Ewangelia według Łukasza 1:1-80

1  Wielu podjęło się sporządzenia opisu wydarzeń, które uznajemy za całkowicie wiarygodne+,  zgodnego z relacjami osób będących od początku naocznymi świadkami tych wydarzeń+ i głosicielami tej wieści+.  Dlatego i ja — ponieważ od samego początku wszystko dokładnie prześledziłem — postanowiłem spisać to dla ciebie, dostojny Teofilu, w logicznym porządku+,  żebyś był w pełni przekonany, że to, o czym cię uczono*, jest prawdą+.  Za dni Heroda+, króla Judei, był pewien kapłan z oddziału Abijasza+. Miał na imię Zachariasz. Jego żona pochodziła z rodu Aarona i miała na imię Elżbieta.  Oboje byli prawi w oczach Boga. Postępowali nienagannie, zgodnie ze wszystkimi przykazaniami i prawami Jehowy.  Nie mieli jednak dziecka, bo Elżbieta była niepłodna, a oboje byli już w podeszłym wieku+.  Kiedy Zachariasz podczas służby swojego oddziału+ wykonywał przed Bogiem obowiązki kapłana,  zgodnie z ustalonym wśród kapłanów zwyczajem wybrano go, żeby wszedł do sanktuarium Jehowy i ofiarował kadzidło+. 10  W porze ofiarowania kadzidła, gdy mnóstwo ludzi modliło się na zewnątrz, 11  ukazał mu się anioł Jehowy. Stał po prawej stronie ołtarza kadzielnego. 12  Zachariasz zaniepokoił się na ten widok, wręcz ogarnął go strach. 13  Ale anioł powiedział do niego: „Nie bój się, Zachariaszu, bo twoje błaganie zostało wysłuchane i twoja żona, Elżbieta, urodzi ci syna, a ty masz mu nadać imię Jan+. 14  Będziesz się cieszył, będziesz bardzo szczęśliwy i wielu innych też ucieszy się z jego narodzin+, 15  bo on stanie się wielki w oczach Jehowy+. Nie może jednak pić wina ani innego alkoholu+. Będzie napełniony duchem świętym, zanim się jeszcze urodzi*+, 16  i zawróci wielu Izraelitów ku Jehowie, ich Bogu+. 17  Pójdzie też przed Nim z duchem i mocą Eliasza+, żeby sprawić, że serca ojców staną się jak serca dzieci+, a nieposłuszni zawrócą ku praktycznej mądrości prawych, i żeby przygotować Jehowie odpowiednio usposobiony lud”+. 18  Zachariasz zapytał anioła: „Skąd mogę być tego pewny? Przecież jestem stary, a i moja żona jest w podeszłym wieku”+. 19  Anioł odrzekł: „Jestem Gabriel+, stoję tuż przed Bogiem+. Posłano mnie, żebym ci przekazał tę dobrą nowinę. 20  Ale ponieważ nie uwierzyłeś moim słowom, które spełnią się w wyznaczonym czasie, zamilkniesz i nie będziesz mógł mówić aż do dnia, gdy się to stanie”+. 21  Tymczasem ludzie czekali na Zachariasza i dziwili się, że tak długo przebywa w sanktuarium. 22  Gdy już wyszedł, nie mógł do nich mówić, domyślili się więc, że właśnie zobaczył w sanktuarium coś nadprzyrodzonego*. Dawał im znaki, ale pozostawał niemy. 23  Kiedy dobiegły końca dni jego świętej służby, udał się do swojego domu. 24  Po pewnym czasie jego żona, Elżbieta, zaszła w ciążę i nie pokazywała się innym przez pięć miesięcy. Mówiła: 25  „Tak Jehowa zadziałał w tych dniach na moją rzecz. Zwrócił na mnie uwagę, żeby zdjąć ze mnie hańbę w oczach ludzi”+. 26  Kiedy Elżbieta była w szóstym miesiącu ciąży, Bóg posłał anioła Gabriela+ do galilejskiego miasta Nazaret, 27  do dziewicy+ zaręczonej z mężczyzną o imieniu Józef, pochodzącym z rodu Dawida. Dziewica ta miała na imię Maria+. 28  Gdy anioł do niej przyszedł, powiedział: „Witaj, obdarzona łaską. Jehowa jest z tobą”. 29  A ona, bardzo przejęta jego słowami, próbowała zrozumieć, co miałoby oznaczać to pozdrowienie. 30  Anioł rzekł więc do niej: „Nie bój się, Mario, bo Bóg spojrzał na ciebie przychylnie. 31  Zajdziesz w ciążę* i urodzisz syna+. Masz mu nadać imię Jezus+. 32  Stanie się on wielki+ i będzie nazywany Synem Najwyższego+, a Bóg Jehowa da mu tron Dawida, jego ojca+. 33  Będzie królował nad domem Jakuba na zawsze, jego Królestwu nie będzie końca”+. 34  Wtedy Maria spytała anioła: „Jak to się stanie, skoro nie współżyję z mężczyzną?”+. 35  Anioł odpowiedział: „Zstąpi na ciebie duch święty+ i osłoni cię moc Najwyższego. Dlatego ten, który się urodzi, będzie nazywany świętym+ oraz Synem Bożym+. 36  Twoja krewna Elżbieta — ta, którą nazywają niepłodną — też będzie miała syna, chociaż posunęła się już w latach. Jest teraz w szóstym miesiącu ciąży. 37  Bo nie ma niczego, co Bóg by oznajmił, a nie mógł spełnić”+. 38  Na to Maria odrzekła: „Jestem niewolnicą Jehowy! Niech mi się stanie tak, jak powiedziałeś”. Wtedy anioł od niej odszedł. 39  Po tym wydarzeniu Maria śpiesznie udała się w górskie okolice, do pewnego miasta judzkiego. 40  Tam weszła do domu Zachariasza i przywitała się z Elżbietą. 41  Kiedy Elżbieta usłyszała powitanie Marii, dziecko w jej łonie podskoczyło, a ona sama została napełniona duchem świętym 42  i wykrzyknęła: „Jesteś najbardziej błogosławiona spośród kobiet! I błogosławione jest dziecko, które urodzisz! 43  Czemu zawdzięczam ten zaszczyt, że przyszła do mnie matka mojego Pana? 44  Gdy tylko usłyszałam twoje pozdrowienie, maleństwo w moim łonie podskoczyło z radości. 45  Szczęśliwa jesteś i ty, która uwierzyłaś, bo spełni się wszystko, co Jehowa ci obiecał”. 46  Na to Maria powiedziała: „Moja dusza wywyższa Jehowę+, 47  a mojego ducha przepełnia radość z powodu mojego Wybawcy, Boga+, 48  bo zwrócił uwagę na swoją niewolnicę mimo jej niskiego stanu+. Odtąd wszystkie pokolenia będą mnie uznawać za szczęśliwą+, 49  bo Wszechmocny* uczynił dla mnie wielkie rzeczy. Jego imię jest święte+. 50  Z pokolenia na pokolenie okazuje On miłosierdzie tym, którzy się Go boją+. 51  Swoim ramieniem dokonał potężnych dzieł+, rozproszył tych, którzy mają wyniosłe serca+. 52  Zrzucił z tronów możnych+, a wywyższył mało znaczących+. 53  Głodnych nasycił dobrymi rzeczami+, a bogatych odprawił z niczym. 54  Przyszedł z pomocą swojemu słudze, Izraelowi, pamiętając o miłosierdziu+, 55  które obiecał okazywać na wieki Abrahamowi i jego potomstwu*, tak jak powiedział naszym praojcom”+. 56  Maria pozostała u Elżbiety około trzech miesięcy, po czym wróciła do domu. 57  A dla Elżbiety nadszedł czas porodu i urodziła syna. 58  Gdy jej sąsiedzi i krewni usłyszeli, że Jehowa okazał jej wielkie miłosierdzie, cieszyli się razem z nią+. 59  Ósmego dnia przyszli obrzezać dziecko+ i zamierzali nadać mu imię po jego ojcu, Zachariaszu. 60  Ale jego matka powiedziała: „Nie! Będzie się nazywać Jan!”. 61  Na to rzekli do niej: „Nikt z twoich krewnych nie ma takiego imienia”. 62  Wtedy za pomocą znaków zapytali ojca dziecka, jak chciałby je nazwać. 63  On więc poprosił o tabliczkę i napisał: „Ma mieć na imię Jan”+. Wówczas wszyscy się zdziwili. 64  I natychmiast usta Zachariasza się otworzyły, a język rozwiązał, tak iż odzyskał on mowę+ i zaczął wychwalać Boga. 65  A wszystkich mieszkających w sąsiedztwie ogarnął podziw i o tym, co się stało, zaczęto opowiadać po całej górzystej krainie Judei. 66  Każdy, kto o tym usłyszał, zachowywał to w sercu i pytał: „Kim będzie to dziecko?”. Bo rzeczywiście była z nim ręka Jehowy. 67  A Zachariasz, jego ojciec, został napełniony duchem świętym i prorokował: 68  „Niech będzie wysławiany Jehowa, Bóg Izraela+, bo zwrócił uwagę na swój lud i go wyzwolił+. 69  I wzbudził nam w domu swojego sługi Dawida róg wybawienia+ — 70  jak zapowiedział ustami świętych proroków z dawnych czasów+ — 71  żeby nas wybawić od naszych nieprzyjaciół i z rąk wszystkich, którzy nas nienawidzą+, 72  żeby okazać miłosierdzie przez wzgląd na naszych przodków i pokazać, że pamięta o swoim świętym przymierzu+ — 73  przysiędze złożonej naszemu praojcu Abrahamowi+ — 74  i żeby nas, wyratowanych z rąk nieprzyjaciół, obdarzyć zaszczytem nieustraszonego pełnienia dla Niego świętej służby 75  w lojalności i prawości przed Jego obliczem przez wszystkie nasze dni. 76  A ty, dziecko, będziesz nazywane prorokiem Najwyższego, bo pójdziesz przed Jehową, żeby przygotować Jego drogi+, 77  żeby Jego ludowi przekazać orędzie o wybawieniu, które jest możliwe dzięki przebaczeniu grzechów+, 78  za sprawą głębokiego współczucia naszego Boga. Ze współczuciem tym zawita do nas świt z wysokości+, 79  żeby zapewnić światło przebywającym w ciemności i w cieniu śmierci+ i żeby skierować nasze stopy na drogę pokoju”. 80  A chłopiec dorósł i nabrał hartu ducha. I pozostawał na pustkowiu aż do dnia, gdy publicznie dał się poznać Izraelowi.

Przypisy

Lub „ustnie uczono”.
Lub „już od łona matki”.
Lub „miał wizję”.
Lub „poczniesz w łonie”.
Dosł. „Mocarny”.
Dosł. „nasieniu”.

Komentarze

Łukasza: Grecka forma tego imienia brzmi Loukás i pochodzi od łacińskiego imienia Lucas. Łukasz, pisarz tej Ewangelii oraz Dziejów Apostolskich, był lekarzem i wiernym towarzyszem apostoła Pawła (Kol 4:14; zob. też „Wprowadzenie do Ewangelii według Łukasza”). Ze względu na jego greckie imię i styl pisarski niektórzy uważają, że nie był on Żydem. Ponadto w Kol 4:10-14 Paweł najpierw wspomniał o „obrzezanych”, a dopiero później o Łukaszu. Jednak twierdzenie, że nie był on Żydem, jest sprzeczne z wypowiedzią z Rz 3:1, 2, według której to właśnie Żydom „powierzono święte słowa Boże”. Łukasz mógł więc być Żydem mówiącym po grecku i noszącym greckie imię.

Ewangelia według Łukasza: Żaden z ewangelistów nie przedstawia się z imienia jako pisarz danej relacji. W tekście oryginalnym najwyraźniej nie było też tytułów poszczególnych sprawozdań. W niektórych manuskryptach Ewangelii według Łukasza pojawia się tytuł Euaggélion katá Loukán („Dobra nowina [lub „Ewangelia”] według Łukasza”), a w innych skrócona wersja: Katá Loukán („Według Łukasza”). Nie wiadomo dokładnie, kiedy dodano te tytuły lub kiedy zaczęto ich używać. Niektórzy uważają, że stało się to w II w. n.e., bo dłuższą wersję zawierają manuskrypty datowane na koniec II lub początek III w. n.e. Zdaniem części uczonych określenie „ewangelia” (dosł. „dobra nowina”) weszło w skład tytułu prawdopodobnie ze względu na wstępne słowa Ewangelii według Marka („Początek dobrej nowiny o Jezusie Chrystusie, Synu Bożym”). Tytułami z imieniem pisarza zaczęto się posługiwać być może z przyczyn praktycznych — ułatwiało to identyfikowanie poszczególnych ksiąg.

które uznajemy za całkowicie wiarygodne: Użyte tu greckie słowo podkreśla, że prawdziwość opisywanych wydarzeń została dokładnie sprawdzona. Wyraz „uznajemy” wskazuje na całkowite przekonanie chrześcijan, że wszystko, co dotyczy Chrystusa, naprawdę się wydarzyło, zostało dowiedzione i jest godne zaufania. Dlatego niektóre przekłady oddają ten fragment: „którym wśród nas w pełni dano wiarę”. W innych miejscach formy tego greckiego słowa przetłumaczono na „w pełni przekonany” oraz „mocno przekonani” (Rz 4:21; 14:5; Kol 4:12).

głosicielami tej wieści: Lub „sługami słowa”. Najwyraźniej chodzi o głoszenie dobrej nowiny. Dwa przekłady Chrześcijańskich Pism Greckich na język hebrajski (w Dodatku C oznaczone jako J18 i J22) zawierają w tym miejscu tetragram i oddają to wyrażenie jako „sługami słowa Jehowy”.

prześledziłem: Lub „starannie zbadałem”. Łukasz nie był naocznym świadkiem opisywanych przez siebie wydarzeń. Jednak swoje sprawozdanie sporządził pod natchnieniem ducha świętego, a poza tym najwyraźniej czerpał informacje z: 1) dokumentów, do których miał dostęp przy opracowywaniu rodowodu Jezusa (Łk 3:23-38); 2) natchnionej relacji Mateusza; oraz 3) osobistych rozmów z wieloma naocznymi świadkami (Łk 1:2), między innymi z żyjącymi jeszcze uczniami i prawdopodobnie z matką Jezusa, Marią. Jakieś 60 procent informacji podanych przez Łukasza nie występuje w pozostałych Ewangeliach (zob. „Wprowadzenie do Ewangelii według Łukasza”).

dostojny: Grecki termin oddany tutaj jako „dostojny” (krátistos) był formalnym tytułem, którym zwracano się do osób zajmujących wysokie stanowiska (Dz 23:26; 24:3; 26:25). Dlatego zdaniem części biblistów termin ten może wskazywać, że zanim Teofil został chrześcijaninem, zajmował jakąś zaszczytną pozycję. Inni uważają, że ten grecki termin świadczył o przyjaznych relacjach, był formą grzecznościową lub wyrazem głębokiego szacunku. Teofil najwyraźniej był chrześcijaninem, ponieważ w dalszych słowach powiedziano, że był ‛ustnie uczony’ o Jezusie Chrystusie i jego służbie (Łk 1:4, przyp.). Spisana relacja Łukasza miała go upewnić o prawdziwości tego, co wcześniej usłyszał. Jednak niektórzy twierdzą, że Teofil w tamtym czasie tylko interesował się prawdą z Biblii, a dopiero później został chrześcijaninem. Jeszcze inni są zdania, że to imię, które znaczy „umiłowany przez Boga; przyjaciel Boga”, było symbolicznym określeniem odnoszącym się do ogółu chrześcijan. Zwracając się do Teofila na początku Dziejów Apostolskich, Łukasz nie używa już określenia „dostojny” (Dz 1:1).

w logicznym porządku: Lub „w uporządkowanej kolejności”. Grecki wyraz katheksés, oddany tu jako „w logicznym porządku”, może się odnosić do kolejności wydarzeń w czasie albo kolejności tematycznej lub logicznej, ale niekoniecznie oznacza ścisły porządek chronologiczny. Łukasz nie zawsze opisuje wydarzenia w porządku chronologicznym, o czym wyraźnie świadczy Łk 3:18-21. Dlatego żeby ustalić kolejność wydarzeń z życia i służby Jezusa, należy wziąć pod uwagę treść wszystkich czterech sprawozdań ewangelicznych. Łukasz zazwyczaj trzymał się porządku chronologicznego, ale czasem na kolejność opisywanych wydarzeń i poruszanych tematów najwyraźniej miały wpływ również inne czynniki.

wybrano go, żeby (...) ofiarował kadzidło: Początkowo kadzidło na złotym ołtarzu ofiarował arcykapłan Aaron (Wj 30:7). Nadzór nad kadzidłem i innymi przedmiotami w przybytku sprawował jego syn Eleazar (Lb 4:16). O Zachariaszu, który był kapłanem (a nie arcykapłanem), w tym fragmencie powiedziano, że spalał kadzidło, dlatego wydaje się, że jedynie w Dniu Przebłagania to zadanie było zarezerwowane dla arcykapłana. Palenie kadzidła prawdopodobnie uchodziło za najbardziej zaszczytne z codziennych zadań wykonywanych w świątyni. Robiono to po złożeniu ofiary. W tym czasie ludzie gromadzili się na zewnątrz sanktuarium i się modlili. Według tradycji rabinicznej zadanie to przydzielano przez losowanie tym, którzy jeszcze go nie wykonywali. Jeśli rzeczywiście tak było, kapłan dostępował tego zaszczytu tylko raz w życiu.

Heroda: Chodzi o Heroda Wielkiego (zob. Słowniczek pojęć).

oddziału Abijasza: Abijasz był kapłanem wywodzącym się od Aarona. W czasach króla Dawida był uznawany za naczelnika jednego z rodów w Izraelu. Dawid podzielił kapłanów na 24 oddziały, z których każdy co sześć miesięcy pełnił przez tydzień służbę w sanktuarium w Jerozolimie. Ród Abijasza został wyznaczony przez losowanie do przewodzenia ósmemu oddziałowi (1Kn 24:3-10). Określenie „oddział Abijasza” niekoniecznie miało związek z rodowodem Zachariasza; mogło po prostu wskazywać, do którego oddziału kapłańskiego został przydzielony (zob. komentarz do Łk 1:9).

Abijasza: Hebrajskie imię, które znaczy „moim ojcem jest Jehowa”.

Zachariasz: Hebrajskie imię, które znaczy „Jehowa pamięta”.

Elżbieta: Greckie imię Eleisábet pochodzi od hebrajskiego imienia Eliszéwa (Eliszeba), które znaczy „mój Bóg jest obfitością; Bóg obfitości”. Elżbieta pochodziła z rodu Aarona (dosł. „spośród córek Aarona”), więc oboje rodzice Jana wywodzili się z rodów kapłańskich.

Jehowy: Jest to pierwsze wystąpienie imienia Bożego w Ewangelii według Łukasza w tym przekładzie. Chociaż dostępne greckie manuskrypty zawierają tu słowo Kýrios (Pan), istnieją powody, by twierdzić, że pierwotnie w tym wersecie użyto imienia Bożego, a później zastąpiono je tytułem Pan (zob. Dodatek C1 Dodatek C3, wprowadzenie; Łk 1:6). W pierwszych dwóch rozdziałach Ewangelii według Łukasza jest wiele nawiązań do sformułowań i fragmentów z Pism Hebrajskich, w których pojawia się imię Boże. Na przykład wyrażenie przykazania i prawa oraz podobne połączenia terminów prawnych można znaleźć we fragmentach Pism Hebrajskich, w których występuje imię Boże lub gdzie zanotowano wypowiedź Jehowy (Rdz 26:2, 5; Lb 36:13; Pwt 4:40; 27:10; Eze 36:23, 27).

świątyni: Występujące tu greckie słowo naòs może się odnosić do całego kompleksu świątynnego, w tym do dziedzińców, a nie tylko do głównego budynku.

sanktuarium: Grecki wyraz naòs odnosi się tu do centralnego budynku kompleksu świątynnego, gdzie znajdowały się Miejsce Święte i Miejsce Najświętsze.

Jehowy: Jest to pierwsze wystąpienie imienia Bożego w Ewangelii według Łukasza w tym przekładzie. Chociaż dostępne greckie manuskrypty zawierają tu słowo Kýrios (Pan), istnieją powody, by twierdzić, że pierwotnie w tym wersecie użyto imienia Bożego, a później zastąpiono je tytułem Pan (zob. Dodatek C1 Dodatek C3, wprowadzenie; Łk 1:6). W pierwszych dwóch rozdziałach Ewangelii według Łukasza jest wiele nawiązań do sformułowań i fragmentów z Pism Hebrajskich, w których pojawia się imię Boże. Na przykład wyrażenie przykazania i prawa oraz podobne połączenia terminów prawnych można znaleźć we fragmentach Pism Hebrajskich, w których występuje imię Boże lub gdzie zanotowano wypowiedź Jehowy (Rdz 26:2, 5; Lb 36:13; Pwt 4:40; 27:10; Eze 36:23, 27).

wybrano go, żeby (...) ofiarował kadzidło: Początkowo kadzidło na złotym ołtarzu ofiarował arcykapłan Aaron (Wj 30:7). Nadzór nad kadzidłem i innymi przedmiotami w przybytku sprawował jego syn Eleazar (Lb 4:16). O Zachariaszu, który był kapłanem (a nie arcykapłanem), w tym fragmencie powiedziano, że spalał kadzidło, dlatego wydaje się, że jedynie w Dniu Przebłagania to zadanie było zarezerwowane dla arcykapłana. Palenie kadzidła prawdopodobnie uchodziło za najbardziej zaszczytne z codziennych zadań wykonywanych w świątyni. Robiono to po złożeniu ofiary. W tym czasie ludzie gromadzili się na zewnątrz sanktuarium i się modlili. Według tradycji rabinicznej zadanie to przydzielano przez losowanie tym, którzy jeszcze go nie wykonywali. Jeśli rzeczywiście tak było, kapłan dostępował tego zaszczytu tylko raz w życiu.

sanktuarium: W tym wypadku grecki wyraz naòs odnosi się do centralnego budynku kompleksu świątynnego. Kiedy Zachariasz został ‛wybrany, żeby ofiarować kadzidło’, musiał wejść do Miejsca Świętego — pierwszego pomieszczenia sanktuarium — gdzie stał ołtarz kadzielny (zob. komentarze do Mt 27:5; 27:51Dodatek B11).

sanktuarium Jehowy: Jak powiedziano w komentarzu do Łk 1:6, w pierwszych dwóch rozdziałach Ewangelii według Łukasza jest wiele nawiązań do sformułowań i fragmentów z Pism Hebrajskich, w których pojawia się imię Boże. Na przykład hebrajskie odpowiedniki wyrażenia „sanktuarium [lub „świątynia”] Jehowy” często zawierają tetragram (Lb 19:20; 2Kl 18:16; 23:4; 24:13; 2Kn 26:16; 27:2; Jer 24:1; Eze 8:16; Ag 2:15). Jak wyjaśniono w Dodatku C1, istnieją ważne powody, by twierdzić, że pierwotnie w tym wersecie występowało imię Boże, które później zostało zastąpione tytułem Pan. Dlatego w tym przekładzie w tekście głównym Łk 1:9 użyto imienia Jehowa (zob. Dodatek C3, wprowadzenie; Łk 1:9).

anioł Jehowy: To określenie wiele razy występuje w Pismach Hebrajskich — po raz pierwszy w Rdz 16:7 — jako połączenie hebrajskiego słowa oznaczającego „anioł” i tetragramu. W pewnej wczesnej kopii SeptuagintyZa 3:5, 6 po greckim słowie ággelos („anioł; posłaniec”) występuje imię Boże zapisane po hebrajsku. Ten manuskrypt znaleziony w grocie w Nachal Chewer na Pustyni Judzkiej (Izrael) jest datowany na okres między 50 r. p.n.e. a 50 r. n.e. Powody, dla których w tekście głównym Łk 1:11Przekładzie Nowego Świata użyto określenia „anioł Jehowy”, chociaż w dostępnych greckich manuskryptach pojawia się tam określenie „anioł Pana”, podano w Dodatku C1Dodatku C3.

Jan: Polski odpowiednik hebrajskiego imienia Jehochanan (lub Jochanan), które znaczy „Jehowa okazał przychylność”.

Jan: Zob. komentarz do Mt 3:1.

w oczach Jehowy: W większości dostępnych greckich manuskryptów występuje w tym miejscu słowo Kýrios (Pan), ale istnieją ważne argumenty przemawiające za użyciem w tekście głównym imienia Bożego. Greckie wyrażenie enòpion Kyríou (dosł. „w oczach Pana; przed Panem”) w dostępnych kopiach Septuaginty pojawia się ponad 100 razy jako tłumaczenie hebrajskiego związku frazeologicznego, który w tekście oryginalnym zawierał tetragram (Sdz 11:11; 1Sm 10:19; 2Sm 5:3; 6:5). Wskazuje to, że słowo Kýrios jest w tym wersecie substytutem imienia Bożego (zob. Dodatek C3, wprowadzenie; Łk 1:15).

duchem świętym: Lub „świętą czynną siłą” (zob. Słowniczek pojęć, „Duch święty”; „Duch”).

Jehowie: Orędzie, które anioł przekazał Zachariaszowi (wersety 13-17), bardzo przypomina wypowiedzi z Pism Hebrajskich. Na przykład w cytatach z tej części Biblii często występuje połączenie wyrazów Kýrios (Pan) i Theòs (Bóg) z zaimkiem osobowym, w tym wersecie oddane jako Jehowa, ich Bóg (por. podobne wyrażenie w Łk 4:8, 12; 10:27). W tekście hebrajskim wyrażenie „Jehowa, ich Bóg” występuje ponad 30 razy, natomiast wyrażenie „Pan, ich Bóg” nie pojawia się wcale. Ponadto określenie oddane jako Izraelici (dosł. „synowie Izraela”) jest odpowiednikiem związku frazeologicznego, który występuje w wielu wersetach Pism Hebrajskich (Rdz 36:31, przyp.; zob. Dodatek C3, wprowadzenie; Łk 1:16).

w oczach Jehowy: W większości dostępnych greckich manuskryptów występuje w tym miejscu słowo Kýrios (Pan), ale istnieją ważne argumenty przemawiające za użyciem w tekście głównym imienia Bożego. Greckie wyrażenie enòpion Kyríou (dosł. „w oczach Pana; przed Panem”) w dostępnych kopiach Septuaginty pojawia się ponad 100 razy jako tłumaczenie hebrajskiego związku frazeologicznego, który w tekście oryginalnym zawierał tetragram (Sdz 11:11; 1Sm 10:19; 2Sm 5:3; 6:5). Wskazuje to, że słowo Kýrios jest w tym wersecie substytutem imienia Bożego (zob. Dodatek C3, wprowadzenie; Łk 1:15).

Jehowie: Orędzie, które anioł przekazał Zachariaszowi (wersety 13-17), bardzo przypomina wypowiedzi z Pism Hebrajskich. Na przykład w cytatach z tej części Biblii często występuje połączenie wyrazów Kýrios (Pan) i Theòs (Bóg) z zaimkiem osobowym, w tym wersecie oddane jako Jehowa, ich Bóg (por. podobne wyrażenie w Łk 4:8, 12; 10:27). W tekście hebrajskim wyrażenie „Jehowa, ich Bóg” występuje ponad 30 razy, natomiast wyrażenie „Pan, ich Bóg” nie pojawia się wcale. Ponadto określenie oddane jako Izraelici (dosł. „synowie Izraela”) jest odpowiednikiem związku frazeologicznego, który występuje w wielu wersetach Pism Hebrajskich (Rdz 36:31, przyp.; zob. Dodatek C3, wprowadzenie; Łk 1:16).

Eliasza: Hebrajskie imię, które znaczy „moim Bogiem jest Jehowa”.

żeby sprawić, że serca ojców staną się jak serca dzieci: Lub „żeby serca ojców zawrócić ku dzieciom”. Te słowa, będące cytatem proroctwa z Mal 4:6, nie zapowiadały pojednania ojców z dziećmi. Orędzie Jana miało skłonić ojców do skruchy — ich zatwardziałe serca miały stać się pokorne, chętne do nauki, jak serca posłusznych dzieci. Niektórzy z tych ojców mieli się stać dziećmi Bożymi. Malachiasz zapowiedział też, że serca synów staną się jak serca ojców — okazujący skruchę mężczyźni mieli przypominać Abrahama, Izaaka i Jakuba, swoich wiernych przodków.

przygotować Jehowie odpowiednio usposobiony lud: Słowa anioła do Zachariasza (wersety 13-17) przypominają treść takich wersetów, jak Mal 3:1; 4:5, 6 czy Iz 40:3, gdzie występuje imię Boże (zob. komentarze do Łk 1:15, 16). Sformułowanie podobne do greckiego zwrotu oddanego tu jako przygotować (...) lud można znaleźć w Septuagincie2Sm 7:24, gdzie w hebrajskim tekście powiedziano: „Uczyniłeś Izraela swoim ludem (...), Jehowo” (zob. Dodatek C3, wprowadzenie; Łk 1:17).

dobrą nowinę: Po raz pierwszy pojawia się tu greckie słowo euaggélion, oddawane w niektórych przekładach jako „ewangelia”. Pokrewny grecki wyraz, euaggelistés, tłumaczony na „ewangelizator”, znaczy „głosiciel dobrej nowiny” (Dz 21:8; Ef 4:11, przyp.; 2Tm 4:5, przyp.).

ta dobra nowina: Występujące tu greckie słowo euaggélion pochodzi od słów eu, czyli „dobry; dobrze”, oraz ággelos, czyli „ten, który przynosi wiadomość; ten, który ogłasza” (zob. Słowniczek pojęć). W niektórych przekładach to słowo oddano jako „ewangelia”. Pokrewny grecki wyraz, tłumaczony na „ewangelizator” (euaggelistés), znaczy „głosiciel dobrej nowiny” (Dz 21:8; Ef 4:11, przyp.; 2Tm 4:5, przyp.).

gdziekolwiek na świecie będzie głoszona: Podobnie jak w proroctwie z Mt 24:14, Jezus zapowiada tu, że dobra nowina będzie głoszona po całym świecie. Miała ona obejmować również to, co zrobiła ta kobieta jako wyraz swojego oddania dla Boga. Sytuację tę opisali pod natchnieniem trzej ewangeliści (Mk 14:8, 9; Jn 12:7; zob. komentarz do Mt 24:14).

Gabriel: Hebrajskie imię, które znaczy „silny (krzepki) mąż Boży” (Dn 8:15, 16). Gabriel to jedyny anioł — oprócz Michała — którego imię znalazło się w Biblii, i jedyny zmaterializowany anioł, który wyjawił swoje imię.

przekazał tę dobrą nowinę: Użyty tu grecki czasownik euaggelízomai jest spokrewniony z rzeczownikiem euaggélion, „dobra nowina”. Anioł Gabriel występuje tutaj w roli ewangelizatora (zob. komentarze do Mt 4:23; 24:14; 26:13).

świętej służby: Lub „publicznej służby”. Występujące tu greckie słowo leitourgía oraz pokrewne wyrazy leitourgéo („pełnić publiczną służbę”) i leitourgòs („publiczny sługa [pracownik]”) były używane przez starożytnych Greków i Rzymian na określenie pracy lub służby wykonywanej na rzecz państwa i dla pożytku ogółu ludzi. Na przykład w Rz 13:6 władze świeckie zostały nazwane „publicznymi sługami” Bożymi (leitourgòs w lm.) w tym sensie, że świadczą usługi na rzecz obywateli. W Łk 1:23 słowo leitourgía występuje w kontekście podobnym do tego, w jakim formy tego słowa i pokrewnego czasownika są używane w Septuagincie — często pojawiają się tam w opisach służby pełnionej w świątyni przez kapłanów i Lewitów (Wj 28:35; Lb 8:22). Ta służba wiązała się z pracą na rzecz innych, ale również z zachowywaniem świętości, bo Lewici uczyli Prawa Bożego oraz składali ofiary, które zakrywały grzechy ludzi (2Kn 15:3; Mal 2:7).

Tak Jehowa zadziałał (...) na moją rzecz: Lub „oto co Jehowa dla mnie zrobił”. Elżbieta wyraziła tu swoją wdzięczność słowami, które przypominają opis przeżyć Sary zanotowany w Rdz 21:1, gdzie występuje imię Boże. A słowa o zdjęciu z niej hańby niepłodności są podobne do wypowiedzi Racheli z Rdz 30:23 (zob. Dodatek C1Dodatek C3, wprowadzenie; Łk 1:25).

w szóstym miesiącu ciąży: Dosł. „w szóstym miesiącu”.

zaręczona: Wśród Żydów zaręczyny były wiążącym zobowiązaniem. Narzeczeni byli traktowani jak małżeństwo, chociaż do chwili dopełnienia formalności związanych ze ślubem nie mieszkali ze sobą jak mąż z żoną.

zaręczonej: Zob. komentarz do Mt 1:18.

Maria: Odpowiednik hebrajskiego imienia „Miriam”. Chrześcijańskie Pisma Greckie wspominają o sześciu kobietach noszących imię Maria. Są to: 1) Maria, matka Jezusa, 2) Maria Magdalena (Mt 27:56; Łk 8:2; 24:10), 3) Maria, matka Jakuba i Jozesa (Mt 27:56; Łk 24:10), 4) Maria, siostra Marty i Łazarza (Łk 10:39; Jn 11:1), 5) Maria, matka Jana Marka (Dz 12:12), oraz 6) Maria z Rzymu (Rz 16:6). W czasach Jezusa było to jedno z najpopularniejszych żeńskich imion.

Jehowa jest z tobą: Takie i podobne sformułowania zawierające imię Boże często występują w Pismach Hebrajskich (Rut 2:4; 2Sm 7:3; 2Kn 15:2; Jer 1:19). Słowa, którymi anioł pozdrowił Marię, przypominają te, którymi anioł Jehowy zwrócił się do Gedeona, zapisane w Sdz 6:12: „Jehowa jest z tobą, dzielny wojowniku” (zob. Dodatek C1Dodatek C3, wprowadzenie; Łk 1:28).

Jezus: Odpowiednik hebrajskiego imienia Jeszua, inaczej Jehoszua, które znaczy „Jehowa jest wybawieniem”.

Jezus: Zob. komentarz do Mt 1:21.

Jehowy: Jest to pierwsze wystąpienie imienia Bożego w Ewangelii według Łukasza w tym przekładzie. Chociaż dostępne greckie manuskrypty zawierają tu słowo Kýrios (Pan), istnieją powody, by twierdzić, że pierwotnie w tym wersecie użyto imienia Bożego, a później zastąpiono je tytułem Pan (zob. Dodatek C1 Dodatek C3, wprowadzenie; Łk 1:6). W pierwszych dwóch rozdziałach Ewangelii według Łukasza jest wiele nawiązań do sformułowań i fragmentów z Pism Hebrajskich, w których pojawia się imię Boże. Na przykład wyrażenie przykazania i prawa oraz podobne połączenia terminów prawnych można znaleźć we fragmentach Pism Hebrajskich, w których występuje imię Boże lub gdzie zanotowano wypowiedź Jehowy (Rdz 26:2, 5; Lb 36:13; Pwt 4:40; 27:10; Eze 36:23, 27).

Jehowie: Orędzie, które anioł przekazał Zachariaszowi (wersety 13-17), bardzo przypomina wypowiedzi z Pism Hebrajskich. Na przykład w cytatach z tej części Biblii często występuje połączenie wyrazów Kýrios (Pan) i Theòs (Bóg) z zaimkiem osobowym, w tym wersecie oddane jako Jehowa, ich Bóg (por. podobne wyrażenie w Łk 4:8, 12; 10:27). W tekście hebrajskim wyrażenie „Jehowa, ich Bóg” występuje ponad 30 razy, natomiast wyrażenie „Pan, ich Bóg” nie pojawia się wcale. Ponadto określenie oddane jako Izraelici (dosł. „synowie Izraela”) jest odpowiednikiem związku frazeologicznego, który występuje w wielu wersetach Pism Hebrajskich (Rdz 36:31, przyp.; zob. Dodatek C3, wprowadzenie; Łk 1:16).

Bóg Jehowa: Jak wspomniano w komentarzu do Łk 1:6, w pierwszych dwóch rozdziałach Ewangelii według Łukasza jest wiele nawiązań do sformułowań i fragmentów z Pism Hebrajskich, w których pojawia się imię Boże. Wzmianka anioła o tronie Dawida jest nawiązaniem do obietnicy z 2Sm 7:12, 13, 16, gdzie Jehowa przemawiał do Dawida przez proroka Natana. W bezpośrednim kontekście tych słów kilka razy pojawia się tetragram (2Sm 7:4-16). Określenie oddane tu jako „Bóg Jehowa” oraz podobne określenia występują w Chrześcijańskich Pismach Greckich głównie w cytatach z Pism Hebrajskich lub fragmentach utrzymanych w stylistyce języka hebrajskiego (zob. komentarz do Łk 1:16Dodatek C3, wprowadzenie; Łk 1:32).

Twoja krewna: Występująca tu forma greckiego terminu w pisowni syggenís w Chrześcijańskich Pismach Greckich pojawia się tylko raz, ale w innej pisowni (syggenés) pojawia się w kilku wersetach (Łk 1:58; 21:16; Dz 10:24; Rz 9:3). Oba słowa oznaczają po prostu krewnego, członka dalszej rodziny lub rodu. Tak więc Maria i Elżbieta były spokrewnione, chociaż stopień ich pokrewieństwa nie jest znany. Zachariasz i Elżbieta pochodzili z plemienia Lewiego, a Józef i Maria — z plemienia Judy, dlatego ich pokrewieństwo zapewne nie było bliskie.

nie ma niczego, co Bóg by oznajmił, a nie mógł spełnić: Lub „żadne słowo Boga nigdy nie zawiedzie”. Możliwe też „dla Boga nie ma nic niemożliwego”. Występujące tu greckie słowo réma może znaczyć „słowo; wypowiedź; oznajmienie”. Może też odnosić się do czegoś, o czym powiedziano — do jakiegoś wydarzenia lub działania albo do skutku tego, co powiedziano. Chociaż ten werset można przetłumaczyć w różny sposób, ogólny sens będzie taki sam: jeśli chodzi o Boga lub jakąkolwiek Jego obietnicę, nie ma nic niemożliwego. Słowa tego wersetu są podobne do sformułowania użytego w SeptuagincieRdz 18:14, gdzie Jehowa zapewnił Abrahama, że jego żona Sara mimo podeszłego wieku urodzi Izaaka.

Jestem niewolnicą Jehowy!: Te słowa Marii są podobne do wypowiedzi innych sług Jehowy z Pism Hebrajskich. Na przykład Anna w modlitwie zanotowanej w 1Sm 1:11 powiedziała: „Jehowo, Boże Zastępów, zobacz, jak bardzo cierpię. Jeśli będziesz pamiętał o swojej służebnicy [lub „niewolnicy”] (...)”. W Septuagincie1Sm 1:11 występuje to samo greckie słowo oznaczające „niewolnica”, co w relacji Łukasza (zob. Dodatek C3, wprowadzenie; Łk 1:38).

udała się w górskie okolice: Podróż z Nazaretu przez górzystą Judeę mogła zająć Marii trzy lub cztery dni, w zależności od tego, gdzie dokładnie znajdowało się miasto, w którym mieszkali Zachariasz i Elżbieta. Odległość mogła wynosić 100 km, a nawet więcej.

dziecko, które urodzisz: Dosł. „owoc twojego łona”. Greckie słowo oznaczające „owoc” (karpòs) występuje tu w sensie przenośnym i w połączeniu ze słowem oznaczającym „łono” odnosi się do nienarodzonego dziecka. Greckie sformułowanie tłumaczone na „owoc łona” jest odpowiednikiem hebrajskiego związku frazeologicznego odnoszącego się do potomstwa ludzi (Rdz 30:2, przyp.; Pwt 7:13, przyp.; 28:4, przyp.; Ps 127:3; 132:11, przyp.; Iz 13:18; Lam 2:20, przyp.).

co Jehowa ci obiecał: Lub „co ci powiedziano od Jehowy”. Słowa, które anioł wypowiedział do Marii, tak naprawdę pochodziły od Jehowy Boga. Użyte tu greckie sformułowanie pará Kyríou pojawia się w dostępnych kopiach Septuaginty jako tłumaczenie hebrajskiego zwrotu, w którym zazwyczaj występuje imię Boże (Rdz 24:50; Sdz 14:4; 1Sm 1:20; Iz 21:10; Jer 11:1; 18:1; 21:1; zob. Dodatek C3, wprowadzenie; Łk 1:45).

Jehowy: Jest to pierwsze wystąpienie imienia Bożego w Ewangelii według Łukasza w tym przekładzie. Chociaż dostępne greckie manuskrypty zawierają tu słowo Kýrios (Pan), istnieją powody, by twierdzić, że pierwotnie w tym wersecie użyto imienia Bożego, a później zastąpiono je tytułem Pan (zob. Dodatek C1 Dodatek C3, wprowadzenie; Łk 1:6). W pierwszych dwóch rozdziałach Ewangelii według Łukasza jest wiele nawiązań do sformułowań i fragmentów z Pism Hebrajskich, w których pojawia się imię Boże. Na przykład wyrażenie przykazania i prawa oraz podobne połączenia terminów prawnych można znaleźć we fragmentach Pism Hebrajskich, w których występuje imię Boże lub gdzie zanotowano wypowiedź Jehowy (Rdz 26:2, 5; Lb 36:13; Pwt 4:40; 27:10; Eze 36:23, 27).

Tak Jehowa zadziałał (...) na moją rzecz: Lub „oto co Jehowa dla mnie zrobił”. Elżbieta wyraziła tu swoją wdzięczność słowami, które przypominają opis przeżyć Sary zanotowany w Rdz 21:1, gdzie występuje imię Boże. A słowa o zdjęciu z niej hańby niepłodności są podobne do wypowiedzi Racheli z Rdz 30:23 (zob. Dodatek C1Dodatek C3, wprowadzenie; Łk 1:25).

Jestem niewolnicą Jehowy!: Te słowa Marii są podobne do wypowiedzi innych sług Jehowy z Pism Hebrajskich. Na przykład Anna w modlitwie zanotowanej w 1Sm 1:11 powiedziała: „Jehowo, Boże Zastępów, zobacz, jak bardzo cierpię. Jeśli będziesz pamiętał o swojej służebnicy [lub „niewolnicy”] (...)”. W Septuagincie1Sm 1:11 występuje to samo greckie słowo oznaczające „niewolnica”, co w relacji Łukasza (zob. Dodatek C3, wprowadzenie; Łk 1:38).

Na to Maria powiedziała: Zapisane w wersetach 46-55 słowa wysławiania, które wypowiedziała Maria, zawierają ponad 20 nawiązań do Pism Hebrajskich. Wiele użytych przez nią sformułowań jest podobnych do słów, którymi modliła się Anna, matka Samuela — ona też urodziła dziecko dzięki błogosławieństwu Jehowy (1Sm 2:1-10). Inne przykłady sformułowań, do których nawiązała Maria, można znaleźć w Ps 35:9; Hab 3:18; Iz 61:10 (w. 47); Rdz 30:13; Mal 3:12 (w. 48); Pwt 10:21; Ps 111:9 (w. 49); Hi 12:19 (w. 52); Ps 107:9 (w. 53); Iz 41:8, 9; Ps 98:3 (w. 54); Mi 7:20; Iz 41:8; 2Sm 22:51 (w. 55). Słowa Marii dowodzą, że była usposobiona duchowo, dobrze znała święte Pisma i przejawiała wdzięczność. To, co powiedziała o Jehowie — że poniża wyniosłych i potężnych, a pomaga niewiele znaczącym i biednym, którzy pragną Mu służyć — pokazuje, jak głęboką miała wiarę.

Moja dusza: Lub „całą sobą; całym jestestwem”. Grecki wyraz psyché, oddawany w wielu przekładach Biblii słowem „dusza”, tutaj odnosi się do wszystkiego, co wiąże się z daną osobą. W tym kontekście wyrażenie „moja dusza” można też przetłumaczyć: „ja” (zob. Słowniczek pojęć, „Dusza”).

Moja dusza wywyższa Jehowę: Lub „moja dusza wysławia wielkość Jehowy”. Te słowa Marii przypominają różne fragmenty Pism Hebrajskich, takie jak Ps 34:369:30, gdzie w wersecie lub jego kontekście (Ps 69:31) występuje imię Boże. W tych wersetach w Septuagincie pojawia się to samo greckie słowo (megalýno) oznaczające „wywyższać”, co w Łk 1:46 (zob. komentarz do słów Na to Maria powiedziała w tym wersecie i komentarze do Łk 1:6, 25, 38 oraz Dodatek C3, wprowadzenie; Łk 1:46).

że Jehowa okazał jej wielkie miłosierdzie: To sformułowanie przypomina słownictwo używane w Pismach Hebrajskich, m. in. w Rdz 19:18-20, gdzie Lot mówi: „Jehowo, (...) okazujesz [mi] wielką życzliwość” (zob. Dodatek C3, wprowadzenie; Łk 1:58).

Jehowy: Jest to pierwsze wystąpienie imienia Bożego w Ewangelii według Łukasza w tym przekładzie. Chociaż dostępne greckie manuskrypty zawierają tu słowo Kýrios (Pan), istnieją powody, by twierdzić, że pierwotnie w tym wersecie użyto imienia Bożego, a później zastąpiono je tytułem Pan (zob. Dodatek C1 Dodatek C3, wprowadzenie; Łk 1:6). W pierwszych dwóch rozdziałach Ewangelii według Łukasza jest wiele nawiązań do sformułowań i fragmentów z Pism Hebrajskich, w których pojawia się imię Boże. Na przykład wyrażenie przykazania i prawa oraz podobne połączenia terminów prawnych można znaleźć we fragmentach Pism Hebrajskich, w których występuje imię Boże lub gdzie zanotowano wypowiedź Jehowy (Rdz 26:2, 5; Lb 36:13; Pwt 4:40; 27:10; Eze 36:23, 27).

sanktuarium Jehowy: Jak powiedziano w komentarzu do Łk 1:6, w pierwszych dwóch rozdziałach Ewangelii według Łukasza jest wiele nawiązań do sformułowań i fragmentów z Pism Hebrajskich, w których pojawia się imię Boże. Na przykład hebrajskie odpowiedniki wyrażenia „sanktuarium [lub „świątynia”] Jehowy” często zawierają tetragram (Lb 19:20; 2Kl 18:16; 23:4; 24:13; 2Kn 26:16; 27:2; Jer 24:1; Eze 8:16; Ag 2:15). Jak wyjaśniono w Dodatku C1, istnieją ważne powody, by twierdzić, że pierwotnie w tym wersecie występowało imię Boże, które później zostało zastąpione tytułem Pan. Dlatego w tym przekładzie w tekście głównym Łk 1:9 użyto imienia Jehowa (zob. Dodatek C3, wprowadzenie; Łk 1:9).

ręka: Ręka często jest symbolem mocy. Przenosi siłę ramienia, dlatego nieraz wyobraża moc wyrażoną w działaniu.

ręka Jehowy: To wyrażenie często występuje w Pismach Hebrajskich, gdzie jest połączeniem hebrajskiego słowa oznaczającego „ręka” i tetragramu (Lb 11:23; Sdz 2:15; Rut 1:13, przyp.; 1Sm 7:13; 1Kl 18:46, przyp.; Ezd 7:6, przyp.; Hi 12:9; Iz 19:16; 40:2; Eze 1:3, przyp.). Greckie wyrażenie oddawane jako „ręka Jehowy” pojawia się też w Dz 11:21; 13:11 (zob. komentarze do Łk 1:6, 9 oraz Dodatek C3, wprowadzenie; Łk 1:66).

Niech będzie wysławiany Jehowa: Lub „niech będzie błogosławiony Jehowa”. Te słowa wysławiania wiele razy występują w Pismach Hebrajskich i często zawierają imię Boże (1Sm 25:32; 1Kl 1:48; 8:15; Ps 41:13; 72:18; 106:48; zob. Dodatek C3, wprowadzenie; Łk 1:68).

róg wybawienia: Lub „potężnego wybawcę”. W Biblii rogi zwierząt często są symbolem siły, podboju i zwycięstwa (1Sm 2:1; Ps 75:4, 5, 10; 148:14; zob. przypisy). Pod postacią rogów przedstawiano też zarówno dobrych, jak i złych władców oraz całe dynastie, a ich podboje przyrównano do bodzenia rogami (Pwt 33:17; Dn 7:24; 8:2-10, 20-24). W tym wersecie określenie „róg wybawienia” odnosi się do Mesjasza jako tego, który ma moc wybawić, potężnego wybawcy (zob. Słowniczek pojęć, „Róg”).

pełnienia dla Niego świętej służby: Lub „oddawania Mu czci”. Występujący tu grecki czasownik latreúo oznacza po prostu służbę. W Biblii odnosi się do służenia Bogu lub wielbienia Go (Mt 4:10; Łk 2:37; 4:8; Dz 7:7; Rz 1:9; Flp 3:3; 2Tm 1:3; Heb 9:14; 12:28; Obj 7:15; 22:3) albo do pełnienia służby w sanktuarium lub świątyni (Heb 8:5; 9:9, przyp.; 10:2, przyp.; 13:10). Dlatego w niektórych wypadkach termin ten może być tłumaczony na „oddawać cześć”. Są też miejsca, gdzie użyto go w kontekście fałszywego kultu — służenia, czyli oddawania czci, stworzeniom (Dz 7:42; Rz 1:25).

Jehowy: Jest to pierwsze wystąpienie imienia Bożego w Ewangelii według Łukasza w tym przekładzie. Chociaż dostępne greckie manuskrypty zawierają tu słowo Kýrios (Pan), istnieją powody, by twierdzić, że pierwotnie w tym wersecie użyto imienia Bożego, a później zastąpiono je tytułem Pan (zob. Dodatek C1 Dodatek C3, wprowadzenie; Łk 1:6). W pierwszych dwóch rozdziałach Ewangelii według Łukasza jest wiele nawiązań do sformułowań i fragmentów z Pism Hebrajskich, w których pojawia się imię Boże. Na przykład wyrażenie przykazania i prawa oraz podobne połączenia terminów prawnych można znaleźć we fragmentach Pism Hebrajskich, w których występuje imię Boże lub gdzie zanotowano wypowiedź Jehowy (Rdz 26:2, 5; Lb 36:13; Pwt 4:40; 27:10; Eze 36:23, 27).

Jehowie: Orędzie, które anioł przekazał Zachariaszowi (wersety 13-17), bardzo przypomina wypowiedzi z Pism Hebrajskich. Na przykład w cytatach z tej części Biblii często występuje połączenie wyrazów Kýrios (Pan) i Theòs (Bóg) z zaimkiem osobowym, w tym wersecie oddane jako Jehowa, ich Bóg (por. podobne wyrażenie w Łk 4:8, 12; 10:27). W tekście hebrajskim wyrażenie „Jehowa, ich Bóg” występuje ponad 30 razy, natomiast wyrażenie „Pan, ich Bóg” nie pojawia się wcale. Ponadto określenie oddane jako Izraelici (dosł. „synowie Izraela”) jest odpowiednikiem związku frazeologicznego, który występuje w wielu wersetach Pism Hebrajskich (Rdz 36:31, przyp.; zob. Dodatek C3, wprowadzenie; Łk 1:16).

przygotować Jehowie odpowiednio usposobiony lud: Słowa anioła do Zachariasza (wersety 13-17) przypominają treść takich wersetów, jak Mal 3:1; 4:5, 6 czy Iz 40:3, gdzie występuje imię Boże (zob. komentarze do Łk 1:15, 16). Sformułowanie podobne do greckiego zwrotu oddanego tu jako przygotować (...) lud można znaleźć w Septuagincie2Sm 7:24, gdzie w hebrajskim tekście powiedziano: „Uczyniłeś Izraela swoim ludem (...), Jehowo” (zob. Dodatek C3, wprowadzenie; Łk 1:17).

Jehowie: Zacytowano tu słowa z Iz 40:3, gdzie w tekście hebrajskim pojawia się imię Boże wyrażone czterema spółgłoskami (w transliteracji na jęz. pol. JHWH) (zob. Dodatek C). Łukasz odniósł to proroctwo do Jana Chrzciciela. Jan miał przygotować drogę Jehowie jako poprzednik Jezusa, który reprezentował swojego Ojca i przyszedł w Jego imieniu (Jn 5:43; 8:29). A Ewangelia według Jana wskazuje, że sam Jan Chrzciciel odniósł to proroctwo do siebie (Jn 1:23).

Jehową: Prorocze słowa Zachariasza z drugiej części wersetu przypominają wypowiedzi z Iz 40:3 i Mal 3:1, gdzie w tekście hebrajskim pojawia się imię Boże wyrażone czterema spółgłoskami (w transliteracji na jęz. pol. JHWH) (zob. komentarze do Łk 1:6, 16, 17; 3:4 oraz Dodatek C3, wprowadzenie; Łk 1:76).

pójdziesz przed Jehową: Zapowiedź, że Jan Chrzciciel ‛pójdzie przed Jehową’, oznaczała, że będzie on poprzednikiem Jezusa, który miał reprezentować swojego Ojca i przyjść w Jego imieniu (Jn 5:43; 8:29; zob. komentarz do słowa Jehową w tym wersecie).

tamtych dniach: Jak podano w Łk 3:1-3, Jan Chrzciciel rozpoczął służbę „w 15 roku panowania Tyberiusza Cezara” (zob. komentarz do Łk 3:1). Jakieś sześć miesięcy później, jesienią 29 r. n.e., Jezus przyszedł do Jana, żeby ten go ochrzcił (zob. Dodatek A7).

W 15 roku panowania Tyberiusza: Cezar August umarł 17 sierpnia 14 r. n.e. (wg kalendarza gregoriańskiego), a 15 września senat obwołał Tyberiusza cesarzem. Jeżeli lata liczono od śmierci Augusta, to 15 rok rządów Tyberiusza biegł od sierpnia 28 r. do sierpnia 29 r. Natomiast jeśli liczono je od momentu, kiedy formalnie powierzono władzę Tyberiuszowi, to 15 rok zaczął się we wrześniu 28 r., a zakończył we wrześniu 29 r. Jan najwyraźniej rozpoczął swoją służbę wiosną 29 r., czyli kiedy trwał 15 rok panowania Tyberiusza. Jan miał wtedy ok. 30 lat — był to wiek, w którym kapłani lewiccy zaczynali służbę w świątyni (Lb 4:2, 3). Podobnie było w wypadku Jezusa, który zgodnie z Łk 3:21-23 został ochrzczony przez Jana i „rozpoczął swoją działalność”, kiedy „miał jakieś 30 lat”. Skoro śmierć Jezusa nastąpiła wiosną, w miesiącu nisan, to jego trzyipółletnia służba musiała rozpocząć się jesienią, mniej więcej w miesiącu etanim (wrzesień/październik). Jan był najprawdopodobniej pół roku starszy od Jezusa i najwyraźniej zaczął swoją służbę sześć miesięcy przed nim (Łk, rozdz. 1). Dlatego rozsądny wydaje się wniosek, że początek służby Jana przypadał na wiosnę 29 r. n.e. (zob. komentarz do Łk 3:23; Jn 2:13).

rozpoczął swoją działalność: Lub „rozpoczął swoją służbę; zaczął nauczać”. Dosł. „rozpoczął; zaczął”. Łukasz użył tego samego greckiego słowa w Dz 1:21, 2210:37, 38 w odniesieniu do początku ziemskiej służby Jezusa, która obejmowała głoszenie, nauczanie i pozyskiwanie uczniów.

dnia, gdy publicznie dał się poznać Izraelowi: Chodzi o czas, kiedy Jan Chrzciciel rozpoczął publiczną służbę — było to wiosną 29 r. n.e. (zob. komentarze do Mk 1:9; Łk 3:1, 23).

Multimedia

Filmowe wprowadzenie do Ewangelii według Łukasza
Filmowe wprowadzenie do Ewangelii według Łukasza
Ewangelia według Łukasza — niektóre ważne wydarzenia
Ewangelia według Łukasza — niektóre ważne wydarzenia

Tam, gdzie to było możliwe, wydarzenia zostały podane w porządku chronologicznym

Na początku każdej Ewangelii umieszczono mapę przedstawiającą inne wydarzenia

1. Anioł Gabriel ukazuje się Zachariaszowi w świątyni i zapowiada narodziny Jana Chrzciciela (Łk 1:8, 11-13)

2. Po narodzinach Jezusa aniołowie ukazują się pasterzom przebywającym w pobliżu Betlejem (Łk 2:8-11)

3. 12-letni Jezus rozmawia z nauczycielami w świątyni (Łk 2:41-43, 46, 47)

4. Diabeł stawia Jezusa „na szczycie muru świątyni” i go kusi (Mt 4:5-7; Łk 4:9, 12, 13)

5. W synagodze w Nazarecie Jezus czyta fragment zwoju proroka Izajasza (Łk 4:16-19)

6. Jezus odrzucony w rodzinnym mieście (Łk 4:28-30)

7. Jezus idzie do Nain, najwyraźniej z Kafarnaum (Łk 7:1, 11)

8. W Nain Jezus wskrzesza jedynego syna wdowy (Łk 7:12-15)

9. Druga podróż ewangelizacyjna Jezusa po Galilei (Łk 8:1-3)

10. Jezus wskrzesza córkę Jaira, prawdopodobnie w Kafarnaum (Mt 9:23-25; Mk 5:38, 41, 42; Łk 8:49, 50, 54, 55)

11. W drodze do Jerozolimy przez Samarię Jezus mówi: „Syn Człowieczy nie ma własnego domu” (Łk 9:57, 58)

12. Jezus wysyła 70 uczniów, prawdopodobnie w Judei (Łk 10:1, 2)

13. Droga prowadząca w dół do Jerycha, o której mowa w przypowieści o miłosiernym Samarytaninie (Łk 10:30, 33, 34, 36, 37)

14. W drodze do Jerozolimy Jezus naucza w miastach i wsiach Perei (Łk 13:22)

15. Jezus uzdrawia 10 trędowatych, idąc przez pogranicze Samarii i Galilei (Łk 17:11-14)

16. Jezus w Jerychu w gościnie u poborcy podatkowego Zacheusza (Łk 19:2-5)

17. Jezus modli się w ogrodzie Getsemani (Mt 26:36, 39; Mk 14:32, 35, 36; Łk 22:40-43)

18. Piotr trzy razy zapiera się Jezusa na dziedzińcu domu Kajfasza (Mt 26:69-75; Mk 14:66-72; Łk 22:55-62; Jn 18:25-27)

19. Na miejscu zwanym Czaszką (Golgotą) Jezus mówi do przestępcy: „Będziesz ze mną w raju” (Łk 23:33, 42, 43)

20. Jezus ukazuje się dwóm uczniom wędrującym do Emaus (Łk 24:13, 15, 16, 30-32)

21. Jezus prowadzi uczniów aż do Betanii; wstępuje do nieba z pobliskiej Góry Oliwnej (Łk 24:50, 51)

Wejście do świątyni Heroda
Wejście do świątyni Heroda

W tej animacji pokazano, co mógł widzieć Zachariasz, gdy zbliżał się do wejścia do świątyni. Według niektórych źródeł wysokość świątyni zbudowanej przez Heroda odpowiadała 15 kondygnacjom. Fasada, w której znajdowały się drzwi wejściowe, najwyraźniej została pokryta złotem. Była zwrócona na wsch., dlatego światło porannego słońca, które się w niej odbijało, dawało efekt olśniewającego blasku.

(1) Dziedziniec Kobiet

(2) ołtarz całopalny

(3) wejście do Miejsca Świętego

(4) zbiornik zwany morzem

Grecki przekład Symmacha zawierający tetragram pisany po hebrajsku
Grecki przekład Symmacha zawierający tetragram pisany po hebrajsku

Na zdjęciu widać pochodzący z III lub IV w. n.e. fragment pergaminu z greckim przekładem Symmacha, zawierający Ps 69:30, 31 (w Septuagincie Ps 68:31, 32). Symmach opracował swój przekład w II w. n.e. Ten pergamin jest znany jako P. Vindobonensis G. 39777 i obecnie znajduje się w Austriackiej Bibliotece Narodowej w Wiedniu. Jak pokazano na zdjęciu, w tym fragmencie w tekście greckim dwa razy pojawia się imię Boże zapisane literami starohebrajskimi ( lub ). Słowa Marii z Łk 1:46 mogą przypominać treść Ps 69:30, 31, gdzie w tekście hebrajskim występuje imię Boże. Zarówno wersety z Pism Hebrajskich, do których mogła nawiązywać Maria, jak i występowanie tetragramu w przekładzie Symmacha przemawiają za użyciem imienia Bożego w tekście głównym Łk 1:46 (zob. komentarz do Łk 1:46 oraz Dodatek C).

Tabliczki do pisania
Tabliczki do pisania

Zachariasz, który napisał po hebrajsku: „Ma mieć na imię Jan”, mógł użyć drewnianej tabliczki, podobnej do tej na ilustracji. W starożytności na Bliskim Wschodzie takie tabliczki były w powszechnym użyciu. Miały wycięte wgłębienie wypełnione cienką warstwą wosku. Do pisania na takiej miękkiej powierzchni służył rylec z żelaza, brązu lub kości słoniowej. Rylce zazwyczaj były z jednej strony zaostrzone, a z drugiej spłaszczone na kształt dłuta. Tym płaskim końcem można było zmazać tekst i wygładzić wosk. Czasami dwie lub więcej tabliczek łączono paskami ze skóry. Z tabliczek do pisania korzystały osoby prowadzące interesy, zgłębiające różne dziedziny nauki, uczniowie i poborcy podatkowi, żeby sporządzać tymczasowe zapiski. Tabliczki widoczne na zdjęciu zostały odnalezione w Egipcie; pochodzą z II lub III w. n.e.