greckich terminów się pokrywały, wyjaśnia, dlaczego ewangeliści, cytując Księgę Powtórzonego Prawa, nie użyli dokładnie takich samych słów (zob. komentarze do Mk 12:30; Łk 10:27).

sercem (...) duszą (...) siłą (...) umysłem: Znawca prawa zacytował tu słowa z Pwt 6:5, gdzie w tekście hebrajskim użyto trzech terminów: serce, dusza i siła. Jednak według spisanej po grecku relacji Łukasza mężczyzna ten wspomniał o czterech elementach — sercu, duszy, sile umyśle. Najwyraźniej świadczy to o tym, że w czasach Jezusa powszechnie uważano te cztery greckie terminy za odpowiedniki trzech hebrajskich słów z Pwt 6:5 (zob. komentarz do Mk 12:30, gdzie podano więcej informacji na ten temat).

Jehowę: Zacytowano tu słowa z Pwt 6:5, gdzie w tekście hebrajskim pojawia się imię Boże wyrażone czterema spółgłoskami (w transliteracji na jęz. pol. JHWH) (zob. Dodatek C).

sercem: Termin ten w sensie przenośnym na ogół odnosi się do wnętrza człowieka. Kiedy jednak występuje razem ze słowami „dusza” i „umysł”, jego znaczenie zawęża się do emocji, pragnień i uczuć. Zakresy znaczeniowe czterech pojęć użytych w tym wersecie (serce, dusza, umysł i siła) w dużym stopniu się pokrywają. Podkreśla to w sposób najmocniejszy z możliwych, że powinniśmy darzyć Boga miłością bezgraniczną, zupełną (zob. komentarze do słów umysłem siłą w tym wersecie).

duszą: Zob. komentarz do Mt 22:37.

umysłem: Czyli zdolnościami intelektualnymi. Człowiek musi korzystać ze swojej zdolności myślenia, żeby poznawać Boga i wzrastać w miłości do Niego (Jn 17:3; Rz 12:1). W zacytowanych tu słowach z Pwt 6:5 w tekście hebrajskim użyto trzech terminów: serce, dusza i siła. Jednak w spisanej po grecku Ewangelii według Marka wymieniono cztery elementy: serce, duszę, umysł siłę. Może być tego kilka przyczyn. Możliwe, że słowo „umysł” zostało dodane, żeby w pełni oddać znaczenie terminów użytych w języku hebrajskim. Chociaż w starożytnej hebrajszczyźnie nie było rzeczownika „umysł”, pojęcie to często mieściło się w terminie „serce”, który w sensie przenośnym odnosi się do wnętrza człowieka, czyli jego myśli, uczuć, nastawienia i pobudek (Pwt 29:4; Ps 26:2; 64:6; zob. komentarz do słowa sercem w tym wersecie). Dlatego tam, gdzie w tekście hebrajskim pojawia się słowo „serce”, w Septuagincie jego odpowiednikiem często jest greckie słowo oznaczające „umysł” (Rdz 8:21; Prz 2:10; Iz 14:13). Użycie przez Marka słowa umysł może też wskazywać, że znaczenie hebrajskiego słowa „siła” i greckiego „umysł” częściowo się pokrywa (por. Mt 22:37, gdzie występuje słowo „umysł”, a nie „siła”). To częściowe pokrywanie się znaczenia wspomnianych terminów może wyjaśniać, dlaczego w odpowiedzi udzielonej Jezusowi uczony w piśmie użył słowa „zrozumienie” (Mk 12:33). Może to też wyjaśniać, dlaczego ewangeliści, cytując Pwt 6:5, użyli nieco innych słów niż te, które występują w przytaczanym przez nich fragmencie (zob. komentarz do słowa siłą w tym wersecie oraz komentarze do Mt 22:37Łk 10:27).

siłą: Jak wyjaśniono w komentarzu do słowa umysłem, w zacytowanym tu wersecie z Pwt 6:5 w tekście hebrajskim użyto trzech terminów: serce, dusza i siła. Hebrajskie słowo oddawane jako „siła” [albo „siły witalne”, przyp.] może oznaczać zarówno siłę fizyczną, jak i zdolności intelektualne. Być może między innymi dlatego słowo „umysł” zostało dodane, kiedy w Chrześcijańskich Pismach Greckich cytowano Pwt 6:5. Może to również wyjaśniać, dlaczego w Mt 22:37 w cytacie z tego samego wersetu nie występuje słowo „siła”, ale „umysł”. Tak czy inaczej, kiedy pewien znawca Prawa (według relacji Łukasza [10:27] napisanej po gr.) zacytował ten sam werset z Pism Hebrajskich, wspomniał o czterech elementach — sercu, duszy, sile umyśle — co najwyraźniej świadczy o tym, że w czasach Jezusa powszechnie uważano te cztery greckie terminy za odpowiedniki trzech hebrajskich słów z Pwt 6:5.

bliźniego: Greckie słowo oddawane jako „bliźni” (dosł. „bliski; znajdujący się w pobliżu”) może się odnosić zarówno do kogoś, kto mieszka w okolicy, jak i do kogoś, z kim dana osoba ma jakiekolwiek kontakty (Łk 10:29-37; Rz 13:8-10; zob. komentarz do Mt 5:43).

Drugie: Mk 12:29, 30 zanotowano bezpośrednią odpowiedź Jezusa na pytanie, które zadał mu uczony w piśmie. Ale Jezus na tym nie poprzestał i zacytował drugie przykazanie (Kpł 19:18). W ten sposób podkreślił, że te „dwa przykazania” są ze sobą ściśle związane oraz że zawiera się w nich sedno całego Prawa i pism proroków (Mt 22:40).

bliźniego: Zob. komentarz do Mt 22:39.

całopalenia: Użyte tu greckie słowo holokaútoma (od holos, „cały”, oraz kaío, „palić”) w Chrześcijańskich Pismach Greckich występuje tylko trzy razy — w tym miejscu i w Heb 10:6, 8. W Septuagincie słowem tym oddawano hebrajski wyraz oznaczający ofiary całkowicie spalane i w całości przeznaczane dla Boga, których żadnej części nie mógł zjeść ofiarodawca. To greckie słowo pojawia się w Septuagincie1Sm 15:22Oz 6:6. Właśnie te fragmenty mógł mieć na myśli uczony w piśmie, który rozmawiał z Jezusem (Mk 12:32). Całopaleniem w sensie symbolicznym był Jezus — ofiarował siebie całkowicie, w pełni.

Jehowa: Zacytowano tu słowa z Ps 110:1, gdzie w tekście hebrajskim pojawia się imię Boże wyrażone czterema spółgłoskami (w transliteracji na jęz. pol. JHWH) (zob. Dodatek C).

rynkach: Lub „miejscach zgromadzeń”. Użyty tu grecki wyraz agorá w tym kontekście oznacza plac będący ośrodkiem handlu, a także miejscem publicznych zebrań w miastach starożytnego Bliskiego Wschodu i imperium greckiego oraz rzymskiego.

rynkach: Zob. komentarz do Mt 23:7.

pierwsze siedzenia: Lub „najlepsze siedzenia”. Przełożeni synagogi oraz znamienici goście najwyraźniej siadali w pobliżu zwojów z Pismami — i byli tam bardzo dobrze widoczni dla wszystkich zebranych. Te honorowe miejsca zapewne były zarezerwowane dla takich ważnych osób.

pierwszych siedzeń: Zob. komentarz do Mt 23:6.

świętego skarbca: Określenie to może się odnosić do części świątyni nazwanej w Jn 8:20 „skarbcem”. Przypuszczalnie był on położony na terenie znanym jako Dziedziniec Kobiet, gdzie stało 13 skarbon (zob. Dodatek B11). W świątyni najprawdopodobniej istniał też centralny skarbiec, do którego przynoszono pieniądze ze skarbon.

skarbon: Jak podają żydowskie źródła, te skarbony kształtem przypominały trąby lub rogi i najwyraźniej miały niewielki otwór w górnej części. Ludzie wrzucali do nich pieniądze przeznaczone na różne ofiary. Użyte tu greckie słowo pojawia się też w Jn 8:20, gdzie zostało oddane jako „skarbiec”. Przypuszczalnie był on położony na terenie znanym jako Dziedziniec Kobiet (zob. komentarz do Mt 27:6Dodatek B11). Według tekstów rabinicznych na tym dziedzińcu wzdłuż murów stało 13 skarbon. W świątyni najprawdopodobniej istniał też centralny skarbiec, do którego przynoszono pieniądze ze skarbon.

pieniądze: Dosł. „miedź”; chodzi o miedziane pieniądze, czyli miedziane monety. Występujące tu greckie słowo było też używane jako ogólne określenie pieniędzy każdego rodzaju (zob. Dodatek B14).

dwie monety: Dosł. „2 leptony”. Grecki wyraz leptòn, który oznacza coś małego i cienkiego, występuje tu w liczbie mnogiej. Wytwarzany z miedzi lub brązu lepton miał wartość 1/128 denara i najwyraźniej był najmniejszą monetą używaną w Izraelu (zob. Słowniczek pojęć, „Lepton”, i Dodatek B14).

znikomej wartości: Dosł. „czyli kwadrant”. Greckie słowo kodrántes (od łac. quadrans) odnosi się do wykonanej z miedzi lub brązu rzymskiej monety o wartości 1/64 denara. Marek posługuje się tu rzymską jednostką pieniężną, żeby podać wartość monet powszechnie używanych przez Żydów (zob. Dodatek B14).

Multimedia

Winna tłocznia
Winna tłocznia

W zależności od odmiany winorośli i klimatu panującego w danym regionie Izraela winogrona zbierano w sierpniu lub we wrześniu. Owoce umieszczano w wapiennych kadziach lub zagłębieniach wykutych w skałach. Mężczyźni deptali je, na ogół boso, śpiewając przy tym pieśni (Iz 16:10; Jer 25:30; 48:33).

1. świeżo zebrane winogrona

2. tłocznia

3. kanał odprowadzający sok

4. położony niżej zbiornik

5. gliniane dzbany

Tyberiusz Cezar
Tyberiusz Cezar

Tyberiusz urodził się w 42 r. p.n.e., a w 14 r. n.e. został drugim cesarzem Rzymu. Umarł w marcu 37 r. Panował przez cały okres służby Jezusa, czyli również wtedy, gdy Jezus wskazał na monetę, którą płacono podatek, i powiedział: „To, co Cezara, spłacajcie Cezarowi” (Mk 12:14-17; Mt 22:17-21; Łk 20:22-25).

Rynek
Rynek

Niektóre rynki, jak ten przedstawiony na ilustracji, mieściły się wzdłuż drogi. Sprzedawcy często rozkładali tak dużo towarów, że blokowały one ruch. Mieszkańcy mogli tam kupować podstawowe artykuły domowe, ceramikę i kosztowne wyroby ze szkła, a także świeżą żywność. Ponieważ nie było lodówek, ludzie musieli robić zakupy codziennie. Na targowiskach mogli też usłyszeć najnowsze wiadomości przyniesione przez kupców i innych przyjezdnych. Poza tym bawiły się tam dzieci, a bezrobotni czekali, aż ktoś ich zatrudni. Na rynku Jezus uzdrawiał chorych, a Paweł głosił (Dz 17:17). Natomiast dumni uczeni w piśmie i faryzeusze lubili, kiedy w takich miejscach inni zwracali na nich uwagę i ich pozdrawiali.

Pierwsze siedzenia w synagodze
Pierwsze siedzenia w synagodze

Wygląd synagogi przedstawionej na tej animacji został częściowo odtworzony na podstawie pozostałości synagogi z I w. n.e. w miejscowości Gamla (Gamala), położonej jakieś 10 km na pn. wsch. od Jeziora Galilejskiego. Do naszych czasów nie przetrwała w nienaruszonym stanie żadna synagoga z I w., dlatego nie ma pewności, jak dokładnie wyglądały wtedy synagogi. W tej animacji pokazano elementy, które najprawdopodobniej występowały w wielu synagogach w tamtym czasie:

1. Pierwsze, czyli najlepsze, siedzenia w synagodze mogły się znajdować na podium lub w jego pobliżu.

2. Podium, z którego czytano Pisma. Umiejscowienie podium mogło być różne w zależności od synagogi.

3. Siedzenia wzdłuż ścian zajmowali ludzie mający wysoką pozycję w lokalnej społeczności. Pozostali siadali na matach na podłodze. Synagoga w Gamli prawdopodobnie miała cztery rzędy siedzeń.

4. Arka, czyli skrzynia, w której trzymano święte zwoje, znajdowała się na tylnej ścianie.

Miejsca zajmowane w synagodze stale przypominały obecnym, że niektórzy mają wyższą pozycję niż inni; o tym, kto jest ważniejszy, często dyskutowali uczniowie Jezusa (Mt 18:1-4; 20:20, 21; Mk 9:33, 34; Łk 9:46-48).

Najzaszczytniejsze miejsca na ucztach
Najzaszczytniejsze miejsca na ucztach

W I w. n.e. osoby jedzące posiłek zazwyczaj półleżały przy stole. Każda z nich opierała się lewym łokciem na poduszce, a po jedzenie sięgała prawą ręką. Zgodnie z grecko-rzymskim zwyczajem w typowym pomieszczeniu jadalnym ustawiano trzy sofy wokół niskiego stołu. Rzymianie nazywali tego typu jadalnię tryklinium (łac. słowo pochodzące od gr. słowa znaczącego „pokój z trzema sofami”). Zazwyczaj przy stole było miejsce dla dziewięciu osób, ale z czasem zaczęto używać dłuższych sof, żeby zmieściło się więcej gości. Zgodnie z tradycją jedne miejsca w jadalni były bardziej zaszczytne od innych. Najmniej zaszczytne było miejsce na sofie oznaczonej na ilustracji literą A, bardziej zaszczytne na sofie oznaczonej literą B, a najzaszczytniejsze na sofie oznaczonej literą C. Bardziej lub mniej zaszczytne były też poszczególne miejsca na każdej sofie — dana osoba była uważana za ważniejszą od tej, która była po jej prawej stronie i za mniej ważną od tej, która była po jej lewej stronie. Na oficjalnych przyjęciach gospodarz zazwyczaj zajmował pierwsze miejsce (1) na sofie z najmniej zaszczytnymi miejscami. Honorowym miejscem było trzecie miejsce (2) na środkowej sofie. Chociaż nie wiadomo, w jakim stopniu Żydzi przyswoili sobie ten zwyczaj, wygląda na to, że właśnie do niego nawiązał Jezus, kiedy uczył swoich naśladowców o potrzebie przejawiania pokory.

Skarbony i wdowa
Skarbony i wdowa

Według źródeł rabinicznych w świątyni zbudowanej przez Heroda było 13 skarbon, nazywanych „szofarami”. Hebrajskie słowo szofár oznacza „barani róg”, co wskazuje, że przynajmniej jakaś część skarbony kształtem przypominała róg lub trąbę. Kiedy Jezus potępił ludzi, którzy niejako trąbili podczas dawania darów miłosierdzia, jego słuchaczom mogło się to skojarzyć z dźwiękiem, jaki wydawały monety wrzucane do skarbon przypominających z wyglądu trąby (Mt 6:2). Dwie małe monety wrzucone przez wdowę raczej nie wydały zbyt donośnego dźwięku, jednak Jezus wskazał, że Jehowa ceni zarówno tę wdowę, jak i jej datek.