Dzieje Apostolskie 15:1-41

15  Wtedy przybyli tam niektórzy z Judei i zaczęli nauczać braci: „Jeśli nie dacie się obrzezać zgodnie z Prawem Mojżeszowym*+, nie zostaniecie wybawieni”.  Gdy między nimi a Pawłem i Barnabasem doszło do niemałych tarć i sporów, ustalono, że Paweł i Barnabas oraz kilku innych uda się w tej sprawie do apostołów i starszych w Jerozolimie+.  Członkowie zboru odprowadzili ich więc kawałek drogi, a potem szli oni dalej przez Fenicję+ i Samarię i opowiadali ze szczegółami o nawróceniu ludzi z innych narodów, sprawiając wszystkim braciom wielką radość.  Kiedy przybyli do Jerozolimy, zostali życzliwie przyjęci przez zbór oraz apostołów i starszych i opowiedzieli o wielu rzeczach, których Bóg przez nich dokonał+.  Ale niektórzy z wierzących, należący wcześniej do stronnictwa* faryzeuszy, powstali z miejsc i powiedzieli: „Koniecznie trzeba ich obrzezać i im nakazać, żeby przestrzegali Prawa Mojżeszowego”+.  Apostołowie i starsi zebrali się więc, żeby rozpatrzyć tę sprawę.  Po burzliwej dyskusji wstał Piotr i rzekł do nich: „Bracia, dobrze wiecie, że Bóg już dawno wybrał mnie spośród was, żeby ludzie z innych narodów usłyszeli z moich ust dobrą nowinę i uwierzyli+.  Bóg, który zna serca+, potwierdził, że darzy ich uznaniem, dając im ducha świętego+ tak samo jak nam.  Pokazał, że nie ma dla Niego żadnej różnicy między nami a nimi+, i ze względu na ich wiarę oczyścił ich serca+. 10  Dlaczego więc teraz wystawiacie Boga na próbę, nakładając na kark uczniów jarzmo+, którego ani nasi przodkowie, ani my nie mogliśmy udźwignąć?+ 11  Wierzymy, że zarówno my, jak i oni zostaniemy wybawieni dzięki niezasłużonej życzliwości Pana Jezusa”+. 12  Wtedy wszyscy obecni zamilkli i zaczęli się przysłuchiwać relacji Barnabasa i Pawła o tym, jak wielu znaków i cudów Bóg przez nich dokonał wśród innych narodów. 13  Gdy oni skończyli mówić, zabrał głos Jakub+: „Bracia, posłuchajcie mnie+. 14  Symeon+ wyczerpująco opowiedział, jak Bóg po raz pierwszy zwrócił uwagę na inne narody, żeby wybrać spośród nich lud, który by nosił Jego imię+. 15  I jest to zgodne ze słowami zapisanymi w pismach proroków: 16  ‚Potem wrócę i na nowo postawię dom Dawidowy, który upadł. Podniosę go z ruin i odbuduję, 17  żeby pozostali z tego narodu pilnie szukali mnie, Jehowy, razem z ludźmi ze wszystkich narodów nazwanymi od mojego imienia. Tak mówi Jehowa, który dokonuje tych rzeczy+, 18  wiadomych już od dawna’+. 19  Dlatego moje zdanie jest takie: Nie należy robić trudności ludziom z innych narodów, którzy się nawracają do Boga+. 20  Wystarczy im napisać, żeby powstrzymywali się od tego, co ofiarowano bożkom*+, od niemoralnych kontaktów seksualnych+, od mięsa uduszonych zwierząt i od krwi+. 21  Bo od najdawniejszych czasów* w każdym mieście byli ludzie, którzy przekazywali słowa Mojżesza. Jego pisma odczytuje się w synagogach w każdy szabat”+. 22  Wtedy apostołowie i starsi oraz cały zbór postanowili wybrać spośród siebie Judasa nazywanego Barsabbasem i Sylasa+ — którzy przewodzili braciom — i wysłać ich do Antiochii razem z Pawłem i Barnabasem. 23  Napisali i przekazali za ich pośrednictwem taki list: „Do braci w Antiochii+, Syrii i Cylicji pochodzących z innych narodów od apostołów i starszych, waszych braci: Przyjmijcie nasze pozdrowienia! 24  Usłyszeliśmy, że niektórzy spośród nas przybyli do was bez naszego upoważnienia i zaniepokoili was swoimi słowami+, zasiali w waszych umysłach zamęt. 25  Dlatego po wypracowaniu jednomyślnego stanowiska postanowiliśmy posłać do was wybranych mężczyzn razem z naszym drogim Barnabasem i Pawłem — 26  którzy dla imienia naszego Pana, Jezusa Chrystusa, ryzykowali życie+. 27  Wysyłamy więc Judasa i Sylasa, żeby też ustnie przekazali wam to samo+. 28  Bo duch święty+ i my sami uznaliśmy za słuszne nie nakładać na was dodatkowego ciężaru, z wyjątkiem następujących rzeczy koniecznych: 29  Macie powstrzymywać się od tego, co ofiarowano bożkom+, od krwi+, od mięsa uduszonych zwierząt+ i od niemoralnych kontaktów seksualnych+. Jeśli będziecie się tego starannie wystrzegać, dobrze się wam powiedzie. Bądźcie zdrowi!”. 30  Wysłani mężczyźni przybyli więc do Antiochii, zebrali wszystkich i przekazali im list. 31  A oni, gdy go przeczytali, ucieszyli się z jego zachęcającej treści. 32  Judas i Sylas, którzy byli też prorokami, zachęcali i umacniali braci wieloma przemówieniami+. 33  Spędzili tam jakiś czas, po czym bracia wyprawili ich z powrotem z życzeniami bezpiecznej drogi*. 34  —— 35  A Paweł i Barnabas pozostali w Antiochii. Nauczali tam i razem z wieloma innymi głosili dobrą nowinę, słowo Jehowy. 36  Po jakimś czasie Paweł powiedział do Barnabasa: „Wróćmy* do każdego z miast, w których głosiliśmy słowo Jehowy, i odwiedźmy tam braci, żeby zobaczyć, jak się mają”+. 37  Barnabas był zdecydowany zabrać ze sobą Jana nazywanego Markiem+. 38  Ale Paweł nie chciał, żeby go zabrali, skoro w Pamfilii ich opuścił i już z nimi nie działał+. 39  Wtedy wybuchła między nimi gwałtowna kłótnia, tak iż się rozdzielili. Barnabas+ wziął ze sobą Marka i odpłynął na Cypr. 40  A Paweł wybrał Sylasa i powierzony przez braci niezasłużonej życzliwości Jehowy+, wyruszył w drogę. 41  Przemierzał Syrię i Cylicję i umacniał zbory.

Przypisy

Lub „według zwyczaju Mojżeszowego”.
Lub „sekty”.
Lub „rzeczy skalanych przez bożki”.
Lub „od dawnych pokoleń”.
Lub „odesłali ich w pokoju”.
Możliwe też „koniecznie wróćmy”.

Komentarze

burzliwej dyskusji: Lub „wielkim sporze”. Użyty tu grecki wyraz jest spokrewniony z czasownikiem zetéo, oznaczającym „szukać”, i odnosi się do poszukiwania, dociekania (por. Grecko-polski Nowy Testament, Vocatio). Wskazuje więc, że apostołowie i starsi wnikliwie zbadali sprawę — zadawali pytania, dokładnie przyjrzeli się faktom i zapewne otwarcie wyrażali swoje zdanie, choć ich opinie mogły się różnić.

starszych ludu: Dosł. „starszych mężczyzn”. W Biblii greckie określenie presbýteros odnosi się przede wszystkim do osób, które mają pewną miarę władzy i odpowiedzialności w jakiejś społeczności lub jakimś narodzie. Czasami termin ten odnosi się do czyjegoś wieku (tak jak w Łk 15:25; Dz 2:17), ale nie zawsze chodzi o osoby starsze. Tutaj określono nim przywódców narodu żydowskiego, którzy często są wymieniani razem z naczelnymi kapłanami i uczonymi w piśmie. Mężczyźni z tych trzech grup tworzyli Sanhedryn (Mt 21:23; 26:3, 47, 57; 27:1, 41; 28:12; zob. Słowniczek pojęć, „Starszy”).

starszych zboru: Dosł. „starszych mężczyzn”. W Biblii greckie określenie presbýteros odnosi się przede wszystkim do osób, które mają pewną miarę władzy i odpowiedzialności w jakiejś społeczności lub jakimś narodzie. Czasami termin ten odnosi się do mężczyzn w starszym wieku (zob. komentarz do Mt 16:21). W starożytnym Izraelu starsi byli odpowiedzialni za przewodzenie i zarządzanie zarówno w lokalnych społecznościach (Pwt 25:7-9; Joz 20:4; Rut 4:1-12), jak i w całym narodzie (Sdz 21:16; 1Sm 4:3; 8:4; 1Kl 20:7). W omawianym wersecie termin presbýteros został po raz pierwszy użyty w związku ze zborem chrześcijańskim. Podobnie jak to było w narodzie izraelskim, również w zborze chrześcijańskim przewodzeniem zajmowali się starsi. Z kontekstu omawianego wersetu wynika, że pomoc od współwyznawców dotarła właśnie do starszych, a oni nadzorowali rozdzielanie jej między zbory w Judei.

w tej sprawie: Lub „w związku z tym sporem”. Użyte tu greckie słowo zétema często odnosi się do jakiejś kontrowersyjnej kwestii lub do przedmiotu jakiegoś sporu. Jest spokrewnione z czasownikiem zetéo, który znaczy „szukać” (zob. komentarz do Dz 15:7).

starszych: Dosł. „starszych mężczyzn”. Użyte tutaj greckie określenie presbýteros odnosi się do osób, które pełniły odpowiedzialne funkcje w zborze wczesnochrześcijańskim. Starszych zboru w Jerozolimie wymieniono w tym wersecie razem z apostołami. Właśnie do całego tego grona wysłano z Antiochii Syryjskiej Pawła, Barnabasa i kilku innych braci w celu rozstrzygnięcia kwestii obrzezania. Podobnie jak w starożytnym Izraelu niektórzy starsi rozpatrywali sprawy dotyczące całego narodu, tak samo ci starsi i apostołowie tworzyli ciało kierownicze wszystkich zborów w I w. n.e. Pokazuje to, że ciało kierownicze — składające się początkowo z 12 apostołów — zostało powiększone o kolejne osoby (Dz 1:21, 22, 26; zob. komentarze do Mt 16:21; Dz 11:30).

Okażcie skruchę: Użyty tu grecki wyraz można dosłownie przetłumaczyć na „zmienić zdanie”, co wskazuje na zmianę sposobu myślenia, nastawienia lub zamiaru. W tym kontekście okazanie skruchy oznacza dokonanie zmian z myślą o dobrych relacjach z Bogiem (zob. komentarze do Mt 3:8, 11Słowniczek pojęć, „Skrucha”).

owoce świadczące o skrusze: Chodzi o dowody i uczynki potwierdzające zmianę sposobu myślenia lub nastawienia u słuchaczy Jana (Łk 3:8; Dz 26:20; zob. komentarze do Mt 3:2, 11Słowniczek pojęć, „Skrucha”).

okażcie skruchę i nawróćcie się: Greckie słowo metanoéo (oddane tu jako „okazać skruchę”) dosłownie znaczy „zmienić zdanie”, co wskazuje na zmianę sposobu myślenia, nastawienia lub zamiaru. W tym kontekście skrucha obejmuje czyjeś pragnienie naprawienia relacji z Bogiem. Jeśli ktoś, kto zgrzeszył, okazuje szczerą skruchę, to znaczy, że bardzo żałuje swojego złego postępowania i jest zdecydowany go nie powtarzać (2Ko 7:10, 11; zob. komentarze do Mt 3:2, 8). Co więcej, prawdziwa skrucha pobudza go do ‛nawrócenia się’ — porzucenia złego postępowania i robienia tego, co podoba się Bogu. Zarówno w języku hebrajskim, jak i greckim czasowniki, które można przetłumaczyć na „nawrócić się” (hebr. szuw; gr. stréfo; epistréfo), dosłownie oznaczają „wrócić; zawrócić” (Rdz 18:10; 50:14; Rut 1:6; Dz 15:36). W znaczeniu religijnym mogą wyrażać zejście ze złej drogi i powrócenie do Boga (1Kl 8:33; Eze 33:11; zob. komentarze do Dz 15:3; 26:20).

żeby okazali skruchę: Użyty tu grecki wyraz można dosłownie przetłumaczyć na „zmienić zdanie”, co wskazuje na zmianę sposobu myślenia, nastawienia lub zamiaru. W tym kontekście wezwanie, „żeby [ludzie] okazali skruchę”, występuje w połączeniu ze zwrotem i nawrócili się do Boga, odnosi się więc do dobrych relacji z Bogiem. Osoba, która okazuje szczerą skruchę, musi spełniać uczynki świadczące o skrusze. Inaczej mówiąc, swoim postępowaniem musi dowodzić, że naprawdę zmieniła sposób myślenia lub nastawienie (zob. komentarze do Mt 3:2, 8; Łk 3:8Słowniczek pojęć, „Skrucha”).

nawróceniu: Użyte tu greckie słowo epistrofé pochodzi od czasownika oznaczającego „wrócić; odwrócić się; zawrócić” (Jn 12:40; 21:20; Dz 15:36). W znaczeniu religijnym może dotyczyć zwrócenia się do prawdziwego Boga lub powrotu do Niego, a także odwrócenia się od fałszywych bogów. Ten grecki czasownik występuje np. w Dz 3:19; 14:15; 15:19; 26:18, 20; 2Ko 3:16. W 1Ts 1:9 pojawia się w sformułowaniu przetłumaczonym na „porzuciliście swoje bożki, a nawróciliście się do (...) Boga” (w jęz. pol. oddano go w tym wersecie dwoma czasownikami). Nawrócenie się jest poprzedzone okazaniem skruchy (zob. komentarze do Mt 3:2, 8; Dz 3:19; 26:20).

jestem faryzeuszem: Niektórzy członkowie Sanhedrynu znali Pawła (Dz 22:5). Wiedzieli, że jest gorliwym chrześcijaninem. Dlatego gdy nazwał siebie synem faryzeuszy, było dla nich jasne, że nie udaje kogoś, kim nie jest, tylko nawiązuje do wspólnych korzeni z faryzeuszami. Kontekst wypowiedzi Pawła wskazuje, że nie należy jej brać dosłownie. Ponieważ faryzeusze wierzyli w zmartwychwstanie, Paweł utożsamił się właśnie z nimi, a nie z saduceuszami. W ten sposób pokazał, że jest coś, co ich łączy. Podnosząc kontrowersyjną kwestię, jaką było zmartwychwstanie, najwyraźniej miał nadzieję, że niektórzy członkowie Sanhedrynu staną po jego stronie. I rzeczywiście ta taktyka zadziałała (Dz 23:7-9). Słowa Pawła z omawianego wersetu harmonizują też z tym, co powiedział o sobie, gdy później bronił się przed królem Agryppą (Dz 26:5). Na wspólne korzenie z faryzeuszami powołał się również w swoim liście, który pisał z Rzymu do chrześcijan w Filippi (Flp 3:5). Co ciekawe, z Dz 15:5 wynika, że nawet gdy ktoś został chrześcijaninem, czasem wspominano, że w przeszłości należał do stronnictwa faryzeuszy (zob. komentarz do Dz 15:5).

należący wcześniej do stronnictwa faryzeuszy: Wygląda na to, że wspomniani tu chrześcijanie nadal do pewnego stopnia byli kojarzeni z ugrupowaniem faryzeuszy, do którego przedtem należeli (por. komentarz do Dz 23:6).

burzliwej dyskusji: Lub „wielkim sporze”. Użyty tu grecki wyraz jest spokrewniony z czasownikiem zetéo, oznaczającym „szukać”, i odnosi się do poszukiwania, dociekania (por. Grecko-polski Nowy Testament, Vocatio). Wskazuje więc, że apostołowie i starsi wnikliwie zbadali sprawę — zadawali pytania, dokładnie przyjrzeli się faktom i zapewne otwarcie wyrażali swoje zdanie, choć ich opinie mogły się różnić.

cuda: Lub „prorocze znaki”. W Chrześcijańskich Pismach Greckich słowo téras jest konsekwentnie używane w połączeniu z semeíon („znak”), przy czym oba występują w liczbie mnogiej (Mt 24:24; Jn 4:48; Dz 7:36; 14:3; 15:12; 2Ko 12:12). Słowo téras w podstawowym znaczeniu odnosi się do czegokolwiek, co wywołuje podziw i zdumienie. Wszędzie tam, gdzie ten termin wyraźnie oznacza zapowiedź tego, co wydarzy się w przyszłości, w komentarzu do danego wersetu podano alternatywne tłumaczenie „proroczy znak”.

cudów: Lub „proroczych znaków” (zob. komentarz do Dz 2:19).

Jakub: Ten przyrodni brat Jezusa to najwyraźniej Jakub, o którym wspomniano w Dz 12:17Gal 1:19 i który napisał księgę biblijną nazwaną od jego imienia (Jak 1:1).

Jakuba: Najprawdopodobniej chodzi o przyrodniego brata Jezusa. Mógł być niewiele młodszy od Jezusa, bo wymienia się go na pierwszym miejscu wśród czterech rodzonych synów Marii: Jakuba, Józefa, Szymona i Judasa (Mt 13:55; Mk 6:3; Jn 7:5). W r. 33 n.e. był naocznym świadkiem wydarzeń podczas Pięćdziesiątnicy, kiedy to tysiące Żydów z diaspory pozytywnie zareagowało na dobrą nowinę i zostało ochrzczonych (Dz 1:14; 2:1, 41). To, że w omawianym wersecie Piotr polecił uczniom ‛powiadomić Jakuba’ o tym, co się stało, wskazuje, że Jakub przewodził w zborze w Jerozolimie. Najwyraźniej jest to ten sam Jakub, o którym wspomniano w Dz 15:13; 21:18; 1Ko 15:7; Gal 1:19 (gdzie został nazwany „bratem Pana”); 2:9, 12 i który spisał księgę biblijną nazwaną od jego imienia (Jak 1:1; Judy 1).

Jakub: Najprawdopodobniej chodzi o przyrodniego brata Jezusa i tego samego Jakuba, o którym mowa w Dz 12:17 (zob. komentarze do Mt 13:55; Dz 12:17). Wygląda na to, że Jakub przewodził spotkaniu, podczas którego „apostołowie i starsi w Jerozolimie” rozpatrywali kwestię obrzezania (Dz 15:1, 2). Paweł, najwyraźniej nawiązując do tamtego wydarzenia, napisał, że Jakub razem z Kefasem (czyli Piotrem) i Janem byli „uważani za filary” zboru w Jerozolimie (Gal 2:1-9).

Szymon, zwany Piotrem: Piotr jest w Biblii nazywany pięcioma różnymi imionami: 1) Symeon, które jest grecką transliteracją hebrajskiego imienia; 2) greckim Szymon (zarówno Symeon, jak i Szymon pochodzą od hebr. czasownika oznaczającego „słyszeć; słuchać”); 3) Piotr (gr. imię, które znaczy „odłam skalny”; w Biblii określa tylko tego apostoła); 4) Kefas, które jest semickim odpowiednikiem imienia Piotr (imię Kefas może być spokrewnione z hebr. słowem kefím [„skały”], użytym w Hi 30:6Jer 4:29); oraz 5) Szymon Piotr (Dz 15:14; Jn 1:42; Mt 16:16).

Symeon: Chodzi o Szymona Piotra. Symeòn jest grecką transliteracją hebrajskiego imienia. Użycie właśnie takiej formy sugeruje, że na tym spotkaniu mówiono po hebrajsku. Jest to jedyne miejsce w Biblii, w którym apostoł Piotr został nazwany Symeonem (zob. komentarz do Mt 10:2).

lud, który by nosił Jego imię: Sformułowanie to może nawiązywać do fragmentów Pism Hebrajskich, w których mowa o tym, że Jehowa wybrał sobie lud na „szczególną własność” (Wj 19:5; Pwt 7:6; 14:2; 26:18, 19). Ten nowy lud noszący imię Jehowy, nazwany „Izraelem Bożym”, czyli duchowym Izraelem, odtąd miał obejmować również nie-Żydów (Gal 6:16; Rz 11:25, 26a; Obj 14:1). Miał ‛rozgłaszać wspaniałe przymioty’ Boga, którego reprezentował, i publicznie wysławiać Jego imię (1Pt 2:9, 10). Tak jak to było wcześniej w wypadku literalnego Izraela, teraz członkowie Izraela duchowego stali się ‛ludem, który [Jehowa] utworzył dla siebie, żeby rozgłaszał Jego chwałę’ (Iz 43:21). Ci pierwsi chrześcijanie odważnie głosili, że Jehowa jest jedynym prawdziwym Bogiem, a wszyscy inni bogowie, których wtedy czczono, są fałszywi (1Ts 1:9).

w Prawie Mojżeszowym, w pismach proroków i w Psalmach: Jezus najwyraźniej używa tutaj nazw poszczególnych części natchnionych Pism Hebrajskich zgodnie z podziałem przyjętym przez Żydów. Określenie „Prawo” (hebr. Toráh) odnosi się do ksiąg biblijnych od Rodzaju do Powtórzonego Prawa. „Pisma proroków” (hebr. Newiʼím) to prorocze księgi z Pism Hebrajskich, w tym księgi tzw. proroków wcześniejszych (od Jozuego do Królów). Słowo „Psalmy” odnosi się do trzeciej części, na którą składają się pozostałe księgi Pism Hebrajskich, nazywanej Pismami (hebr. Ketuwím). Ta część została określona „Psalmami”, bo zaczynała się od Księgi Psalmów. „Tanach”, żydowski termin odnoszący się do Pism Hebrajskich, to połączenie pierwszych liter nazw tych trzech części (TaNaCh). Okoliczność, iż Jezus wymienił te trzy określenia, wskazuje na to, że kiedy był na ziemi, kanon Pism Hebrajskich został już ustalony i że on sam uznawał ten kanon.

słowami zapisanymi w pismach proroków: Lub „słowami zapisanymi w Prorokach”. Wypowiedź Symeona, czyli Szymona Piotra (Dz 15:7-11), oraz dowody przedstawione przez Barnabasa i Pawła (Dz 15:12) zapewne przywiodły Jakubowi na pamięć odpowiednie wersety, które rzucały światło na omawiany temat (Jn 14:26). Po stwierdzeniu, że to, co powiedziano, jest „zgodne ze słowami zapisanymi w pismach proroków”, Jakub zacytował Am 9:11, 12. Księga Amosa należy do części Pism Hebrajskich nazywanej „pismami proroków” lub „Prorokami” (Mt 22:40; Dz 15:16-18; zob. komentarz do Łk 24:44).

dom Dawidowy: Lub „szałas Dawidowy; namiot Dawidowy”. Jehowa obiecał, że królestwo Dawida ‛będzie trwać na zawsze’ (2Sm 7:12-16). „Dom Dawidowy”, czyli jego królewska dynastia, „upadł”, kiedy tron stracił król Sedekiasz (Eze 21:27). Od tamtej pory „na tronie Jehowy” w Jerozolimie nie zasiadał żaden król z dynastii Dawida (1Kn 29:23). Jednak Jehowa miał odbudować symboliczny dom Dawida, inaczej mówiąc ustanowić jednego z jego potomków — Jezusa — Królem, który będzie panował wiecznie (Dz 2:29-36). Jakub wskazał, że odbudowa zapowiedziana przez Amosa (ponowne ustanowienie dynastii królewskiej Dawida) będzie obejmować zgromadzanie uczniów Jezusa (dziedziców Królestwa) zarówno spośród Żydów, jak i ludzi z innych narodów (Am 9:11, 12).

słowami zapisanymi w pismach proroków: Lub „słowami zapisanymi w Prorokach”. Wypowiedź Symeona, czyli Szymona Piotra (Dz 15:7-11), oraz dowody przedstawione przez Barnabasa i Pawła (Dz 15:12) zapewne przywiodły Jakubowi na pamięć odpowiednie wersety, które rzucały światło na omawiany temat (Jn 14:26). Po stwierdzeniu, że to, co powiedziano, jest „zgodne ze słowami zapisanymi w pismach proroków”, Jakub zacytował Am 9:11, 12. Księga Amosa należy do części Pism Hebrajskich nazywanej „pismami proroków” lub „Prorokami” (Mt 22:40; Dz 15:16-18; zob. komentarz do Łk 24:44).

Symeon: Chodzi o Szymona Piotra. Symeòn jest grecką transliteracją hebrajskiego imienia. Użycie właśnie takiej formy sugeruje, że na tym spotkaniu mówiono po hebrajsku. Jest to jedyne miejsce w Biblii, w którym apostoł Piotr został nazwany Symeonem (zob. komentarz do Mt 10:2).

żeby pozostali z tego narodu pilnie szukali mnie, Jehowy: Jak wyjaśniono w komentarzu do Dz 15:15, Jakub zacytował Am 9:11, 12. Fragment przytoczony przez Jakuba brzmi nieco inaczej niż dostępny obecnie tekst hebrajski. Zdaniem niektórych różnica wynika stąd, że cytował on z Septuaginty, przekładu Pism Hebrajskich na język grecki. Jednak użycie w odniesieniu do Piotra w Dz 15:14 imienia Symeon może wskazywać, że na tym spotkaniu mówiono po hebrajsku (zob. komentarz do Dz 15:14). Jeśli tak było, to istnieje możliwość, że Jakub zacytował te wersety po hebrajsku, a Łukasz zanotował je, używając wersji z Septuaginty. Łukasz, Jakub i inni pisarze biblijni nieraz tak robili, cytując Pisma Hebrajskie. Chociaż czasami te cytaty z Septuaginty nieco odbiegają od dostępnego dzisiaj tekstu hebrajskiego, Jehowa pozwolił pisarzom biblijnym się nimi posłużyć i w rezultacie stały się one częścią natchnionej relacji biblijnej (2Tm 3:16). Jeśli chodzi o Am 9:12, warto zauważyć, że Septuaginta zawiera sformułowanie: „ci, którzy z ludzi zostaną”, a dostępne manuskrypty hebrajskie: „to, co pozostanie z Edomu”. Niektórzy sugerują, że ta różnica mogła wziąć się stąd, że w piśmie starohebrajskim słowo oznaczające „ludzi” wyglądało bardzo podobnie do słowa oznaczającego „Edom”. To samo dotyczy słów oznaczających „szukać” i „zawładnąć”. Istnieje pogląd, że w Septuagincie fragment z Am 9:12 przetłumaczono na podstawie tekstu starohebrajskiego, który różnił się od tekstu hebrajskiego dostępnego dzisiaj. Nie da się tego jednak stwierdzić z całą pewnością. Jakkolwiek było, zarówno Septuaginta, jak i hebrajski tekst masorecki przekazują główną myśl argumentacji Jakuba: Amos zapowiedział, że ludzie z innych narodów będą nazywani od imienia Jehowy.

Jehowy:Dz 15:14 Jakub mówi, że Symeon „opowiedział, jak Bóg (...) zwrócił uwagę na inne narody”, a w wersecie 19 wspomina o „ludziach z innych narodów, którzy się nawracają do Boga”. W omawianym wersecie (Dz 15:17) Jakub cytuje słowa z Am 9:11, 12. W tekście hebrajskim imię Boże występuje w tym fragmencie raz — w sformułowaniu „oświadcza [lub „mówi”] Jehowa”. Jednak w tekście greckim w Dz 15:17 dwa razy pojawia się termin Kýrios („Pan”) i w obu wypadkach odnosi się do Jehowy. Tak więc ze względu na kontekst tego wersetu oraz fakt, że przytoczona wypowiedź pochodzi z Pism Hebrajskich, a także na to, w jaki sposób używa się słowa KýriosSeptuagincie i w różnych miejscach Chrześcijańskich Pism Greckich, w obu wystąpieniach słowa Kýrios użyto tu imienia Bożego (zob. Dodatek C1 oraz Dodatek C3: wprowadzenie i Dz 15:17).

razem z ludźmi ze wszystkich narodów: Chodzi o nie-Żydów. Cudzoziemiec, który został obrzezany, nie był już uważany za człowieka z innego narodu, ale stawał się „jak rodowity Izraelita” (Wj 12:48, 49). W czasach Estery wielu ludzi z innych narodów „przyłączało się do Żydów” (Est 8:17). Warto zauważyć, że w Septuagincie słowa z Est 8:17 oddano następująco: „Wielu pogan dawało się obrzezać i stawało się Żydami”. Zgodnie z Am 9:11, 12, w wersji zacytowanej w Dz 15:16, 17, „ludzie ze wszystkich narodów” (nieobrzezani nie-Żydzi) mieli przyłączyć się do „pozostałych” z narodu izraelskiego (Żydów i obrzezanych prozelitów) i stać się ludem ‛nazwanym od imienia Jehowy’. Dzięki temu proroctwu uczniowie zrozumieli, że nieobrzezani ludzie z innych narodów nie muszą poddawać się obrzezaniu, żeby zyskać uznanie Boga.

ludźmi (...) nazwanymi od mojego imienia: W Pismach Hebrajskich sformułowanie to występuje w związku z Izraelitami i wskazuje, że byli oni ludem Jehowy (Pwt 28:10; 2Kn 7:14; Iz 43:7; 63:19; Dn 9:19). Z kolei kiedy mowa, że imię Jehowy „przebywało” w Jerozolimie i tamtejszej świątyni, oznacza to, że Jehowa uznawał to miasto za ośrodek oddawania Mu czci (2Kl 21:4, 7).

mówi Jehowa: Zacytowano tu słowa z Am 9:12, gdzie w tekście hebrajskim pojawia się imię Boże wyrażone czterema spółgłoskami (w transliteracji na jęz. pol. JHWH) (zob. Dodatek C).

który dokonuje tych rzeczy, [w. 18] wiadomych już od dawna: Według innego zrozumienia tekstu greckiego fragment ten można też przetłumaczyć na „który sprawia, że te rzeczy [w. 18] są wiadome już od dawna”.

moje zdanie jest takie: Lub „moje rozstrzygnięcie jest takie; mój wniosek jest taki”. Dosł. „ja wydaję sąd”. Ze sposobu użycia tych słów w języku greckim wynika, że Jakub — który najwyraźniej przewodniczył spotkaniu — nie próbował narzucić zebranym swojego zdania. Po prostu zaproponował do rozważenia pewien sposób działania, zgodny z relacjami świadków i dowodami z Pism. Jak podaje pewien leksykon, użyty tu grecki czasownik w tym kontekście znaczy „wydać osąd po rozważeniu różnych faktów”. Tak więc Jakub nie rozstrzygnął arbitralnie, jak należy postąpić, ale wyraził swoją opinię opartą na wniosku wyciągniętym z zacytowanego właśnie fragmentu Pism.

niemoralnych kontaktów seksualnych: Dosł. „rozpusty”. Użyty tu grecki wyraz porneía to występujące w Biblii ogólne określenie wszystkich niedozwolonych kontaktów seksualnych. Chodzi np. o cudzołóstwo, prostytucję, stosunki seksualne między osobami niebędącymi małżeństwem, homoseksualizm i współżycie ze zwierzętami (zob. Słowniczek pojęć).

mięsa uduszonych zwierząt: Lub „mięsa niewykrwawionych zwierząt”. Zakaz ten najwyraźniej dotyczył też mięsa zwierzęcia, które samo padło albo zginęło z powodu rany zadanej przez inne zwierzę. W każdym z tych wypadków mięso zwierzęcia nie zostało we właściwy sposób wykrwawione (Wj 22:31; Kpł 17:15; Pwt 14:21).

stanął, żeby czytać: Zdaniem biblistów jest to najwcześniejsza znana wzmianka na temat przebiegu nabożeństwa w synagodze. Według tradycji żydowskiej rozpoczynało się ono zazwyczaj od osobistych modlitw zgromadzonych osób, a potem przytaczano Pwt 6:4-911:13-21. Następnie publicznie się modlono i czytano na głos wyznaczony w planie fragment Pięcioksięgu. Z Dz 15:21 wynika, że w I w. n.e. takie czytanie odbywało się w „każdy szabat”. Kolejną częścią spotkania, o której najwyraźniej mowa w Łk 4:16, było czytanie fragmentów ksiąg prorockich i omawianie płynących z nich lekcji. Zgodnie ze zwyczajem lektor czytał na stojąco i prawdopodobnie miał pewną swobodę w wyborze odczytywanego fragmentu (zob. komentarz do Dz 13:15).

publicznym czytaniu Prawa i pism proroków: W I w. n.e. takie publiczne czytanie odbywało się „w każdy szabat” (Dz 15:21). Jednym z elementów nabożeństwa w synagodze było powtarzanie Szemy, żydowskiego wyznania wiary (Pwt 6:4-9; 11:13-21). Nazwa tej modlitwy pochodzi od pierwszego słowa cytowanego w niej wersetu: „Słuchaj [Szemáʽ], Izraelu: Jehowa, nasz Bóg, to jeden Jehowa” (Pwt 6:4). Najważniejszą częścią nabożeństwa było odczytywanie Tory, czyli Pięcioksięgu. W wielu synagogach tekst dzielono na takie odcinki, żeby całe Prawo można było odczytać w ciągu roku. W innych zajmowało to trzy lata. Czytane i objaśniane były również fragmenty ksiąg prorockich. Na zakończenie wygłaszano przemówienie. W synagodze w Antiochii Pizydyjskiej po takim publicznym czytaniu poproszono Pawła, by skierował do zgromadzonych słowa zachęty (zob. komentarz do Łk 4:16).

stanął, żeby czytać: Zdaniem biblistów jest to najwcześniejsza znana wzmianka na temat przebiegu nabożeństwa w synagodze. Według tradycji żydowskiej rozpoczynało się ono zazwyczaj od osobistych modlitw zgromadzonych osób, a potem przytaczano Pwt 6:4-911:13-21. Następnie publicznie się modlono i czytano na głos wyznaczony w planie fragment Pięcioksięgu. Z Dz 15:21 wynika, że w I w. n.e. takie czytanie odbywało się w „każdy szabat”. Kolejną częścią spotkania, o której najwyraźniej mowa w Łk 4:16, było czytanie fragmentów ksiąg prorockich i omawianie płynących z nich lekcji. Zgodnie ze zwyczajem lektor czytał na stojąco i prawdopodobnie miał pewną swobodę w wyborze odczytywanego fragmentu (zob. komentarz do Dz 13:15).

publicznym czytaniu Prawa i pism proroków: W I w. n.e. takie publiczne czytanie odbywało się „w każdy szabat” (Dz 15:21). Jednym z elementów nabożeństwa w synagodze było powtarzanie Szemy, żydowskiego wyznania wiary (Pwt 6:4-9; 11:13-21). Nazwa tej modlitwy pochodzi od pierwszego słowa cytowanego w niej wersetu: „Słuchaj [Szemáʽ], Izraelu: Jehowa, nasz Bóg, to jeden Jehowa” (Pwt 6:4). Najważniejszą częścią nabożeństwa było odczytywanie Tory, czyli Pięcioksięgu. W wielu synagogach tekst dzielono na takie odcinki, żeby całe Prawo można było odczytać w ciągu roku. W innych zajmowało to trzy lata. Czytane i objaśniane były również fragmenty ksiąg prorockich. Na zakończenie wygłaszano przemówienie. W synagodze w Antiochii Pizydyjskiej po takim publicznym czytaniu poproszono Pawła, by skierował do zgromadzonych słowa zachęty (zob. komentarz do Łk 4:16).

Mojżesza: Jakub odwołał się do pism Mojżesza, które nie tylko zawierały przepisy Prawa, ale też opisywały postępowanie Boga z Jego ludem oraz wydarzenia sprzed nadania Prawa ujawniające Jego punkt widzenia. Na przykład Boży pogląd na krew, cudzołóstwo i bałwochwalstwo został wyraźnie przedstawiony już w Księdze Rodzaju (Rdz 9:3, 4; 20:2-9; 35:2, 4). Jehowa wyjawił w ten sposób zasady obowiązujące wszystkich ludzi, zarówno Żydów, jak i nie-Żydów. Decyzja zapisana w Dz 15:19, 20 nie przysparzała trudności chrześcijanom wywodzącym się z innych narodów, bo nie nakładała na nich wielu wymagań Prawa Mojżeszowego. Uszanowano też sumienie chrześcijan wywodzących się z Żydów, którzy od lat słuchali, jak ‛w każdy szabat odczytywano w synagogach pisma Mojżesza’ (zob. komentarze do Łk 4:16; Dz 13:15). Zalecany sposób działania miał się przyczynić do zacieśnienia więzi między chrześcijanami z obu grup.

odczytuje się w synagogach w każdy szabat: Zob. komentarze do Łk 4:16; Dz 13:15.

starszych: Dosł. „starszych mężczyzn”. Użyte tutaj greckie określenie presbýteros odnosi się do osób, które pełniły odpowiedzialne funkcje w zborze wczesnochrześcijańskim. Starszych zboru w Jerozolimie wymieniono w tym wersecie razem z apostołami. Właśnie do całego tego grona wysłano z Antiochii Syryjskiej Pawła, Barnabasa i kilku innych braci w celu rozstrzygnięcia kwestii obrzezania. Podobnie jak w starożytnym Izraelu niektórzy starsi rozpatrywali sprawy dotyczące całego narodu, tak samo ci starsi i apostołowie tworzyli ciało kierownicze wszystkich zborów w I w. n.e. Pokazuje to, że ciało kierownicze — składające się początkowo z 12 apostołów — zostało powiększone o kolejne osoby (Dz 1:21, 22, 26; zob. komentarze do Mt 16:21; Dz 11:30).

apostołowie i starsi: Zob. komentarz do Dz 15:2.

Klaudiusz Lizjasz do Jego Ekscelencji Namiestnika Feliksa: Pozdrowienia!: Były to typowe słowa wstępne starożytnych listów. Najpierw podawano autora, potem adresata, a dalej znajdowały się zwyczajowe pozdrowienia, wyrażone greckim słowem chaíro, które dosłownie znaczy „cieszyć się; radować się”. Zawierały myśl: „Niech ci się dobrze wiedzie”. Wyraz chaíro często pojawia się również w pozabiblijnych listach papirusowych. W omawianym wersecie słusznie można go przetłumaczyć na „pozdrowienia”. Podobne wprowadzenie do listu można znaleźć w Dz 15:23 i Jak 1:1 (zob. komentarz do Dz 15:23).

Przyjmijcie nasze pozdrowienia!: Greckie słowo chaíro, które dosłownie znaczy „cieszyć się; radować się”, zostało tutaj użyte jako pozdrowienie — odpowiednik sformułowania „niech dobrze się wam wiedzie”. W tekście greckim początkowe słowa tego listu do zborów, dotyczącego kwestii obrzezania, odzwierciedlają ówczesną formę pisania listów. Najpierw podawano autora, potem adresata, a dalej znajdowały się zwyczajowe pozdrowienia (zob. komentarz do Dz 23:26). Ze wszystkich natchnionych listów Chrześcijańskich Pism Greckich tylko w Liście Jakuba użyto greckiego słowa chaíro w taki sam sposób co w tym liście od ciała kierowniczego (Jak 1:1). W ułożeniu tego listu brał udział uczeń Jakub. Przemawia to za tym, że Jakub, który odegrał ważną rolę na spotkaniu opisanym w 15 rozdziale Dziejów Apostolskich, i pisarz Listu Jakuba to ta sama osoba.

zasiali w waszych umysłach zamęt: Wyrażeniem „wasze umysły” oddano tu greckie określenie, które dosłownie znaczy „wasze dusze”. W tym kontekście grecki wyraz psyché, tłumaczony w wielu przekładach Biblii na „dusza”, odnosi się do człowieka (zob. Słowniczek pojęć, „Dusza”).

jednomyślnego: Greckie słowo homothymadòn występuje w Dziejach Apostolskich kilka razy i często opisuje wyjątkową jedność, jaka panowała wśród pierwszych chrześcijan. Na przykład w Dz 1:14 oddano je jako „jednomyślnie”, w Dz 2:46 — „połączeni wspólnym celem”, a w Dz 4:24 — „jednogłośnie”.

ryzykowali życie: Lub „oddali swoje życie; oddali swoje dusze”. Użyto tu w liczbie mnogiej greckiego wyrazu psyché, tłumaczonego w wielu przekładach Biblii na „dusza”. Psyché może się odnosić do człowieka lub jego życia (zob. Słowniczek pojęć, „Dusza”). Całe sformułowanie może też oznaczać „poświęcili życie, poświęcili się [dla kogoś lub czegoś]”.

mięsa uduszonych zwierząt: Lub „mięsa niewykrwawionych zwierząt”. Zakaz ten najwyraźniej dotyczył też mięsa zwierzęcia, które samo padło albo zginęło z powodu rany zadanej przez inne zwierzę. W każdym z tych wypadków mięso zwierzęcia nie zostało we właściwy sposób wykrwawione (Wj 22:31; Kpł 17:15; Pwt 14:21).

niemoralnych kontaktów seksualnych: Dosł. „rozpusty”. Użyty tu grecki wyraz porneía to występujące w Biblii ogólne określenie wszystkich niedozwolonych kontaktów seksualnych. Chodzi np. o cudzołóstwo, prostytucję, stosunki seksualne między osobami niebędącymi małżeństwem, homoseksualizm i współżycie ze zwierzętami (zob. Słowniczek pojęć).

Macie powstrzymywać się: Lub „macie trzymać się z daleka”. Użyty tu czasownik można odnieść do wszystkich wymienionych dalej praktyk. Chrześcijanie mieli wystrzegać się bałwochwalstwa, niemoralnych kontaktów seksualnych i jedzenia mięsa zwierząt, które zostały uduszone, a więc nieodpowiednio wykrwawione. Jeśli chodzi o powstrzymywanie się od krwi, ten grecki czasownik nie odnosi się tylko do zakazu jej spożywania. Ma szersze znaczenie i wskazuje, że należało wystrzegać się robienia jakiegokolwiek niewłaściwego użytku z krwi i w ten sposób okazywać szacunek dla jej świętości (Kpł 17:11, 14; Pwt 12:23).

powstrzymywać się (...) od krwi: Postanowienie to opiera się na zakazie spożywania krwi, który Bóg dał Noemu i jego synom, a więc całej ludzkości (Rdz 9:4-6). Osiem stuleci później Bóg włączył ten zakaz do Prawa danego Izraelitom (Kpł 17:13-16). A jeszcze jakieś 1500 lat później potwierdził, że ten zakaz obowiązuje zbór chrześcijański, o czym wspomniano w omawianym wersecie. W oczach Boga powstrzymywanie się od krwi jest równie ważne jak powstrzymywanie się od bałwochwalstwa i niemoralnych kontaktów seksualnych.

mięsa uduszonych zwierząt: Zob. komentarz do Dz 15:20.

niemoralnych kontaktów seksualnych: Dosł. „rozpusty” (zob. komentarz do Dz 15:20).

Bądźcie zdrowi!: Lub „do widzenia”. Użyte tu greckie sformułowanie było typowe dla listów z tamtego okresu. Nie musiało wcale oznaczać, że wspomniane wcześniej zalecenia dotyczyły spraw zdrowotnych — nie chodziło o to, że jeśli chrześcijanie powstrzymają się od wymienionych rzeczy, to będą zdrowsi. Było to po prostu kończące list życzenie sił, zdrowia i szczęścia. Miało podobne znaczenie jak hebrajskie szalòm, którego używano, żeby życzyć komuś „pokoju” (Wj 4:18; Sdz 18:6; 19:20; 1Sm 1:17). Co ciekawe, w pewnym przekładzie Chrześcijańskich Pism Greckich na współczesny język hebrajski (oznaczonym w Dodatku C4 jako J22) to sformułowanie przetłumaczono w omawianym wersecie na szalòm lachém, czyli „pokój wam!”.

Niektóre późniejsze greckie manuskrypty i niektóre wczesne tłumaczenia Biblii na inne języki zawierają w tym miejscu dodatkowy tekst, który z drobnymi różnicami brzmi: „Ale Sylas uznał za dobre tam pozostać; Juda [Judas] powrócił więc sam do Jerozolimy”. Jednak słowa te nie występują w najstarszych i najbardziej wiarygodnych manuskryptach, co nasuwa wniosek, że nie było ich w oryginalnym tekście Dziejów Apostolskich. Być może stanowiły uwagę marginesową, która miała objaśnić Dz 15:40, a z czasem w nielicznych manuskryptach została włączona do tekstu głównego (zob. Dodatek A3).

słowo Jehowy: To wyrażenie pochodzi z Pism Hebrajskich, gdzie występuje jako połączenie hebrajskiego terminu oznaczającego „słowo” oraz imienia Bożego. W tekście oryginalnym pojawia się w jakichś 200 wersetach (m.in. w: 2Sm 12:9; 24:11; 2Kl 7:1; 20:16; 24:2; Iz 1:10; 2:3; 28:14; 38:4; Jer 1:4; 2:4; Eze 1:3; 6:1; Oz 1:1; Mi 1:1; Za 9:1). Jeśli chodzi o Za 9:1, w pewnej wczesnej kopii Septuaginty znalezionej w Nachal Chewer na Pustyni Judzkiej (Izrael), niedaleko Morza Martwego, po greckim wyrazie lògos („słowo”) występuje imię Boże zapisane literami starohebrajskimi (). Ten pergaminowy zwój jest datowany na okres między 50 r. p.n.e. a 50 r. n.e. Powody, dla których w Dz 8:25Przekładzie Nowego Świata użyto wyrażenia „słowo Jehowy”, chociaż w dostępnych greckich manuskryptach pojawia się w tym miejscu wyrażenie „słowo Pana”, bardziej szczegółowo omówiono w Dodatku C3: wprowadzenie i Dz 8:25.

słowo Jehowy: To wyrażenie pochodzi z Pism Hebrajskich, gdzie występuje jako połączenie hebrajskiego terminu oznaczającego „słowo” oraz imienia Bożego. W tekście oryginalnym pojawia się w jakichś 200 wersetach (m.in. w: 2Sm 12:9; 24:11; 2Kl 7:1; 20:16; 24:2; Iz 1:10; 2:3; 28:14; 38:4; Jer 1:4; 2:4; Eze 1:3; 6:1; Oz 1:1; Mi 1:1; Za 9:1). Jeśli chodzi o Za 9:1, w pewnej wczesnej kopii Septuaginty znalezionej w Nachal Chewer na Pustyni Judzkiej (Izrael), niedaleko Morza Martwego, po greckim wyrazie lògos („słowo”) występuje imię Boże zapisane literami starohebrajskimi (). Ten pergaminowy zwój jest datowany na okres między 50 r. p.n.e. a 50 r. n.e. Powody, dla których w Dz 8:25Przekładzie Nowego Świata użyto wyrażenia „słowo Jehowy”, chociaż w dostępnych greckich manuskryptach pojawia się w tym miejscu wyrażenie „słowo Pana”, bardziej szczegółowo omówiono w Dodatku C3: wprowadzenie i Dz 8:25.

Jehowy: W wielu greckich manuskryptach wspomniano w tym miejscu o niezasłużonej życzliwości „Pana” (gr. tou Kyríou), a w innych — „Boga”. Istnieją jednak ważne powody przemawiające za użyciem tu imienia Bożego. W Dziejach Apostolskich wyrażenie niezasłużona życzliwość najczęściej ma związek z Bogiem (Dz 11:23; 13:43; 20:24, 32). W Dz 14:26 występuje podobne sformułowanie: „powierzyli ich niezasłużonej życzliwości Bożej” (zob. Dodatek C3: wprowadzenie i Dz 15:40).

Multimedia

Dzieje Apostolskie — druga podróż misjonarska Pawła (Dz 15:36 do 18:22), ok. 49-52 r. n.e.
Dzieje Apostolskie — druga podróż misjonarska Pawła (Dz 15:36 do 18:22), ok. 49-52 r. n.e.

Wydarzenia zostały podane w porządku chronologicznym

1. Paweł i Barnabas się rozdzielają; Paweł wyrusza z Sylasem, a Barnabas z Janem (nazywanym też Markiem) (Dz 15:36-41)

2. Paweł udaje się do Derbe, a potem do Listry, gdzie wybiera Tymoteusza na współpracownika (Dz 16:1-4)

3. Duch święty zabrania Pawłowi głosić w prowincji Azja; Paweł podróżuje przez Frygię i Galację i dociera do Mizji (Dz 16:6, 7)

4. Kiedy Paweł ze współpracownikami przybywa do Troady, widzi w wizji Macedończyka, który prosi, żeby wyruszyli do Macedonii (Dz 16:8-10)

5. Paweł i jego współpracownicy żeglują z Troady do Neapolis, a stamtąd udają się do Filippi (Dz 16:11, 12)

6. Paweł wychodzi przez bramę Filipii i nad rzeką rozmawia z kobietami; Lidia i jej domownicy zostają ochrzczeni (Dz 16:13-15)

7. W Filippi Paweł i Sylas trafiają do więzienia; dozorca więzienny i jego domownicy zostają ochrzczeni (Dz 16:22-24, 31-33)

8. Paweł żąda oficjalnych przeprosin; wysocy urzędnicy wyprowadzają braci z więzienia; Paweł idzie do domu Lidii i zachęca nowo ochrzczonych (Dz 16:37-40)

9. Paweł ze współpracownikami podróżują przez Amfipolis i Apollonię i docierają do Tesaloniki (Dz 17:1)

10. Paweł głosi w Tesalonice; uczniami Jezusa zostają niektórzy Żydzi i wielu Greków; Żydzi, którzy nie uwierzyli w Jezusa, wywołują w mieście rozruchy (Dz 17:2-5)

11. Po przybyciu do Berei Paweł i Sylas głoszą w synagodze; Żydzi z Tesaloniki podburzają tłum (Dz 17:10-13)

12. Paweł płynie do Aten, a Sylas i Tymoteusz zostają w Berei (Dz 17:14, 15)

13. W Atenach Paweł przemawia na Areopagu; niektórzy zaczynają wierzyć w Jezusa (Dz 17:22, 32-34)

14. Paweł spędza półtora roku w Koryncie i naucza słowa Bożego; niektórzy się sprzeciwiają, ale wiele osób zaczyna wierzyć i daje się ochrzcić (Dz 18:1, 6, 8, 11)

15. Z korynckiego portu Kenchry Paweł w towarzystwie Pryscylli i Akwilasa płynie do Efezu i tam głosi w synagodze (Dz 18:18, 19)

16. Paweł odpływa do Cezarei, ale Pryscylla i Akwilas zostają w Efezie; Paweł najwyraźniej udaje się do Jerozolimy, a stamtąd do Antiochii Syryjskiej (Dz 18:20-22)