Wuaterkjläarunk von Bibelwieed
A B C D E F G H I J K L M N O P R S T V W
A
Acha̱ja.
De reemische Prowins em Sieden von Griechenlaunt, wua de Christelje Griechische Schreften von räden. De Hauptstaut wia Kori̱nt. Bie dise Prowins wia de Haulf-Insel met en, waut Pelopo̱nnes heet, un daut meddelste Poat von Griechenlaunt (Apj 18:12).
Akjsteen.
Dis Steen es oppe Akj, wua twee Mieren toopkomen toom de Mieren stoakjen un toophoolen. De wichtichsta Akjsteen wia dee von daut Ferment. Fa groote Jebieda un Stautsmieren wort eenen besonda stoakjen Steen jenomen. Daut Wuat “Akjsteen” woat uk aus een Jlikjnis fa daut Ferment von dän Ieedbaul jebrukt. Von Jesus sajcht daut, daut hee “de Ferment-Akjsteen” von de Christenvesaumlunk es, waut soo aus een jeisteljet Hus es (Ef 2:20; Hi 38:6).
Alaba̱sta-Buddelkje.
Dit es de Nomen von een kjlienet Parfum-Buddelkje, waut von soonen Steen jemoakt wort, waut et dicht bie Alaba̱stron en Ägi̱pten jeef. Soone Buddelkjes hauden jeweenlich eenen dennen Hauls, daut se dee kunnen dicht toomoaken, soo daut nuscht von daut wieetvolle Parfum vespält jinkj (Mar 14:3).
A̱lfa un O̱mega.
Amen.
Daut bediet “soo saul daut sennen” ooda “secha”. Daut kjemt von daut hebräische Wuat ʼama̱n häa, waut “tru sennen, opp to veloten” bediet. “Amen” wort jesajcht, wan se met een Vespräakjen, een Jebäd ooda eene Erkjläarunk envestonen wieren. Enne Openboarunk es daut een Tietel fa Jesus (5Mo 27:26; 1Ch 16:36; Ree 1:25; Opb 3:14).
Antichrist.
Daut griechische Wuat haft twee Bediedungen. Daut meent soont, waut jäajen Christus es (opp Griechisch anti). Un daut kaun uk eenen faulschen Christus bedieden, eena waut enne Städ Christus es. Soo, eena wudd kjennen sajen, daut aul soone Menschen ooda Gruppen von Menschen de Antichrist sent, waut väajäwen, de Veträda von Christus to sennen; waut behaupten, daut see de Messias sent ooda waut jäajen Christus un dän siene Nofolja schaufen (1Jo 2:22).
Apostel.
Aramäisch.
Eene Sproak, waut sikj met Hebräisch sea likjent un dautselwje Aubeetsee haft. Dise Sproak wort aum Aunfank von de Aramäa jerät, oba lota wort daut dan eene wichtje Sproak, waut en de gaunze Jäajent von Assierien un Ba̱bel jerät wort toom Schacharieen driewen un toom sikj unjarenaunda vestonen. Daut wia uk de Hauptsproak, waut en daut persische Rikj jebrukt wort fa Rejierungssachen (Esr 4:7). Poats von de Bieekja Esra, Jeremi̱a un Da̱niel worden opp Aramäisch jeschräwen (Esr 4:8 – 6:18; 7:12-26; Jer 10:11; Da 2:4b – 7:28). Eenje aramäische Wieed komen uk enne Christelje Griechische Schreften väa (Mar 14:36; Apj 9:36).
Areopa̱g.
Een Eewa en Ateen, Nuad-Wasten von de Akro̱polis. Soo wort uk daut Jerecht jenant, waut doa toopkjeem. Paulus wort von de sto̱iksche un epiku̱rische Filoso̱fen no dän Areopa̱g jebrocht toom sienen Gloowen utlajen (Apj 17:19).
Ase̱lgeia.
A̱sien.
De Nomen von de reemische Prowins, waut en de Christelje Griechische Schreften jebrukt woat. Bie A̱sien wia daut met en, waut vondoag dän Dach daut wastne Poat von de Turkei es un eenje Inslen doa dicht bie, soo aus Sa̱mos un Pa̱tmos. De Hauptstaut wia Efeesus (Apj 20:16; Opb 1:4).
Ätio̱pischa Maun.
Dauts eena von daut Launt Ätio̱pien. De Ätio̱pia wieren een ieeschtemmaschet Volkj vom Sieden Ägi̱pten. Doa wia uk daut Poat von daut vondoagsche Ägi̱pten, waut gaunz em Sieden es, met en, un daut nuadne Poat von daut, waut vondoag dän Dach aus Suda̱n bekaunt es (Apj 8:27).
Auffaul.
Daut griechische Wuat fa Auffaul (apostasi̱a) kjemt von een Tietwuat, waut wuatlich bediet “von waut wajchbliewen”. Daut Hauptwuat haft de Bediedunk von “veloten, oppjäwen ooda sikj doajäajen stalen”. En de Christelje Griechische Schreften woat “Auffaul” fa deejanje jebrukt, waut sikj von de woare Aunbädunk wajchdreien (Apj 21:21; 2Tes 2:3).
Aufgott; Aufjettarie.
Een Aufgott es een Bilt ooda sestwaut, waut irjentwaut väastalt, waut Menschen brucken toom aunbäden. Daut kaun sennen, daut et daut werkjlich jeft ooda de Menschen denkjen, daut et daut jeft. Aufjettarie es, wan eena eenen Aufgott veieet, leeft, aunbät ooda erhäft (Ps 115:4; Apj 17:16; 1Ko 10:14).
Aufgrunt.
Aultoa.
Waut Oppjebudet von Ieed, Steena, eenen grooten Steen ooda von Holt, waut met Golt ooda aundret betrocken wia. Doabowen wort Weiruak vebrent ooda aundret jeopfat toom Gott aunbäden. En de ieeschte Stow von daut Aunbädungszelt un von dän Tempel wia een kjliena goldna Aultoa toom dän Weiruak opfren. Dee wia von Holt jemoakt un met Golt betrocken. Butakaunt oppem Hoff wia een jratra koppana Aultoa fa de Brauntopfa. Bie de faulsche Aunbädunk worden uk Aultoaren jebrukt (2Mo 39:38-39; 1Kj 6:20; Mat 5:23-24; Luk 1:11; Apj 17:23).
Aunbädunk.
Daut bediet, wäm butajeweenelje Iea jäwen ooda dän veieren. Bie de woare Aunbädunk fa dän Schepfa sent aule Stekjen von eene Persoon sien Läwen met en. De Apostel Paulus schreef aun de Korinta: “Aus jie äten ooda drinkjen ooda irjentwaut Aundret doonen, doot aules toom Gott veharlichen” (1Ko 10:31). Doa sent miere hebräische un griechische Wieed, waut met “Aunbädunk” äwasat woaren, un waut de Bediedunk opp jieda Städ es, recht sikj doano, om waut daut doa jeit. Bie “Aunbädunk” es Veschiednet met en soo aus deenen; heiljen Deenst doonen; sikj bekjen; Gott siene Jebooten aula jehuarsom sennen; sikj ver wäm bieejen toom wiesen, daut hee unjadon es; un de Deenst, waut wie fa Gott doonen. De Soton velangd von Jesus, am een Mol auntobäden, aus hee Jesus aule Kjennichrikjs opp Welt met dee äa Groosoatjet toop aunboot (Mat 4:8-9). Wan Jesus sikj wudd haben ver dän Beesen Fient jekjneet, dan wudd hee doaderch jewäsen haben, daut hee dän Fient unjadon wia un wudd sikj haben to dän sienen Deena jemoakt. Daut, waut Jesus dan to dän Fient säd, wiest, daut bie de Aunbädunk mea met en es, aus bloos bäden, wiels hee säd je: “Du saust Jehowa, dienen Gott, aunbäden un bloos fa am heiljen Deenst doonen” (Mat 4:10). Un de woare Aunbädunk von Christen wia doaraun to kjanen, daut dee von Hoaten om de Oame todoonen wieren un sikj gaunz un goa von de gottloose Welt oppoat hilden (Jak 1:26-27). En 1. Timotäus 2:10 rät daut von Frues, “waut Gott hanjejäft sent”. Dise Wieed haben ernoa dee Bediedunk aus daut plautdietsche Wuat “Gottesdeenst”.
Aunjedenkjs-Grauf.
Eene Städ, wua eenen Dooden begroft woat. Dits de Äwasatunk von daut griechische Wuat mneme̱ion, waut von daut Tietwuat kjemt “toom aun denkjen” un daut wiest, daut dee, waut jestorwen es, em Denkj jehoolen woat (Joh 5:28-29).
Äwareenmoakungs-Dach.
De Israeliten äa wichtichsta heilja Dach, de 10da E̱tanim, un dee woat uk “Jom Kippur” jenant. (Daut kjemt von daut Hebräische jom hakkippuri̱m un bediet “Dach von de Dakjungen”.) Daut wia eene Tiet fa een heiljet Toopkomen un toom fausten. Daut wort uk aus een Sabat jehoolen, eene Tiet, wua se nich schauften. En de Hebräische Schreften woat dee “Äwareenmoakungs-Dach” jenant. Bloos disen Dach em Joa jinkj de Huaga Priesta en daut Gaunz Heilichste von daut Aunbädungszelt nenn – lota wia daut em Tempel – om daut Bloot von de Opfa to opfren fa siene Sinden un de Sinden von de aundre Levi̱ten un daut Volkj. Dise Opfa weesen no Jesus sien Opfa, waut hee bloos een Mol jeef un fa emma toorieekjt un de Menschen äare Sinden volstendich dakjt. Jesus sien Opfa jeft de Menschen de Jeläajenheit, wada met Jehowa toopjebrocht to woaren (3Mo 23:27-28; Apj 27:9; Kol 1:20; Heb 9:12).
B
Baal.
Daut wia een kanaani̱tischa Gott. Dee wort aus de Wieet von dän Himmel jetalt un aus dee, waut dän Räajen jeef un aules fruchtboa muak. Daut Wuat “Baal” wort uk fa Gotts jebrukt, waut nich soo wichtich wieren, waut se en dee Omjäajent hauden. Daut hebräische Wuat bediet “Wieet” ooda “Har” (1Kj 18:21; Ree 11:4).
Bee̱lzebub.
Daut es een Nomen fa dän Soton, dän Väaschten ooda Harscha von de beese Jeista. Dis Nomen kjemt woomäajlich von Baal-Zebu̱b häa, daut wia de Baal, dän de Filista en E̱kron aunbäden deeden (2Kj 1:3; Mat 12:24).
Beesa Fient.
Dauts, woo de Soton en de Christelje Griechische Schreften jenant woat. Daut bediet, “wäm eenen schlajchten Nomen moaken”. De Soton woat “Beesa Fient” jenant, wiels hee de Väaschta es, waut Jehowa eenen schlajchten Nomen moakt. Dee haft Gott un daut Goode, waut hee jesajcht haft, un sienen heiljen Nomen faulsch beschulcht (Mat 4:1; Joh 8:44; Opb 12:9).
Beese Jeista.
Daut sent onsechtboare beese Jeistpersoonen, waut mea Macht haben aus Menschen. Aus dee jemoakt worden, wieren dee nich bees; en 1. Mose 6:2 woaren dee “de Säns von dän woaren Gott” jenant un en Judas 6 woaren dee “Enjel” jenant. Daut wieren Enjel, waut sikj selfst to Gott siene Fiend muaken, doaderch daut dee am en No̱ah siene Tiet ojjehuarsom worden un sikj met dän Soton toop jäajen Jehowa stalden (5Mo 32:17; Luk 8:30; Apj 16:16; Jak 2:19).
Bescheiden.
Daut es, daut eena sikj em Kloaren es, daut eena Jrensen haft. Doa es uk met en, een reinet Benämen to haben un äwajens renlich to sennen. Wan de Bibel von eenen bescheidnen Mensch rät, dan es daut krakjt daut Jäajendeel von eenen stolten Mensch, waut wieda jeit, aus wua hee daut Rajcht too haft, un soo äwa siene Jrensen jeit (Spr 11:2). Bescheiden sennen meent uk, eenem sien ieejnet Jewessen to achten un uk aundre äare Jefeelen ooda Meenungen. Een bescheidna Christ wudd sikj nich soo oppfiksen, daut et onnatieedlich sach ooda too sea oppfaulen wudd ooda daut aundre daut kunn stieren ooda tofaul brinjen. Enne Städ daut wudd dee sikj met Mot oppfiksen (1Ti 2:9).
Beschniedunk.
Betre Plaunt (Wermut).
Veschiedne holtje Plaunten, waut eenen sea betren Schmak un een stoakjet Jeroch haben. De “Betre Plaunt”, wua Openboarunk 8:11 von rät, beschrift waut sea Betret un Jeftet.
Blädazelten-Fast.
Dit Fast wia en de hebräische Moonat E̱tanim, von dän 15den bat dän 21sten. Daut wort jefieet, wan de Israeliten äare Arnt-Tiet em Joa derch wia. Dit wia eene Tiet, wua see sikj freiden un Jehowa dankten, daut hee äare Arnt jesäajent haud. En de Doag von dit Fast wonden de Menschen en Zelten. Daut sull dee denkjen halpen, daut see mol wieren ut Ägi̱pten rutjekomen. Dit wia eent von de dree Fasten, wua daut von de Mana velangt wort, daut dee daut sullen en Jeru̱salem fieren (3Mo 23:34; Esr 3:4; Joh 7:2).
Brauntopfa.
Daut wia een Opfa von Tieren (soo aus een Boll, Schopsbock, Kosenbock, eene Turtelduw ooda eene junge tome Duw), waut gaunz opp dän Aultoa vebrent wort aus een Opfa fa Gott. Dee, waut daut Opfa brocht, hilt nuscht von daut Tia fa sikj (2Mo 29:18; 3Mo 6:9; Mar 12:33; Heb 10:6).
Bundeskausten.
Daut wia een Kausten von Akozje-Holt jemoakt un met Golt betrocken. Dee wia en daut Gaunz Heilichste von daut Aunbädungszelt un lota en daut Gaunz Heilichste von dän Tempel, waut Sa̱lomo jebut haud. De Kausten haud een Dakjsel, waut von de reine Golt jemoakt wia. Doabowen wieren twee Cheru̱ben, waut sikj toopkjikjten. Daut Wichtichste doabennen wieren de twee Toflen met de Tieen Jebooten (5Mo 31:26; 1Kj 6:19; Heb 9:4).
Bunt.
Een Äwareenkomen, ooda een Kontrakt, tweschen Gott un Menschen ooda tweschen twee Menschen toom waut doonen ooda toom waut nich doonen. Eenjemol must bloos eena von de beid sikj aun de Bedinjungen von dän Bunt hoolen (wan daut biejlikj een Vespräakjen wia). Oba eenjemol wia daut uk soo, daut sikj beid musten aun de Bedinjungen hoolen. De Bibel rät doavon, daut Gott foaken met de Menschen eenen Bunt muak. Oba dee sajcht uk, daut eenselne Menschen unjarenaunda eenen Bunt muaken, ooda Velkja ooda Gruppen von Menschen unjarenaunda. Eenje Biespels von eenen Bunt, wua een deel Menschen met en wieren, sent biejlikj: de Bunt dän Gott met Abraham muak, ooda dän met David, met daut Volkj I̱srael (de Bunt von daut Jesaz) un de Bunt met Gott sien I̱srael (de niea Bunt) (1Mo 9:11; 15:18; 21:27; 2Mo 24:7; 2Ch 21:7; Luk 22:29; Apj 3:25; 2Ko 3:6; Heb 8:6).
C
Cheru̱ben.
Daut sent huach-aunjestalde Enjel, waut besondre Oppgowen haben. Dee sent aundasch aus de Sera̱fen (1Mo 3:24; 2Mo 25:20; Jes 37:16; Heb 9:5).
Christelje Griechische Schreften.
Dit es de Nomen von de latste 27 Bibelbieekja, waut jeweenlich daut “Niee Tastament” jenant woat. De Bieekja worden von acht judische Christen jeschräwen (Ree 3:1-2). Daut wieren Matä̱us, Ma̱rkus, Lukas, Johanes, Paulus, Jakobus, Petrus un Ju̱das. Daut schient soo, daut Matä̱us sien Evangelium opp Hebräisch schreef un dan no Griechisch äwasad. Siene Äwasatunk un uk de äwaje 26 Bieekja worden opp daut jeweenelje Griechisch jeschräwen, waut uk “Koine̱” jenant woat (doawäajen woaren dee “Griechische Schreften” jenant). Daut Wuat “christelje” en dän Tietel wiest, om waut daut en dise 27 Bieekja jeit. Daut jeit doa biejlikj om Jesus Christus un siene ieeschte Nofolja äa Läwen, äaren Deenst un äare Lieren. Wäajen daut Wuat “christelje” doa bennen es, woat daut uk kloa, daut daut nich om de griechische Septuaginta jeit, waut ver de Christen äare Tiet von de Hebräische Schreften äwasat es.
Christen.
De Nomen, waut Gott Jesus Christus siene Nofolja oppjeef (Apj 11:26; 26:28).
Christus.
D
Daut Gaunz Heilichste.
Daut wia de bennaschte Stow en daut Aunbädungszelt un em Tempel, wua de Bundeskausten bennen wia. Daut wort uk daut “Heilje von daut Heilichste” jenant. No daut Jesaz Moses no kunn bloos de Huaga Priesta en daut Gaunz Heilichste nenngonen, un hee kunn doa bloos aun dän Äwareenmoakungs-Dach nenngonen, waut een Mol daut Joa wia (2Mo 26:33; 3Mo 16:2, 17; 1Kj 6:16; Heb 9:3).
Daut Oppstonen vom Doot.
Wada toom Läwen komen. Daut griechische Wuat ana̱stasis meent wuatlich “opprechten” ooda “oppstonen”. En de Bibel rät daut von 9 Stekj, waut vom Doot oppjestonen sent, un doa es uk met en, daut Jesus von Jehowa Gott oppjewakjt wort. Eenje wort von Eli̱a, Eli̱sa, Jesus, Petrus un Paulus oppjewakjt, oba daut es kloa, daut dise Wunda derch Gott siene Krauft wieren. Daut Oppstonen oppe Ieed “fa de Jerajchte uk fa de Ojjerajchte” es onbedinjt needich fa Gott sien Väanämen (Apj 24:15). De Bibel rät uk von een himlischet Oppstonen un daut woat “daut ieeschte” Oppstonen jenant. Daut jeit opp Jesus siene jeistjesaulwde Breeda (Flp 3:11; Opb 20:5-6; Joh 5:28-29; 11:25).
David sien Sän.
Dise Wieed woaren foaken opp Jesus jenomen, un dee moaken dietlich, daut am daut traft, dän Kjennichrikjs-Bunt to oawen, waut sikj derch eent von David siene Nokomen erfellen wudd (Mat 12:23; 21:9).
De Beesa.
De Dach toom reedmoaken.
Daut wia een Nomen fa dän Dach, wua de Juden daut reedmuaken, waut äant fa dän Sabat fäld. Daut wia de Dach, waut vondoag dän Dach Friedach es, un dee jinkj met Sonnenunjagank to Enj un dan funk de Sabat aun. Bie de Juden funk de Dach jäajen Owent aun un hieed jäajen Owent opp (Mar 15:42; Luk 23:54).
De Enjtiet.
De bestemde Tiet, waut no daut Enj von dise Welt fieet, waut unja dän Soton siene Macht es. Daut es uk krakjt to deeselwje Tiet, aus dee Tiet, wan Christus doa es. Jesus woat de Enjel aunleiden un dee woaren “de Schlajchte von de Jerajchte uteneendeelen” un dee venichten (Mat 13:40-42, 49). Jesus siene Jinja wullen weeten, wanea dise “Enjtiet” komen wudd (Mat 24:3). Ea Jesus trigj nom Himmel fua, vespruak hee siene Nofolja, daut hee bie äant sennen wudd bat dit Enj komen wudd (Mat 28:20).
Deka̱polis-Jäajent.
Eene Grupp griechische Stauten, waut aum Aunfank tieen Stauten wieren. (Opp griechisch de̱ka, waut “tieen” bediet, un po̱lis, waut “Stauten” bediet.) De Jäajent em Oosten von de Galilä̱ische-Likj un dän Jo̱rdan-Riefa haud uk disen Nomen, wua de mieeschte von dise Stauten wieren. De Mieeschte en dise Stauten wieren von de griechische Kultua un doa wort uk daut mieeschte jeschachat. Jesus jinkj derch dise Jäajent, oba doa es nuscht oppjeschräwen, daut hee eene von dise Stauten besocht haft (Mat 4:25; Mar 5:20).
Dena̱rius.
Daut wia een reemischet selwanet Zent, waut 3.85 Graum wuach (0.124 kjlandre Uns [oz t]). Opp eene Sied von daut Zent wia de Kjeisa aufjebilt. Een Dena̱rius wia daut Dachloon von eenen Oabeida, un daut wia uk de “Kopptaks”, waut de Reema von de Juden velangden (Mat 22:17; Luk 20:24).
De Tiet, daut du doa best.
Dit rät von de Tiet von dan, aus Jesus Christus em Himmel de Kjennich wort, bat aum Enj von de latste Doag von dise Welt-Enrechtunk. De Tiet, wua Christus doa es, es nich bloos een Komen un fuaz wada gonen. Daut rät von eene bestemde Tiet lank, wan hee doa es (Mat 24:3).
Doages-Stiern.
Daut haft met dautselwje to doonen aus “Morjen-Stiern”. Dauts daut latste Stiern, waut em Oosten oppkjemt, ea de Sonn oppjeit. Soo wiest daut, daut et aunfangt to doagen un een niea Dach aunfangt (Opb 22:16; 2Pe 1:19).
Doop; deepen.
Dra̱chma.
En de Christelje Griechische Schreften es doamet een griechischet selwanet Zent jemeent, waut to jane Tiet 3.4 Graum (0.109 kjlandre Uns [oz t]) wuach (Mat 17:24).
Draschen; Draschflua.
De Kjieena von de Stud un Schluwen loosmoaken; de Draschflua wia de Städ, wua dise Oabeit jedonen wort. Draschen wia Hauntoabeit un daut deeden se met eenen Stock. Wan daut sea väl wia, dan hauden se uzhent Jereetschoft doatoo, soo aus eene Draschschlap ooda eenen Rolla, waut met Tieren jeschlapt wort. Daut Jereetschoft wort äwa daut Jeträajd jeschlapt, waut opp de Draschflua vespreet wia. Daut wia eene jlikje, runde Städ, waut jeweenlich wua huach wia, wua de Wint pust (3Mo 26:5; Jes 41:15; Mat 3:12).
Drinkjopfa.
Daut wia Wien, waut oppem Aultoa utjegoten wort un met de mieeschte aundre Opfa toop jeopfat wort. Paulus brukt dit aus een Jlikjnis toom wiesen, daut hee reed wia, sikj gaunz hantojäwen, siene christelje Breeda to halpen (4Mo 15:5, 7; Flp 2:17).
E
Ehebruch (de Ehe bräakjen).
Eit.
Daut es, wan eena waut schwieren deit toom daut vesechren, daut opp daut to veloten es, ooda een iernstet Vespräakjen, daut eene Persoon waut doonen ooda nich doonen woat. Foaken es daut een iernstet Vespräakjen, waut eena bie eene hechre Persoon moakt, besonda bie Gott. Jehowa vesechad sienen Bunt met Abraham, doaderch daut hee eenen Eit schwieren deed (1Mo 14:22; Heb 6:16-17).
Ell.
Daut es eene Mot, waut von dän Alboagen bat de Spetz von dän meddelsten Finja es. De Israeliten brukten jeweenlich de Ell, waut 44.5 Zentimeeta (17.5 Zoll) lank wia. Oba dee brukten uk eene lange Ell, waut eene Hauntbreet lenja wia. Dee wia ojjefäa 51.8 Zentimeeta (20.4 Zoll) lank (1Mo 6:15; Mat 6:27; Luk 12:25; Opb 21:17).
Eltesta; elra Maun.
Dauts een Maun met een riepet Ella. Oba enne Schreft woat daut soo beschräwen, daut daut eena es, waut mank eene jewesse Grupp Menschen ooda een Volkj een Aumt un Veauntwuatunk haft. En de Openboarunk woat dit Wuat uk fa soone jebrukt, waut em Himmel läwen. Daut griechische Wuat presbieteros woat met “Eltesta” äwasat, wan daut om dee jeit, waut en de Vesaumlunk de Leidunk haben (1Kj 12:6; Ps 107:32; 1Ti 5:17; Opb 4:4).
Enjel.
Opp Hebräisch mala̱ch un opp Griechisch a̱ggelos. Beid Wieed meenen “Norechta”, oba wan daut om Norechta jeit, waut Jeistpersoonen sent, dan woat daut Wuat met “Enjel” äwasat (1Mo 16:7; 32:3; Jak 2:25; Opb 22:8). De Enjel sent majchtje Jeistpersoonen, waut Gott aul lang ea muak aus de Menschen. Dee woaren enne Bibel uk “Säns von dän woaren Gott” jenant uk Morjen-Stierns un “tieendusende heilje Enjel” (1Mo 6:2; Jud 14; Hi 38:7). Dee sent nich soo jemoakt, daut dee sikj kjennen selfst vemieren; jieda eena wort oppoat jemoakt. Daut jeft väl mea aus 100 Millionen Enjel (Da 7:10). De Schreft jeft auntovestonen, daut dee aula eenen Nomen haben un daut dee daut uk aula veschieden haben. Dee sent deemootich, wiels dee nämen daut nich aun, wan se äant wellen aunbäden. De Mieeschte sajen nich mol, woo see heeten (1Mo 32:29; Luk 1:26; Opb 22:8-9). Dee sent veschieden huach aunjestalt un haben uk veschiedne Oppgowen. Dee deenen ver Jehowa sienen Troon, brinjen Norechten wieda, halpen Jehowa siene Deena oppe Ieed, fieren Gott siene Strofjerechten ut un unjastetten daut Prädjen von de goode Norecht (2Kj 19:35; Ps 34:7; Mat 4:11; Luk 1:30-31; Opb 5:11; 14:6) Lota woaren dee Jesus em Kjrich von Harmage̱don halpen (Opb 19:14-15).
Epiku̱rische Filoso̱fen.
De epiku̱rische Filoso̱fen wieren eene Grupp, waut dän Filoso̱f Epiku̱r nofoljden. (Hee läwd von 341 bat 270 v. Chr.) Epiku̱r siene Meenunk wia, daut eena em Läwen soo väl Scheengonen haben sull aus mäajlich (Apj 17:18).
Eufrat-Riefa.
De lenjsta un wichtichsta Riefa von Sied-Wasten A̱sien, un eena von de twee jratste Riefasch en Mesopota̱mien. Daut ieeschte Mol woat von dän en 1. Mose 2:14 jerät aus eena von de vea Riefasch en E̱den. De Eufrat-Riefa wia de Jrens em Nuaden von daut Launt, waut de Israeliten toojedeelt wia (1Mo 15:18; Opb 9:14; 16:12).
Eunu̱ch.
Wuatlich bediet daut een Maun, waut utjeschnäden es. Soone Mana worden foaken em Kjennichs-Hus aunjestalt, daut dee de Kjennijin ooda dän Kjennich siene aundre Frues bedeenden ooda no dee oppausten. Daut Wuat “Eunu̱ch” wort uk fa soone Mana jebrukt, waut nich werkjlich utjeschnäden wieren, oba huach aunjestalt wieren toom en een Kjennichs-Hus Oppgowen doonen. Daut woat uk aus een Jlikjnis jebrukt fa dee, waut sikj wäajen daut Kjennichrikj eenich jeworden sent, sikj nich to befrieen. Dee beoabeiden sikj, soo daut see sikj dolla en Gott sienen Deenst ensaten kjennen (Est 2:15; Mat 19:12; Apj 8:27).
F
Fa̱rao.
Daut wia een Tietel, waut de ägi̱ptische Kjennichs kjrieejen. En de Bibel jeft daut fief Fa̱raos, waut met Nomen jenant woaren: Schi̱schak, So, Tirha̱ka, Ne̱cho un Ho̱fra. Oba aundre woaren nich met Nomen jenant, mau rajcht soone, waut väl met Abraham, Moses un Jo̱sef to doonen hauden (2Mo 15:4; Ree 9:17).
Farisä̱a.
Daut wia eene wichtje judische Gloowesgrupp en de ieeschte 100 Joa n. Chr. Daut wieren nich Nokomen von de Priestasch, oba dee hilden sikj sea strenj aun daut Jesaz bat opp de kjlanste Stekjen. Dee talden uk de Jewanheiten, waut nich oppjeschräwen wieren, fa krakjt soo wichtich (Mat 23:23). Dee stalden sikj jäajen aules, waut met de griechische Kultua to doonen haud, un aus Jelieede von daut Jesaz un de Jewanheiten hauden dee väl Macht äwa de Menschen (Mat 23:2-6). Eenje wieren uk Poat von daut judische hechste Jerecht. Dee stalden sikj foaken jäajen Jesus, wan daut doarom jinkj, dän Sabat un de Jewanheiten to hoolen, un wäajen hee met Sinda un Takskollakjta to doonen haud. Eenje Farisä̱a worden Christen; eena von dee wia Saulus von Ta̱rsus (Mat 9:11; 12:14; Mar 7:5; Luk 6:2; Apj 26:5).
Fast von daut ojjesuade Broot.
Daut wia daut ieeschte von de dree groote Joaresfasten, waut de Israeliten hauden. Daut funk dän 15den Ni̱san aun, eenen Dach no daut Passafast, un dieed 7 Doag. En dee Doag kunnen dee bloos ojjesuadet Broot äten aus Aunjedenkj, daut see mol von Ägi̱pten friejekomen wieren (2Mo 23:15; Mar 14:1).
Fausten.
Daut bediet, fa eene jewesse Tiet nuscht to äten. De Israeliten fausten emma aun dän Äwareenmoakungs-Dach un dan, wan dee daut sea schwoa hauden, un wan dee daut aun Gott sienen Rot fäld. De Juden hauden vea Tieden em Joa faustjesat, wua dee fausten deeden toom aun soone Tieden denkjen, wua see en de Vegonenheit mol waut sea Schlemmet beläft hauden. Von Christen woat daut nich velangt to fausten (Esr 8:21; Jes 58:6; Mat 4:2; 9:14; Luk 18:12; Apj 13:2-3; 27:9).
Fialikj.
Dauts eene biltelje Städ, waut “met Fia un Schwäwelblitt brent”. Dee woat uk “de tweeda Doot” jenant. De Sinda, waut nich een Leetsennen haben, un de Beesa Fient un mau rajcht de Doot un daut GRAUF (ooda Ha̱des) woaren doa nennjeschmäten. Fia kaun eene Jeistpersoon un dän Doot un Ha̱des nuscht aundoonen. Aun daut es to seenen, daut daut eene biltelje Städ es un nich eene Städ toom eewich jekjwält woaren, oba toom fa emma venicht woaren (Opb 19:20; 20:14-15; 21:8).
Fluch.
Daut es, wan eena eenen Mensch ooda eene Sach waut Schlajchtet wenscht ooda dreift. Daut es oba nich dautselwje aus wäm utschempen ooda ut Wutt utflieekjen. Een Fluch es foaken eene Bekauntmoakunk von waut Schlajchtet ooda wan daut verutjesajcht woat. Wan Gott eenen Fluch sajcht ooda soona, waut von Gott daut Rajcht doatoo haft, dan es daut soo aus eene Profezeiunk, waut sikj secha erfellen woat (1Mo 12:3; 4Mo 22:12; Mar 11:21; Apj 23:12; Gal 3:10).
Fodem.
Dauts eene Mot toom Wota mäten, woo deep daut es. Dauts soo lank aus 1.8 Meeta (6 Schoo) (Apj 27:28).
Friea Mensch; friejemoakta Mensch.
De Tiet, aus de Reema rejieeden, wia een “friea Mensch” eena, waut frie jebuaren wia, un dee haud aule Rajchten aus een Birja. Oba bie eenen “friejemoakten Mensch” wia daut aundasch: Dee wia von de Sklowarie loosjekomen. Wan daut Friemoaken opp eene besondre Wajch derchjefieet wort, dan kjrieech dee daut reemische Birjarajcht, oba dee kunn kjeen polietischet Aumt haben. Wan daut oba nich opp eene besondre Wajch derchjefieet wort, dan kjeem dee von de Sklowarie loos, oba dee kjrieech dan nich aule reemische Rajchten (1Ko 7:22).
G
Gardien.
Een schmocket Biet Zeich, wua Cheru̱ben nennjeneit wieren. Dise Gardien trand daut Heilje von daut Gaunz Heilichste em Aunbädunsgzelt un uk em Tempel (2Mo 26:31; 2Ch 3:14; Mat 27:51; Heb 9:3).
Gehe̱nna.
Daut es de griechischa Nomen fa daut Hinnom-Tol; eene Städ, waut Sieden un Sied-Wasten von daut ieeschtemmasche Jeru̱salem wia (Jer 7:31). Dise Städ butakaunt Staut wort jebrukt toom Mell vebrennen. En de Profezeiungen räd daut doavon, daut dit wudd eene Städ sennen, wua se wudden doodje Kjarpasch hanschmieten (Jer 7:32; 19:6). Daut jeft kjeenen Bewies doafäa, daut en de Gehe̱nna läwendje Tieren ooda Menschen nennjeschmäten worden toom dee vebrennen ooda kjwälen. Doawäajen kaun dise Städ nich een Jlikjnis doafäa sennen, daut de Menschen äare Seelen noch mol woaren eewich en een werkjeljet Fia jekjwält woaren. Waut meenden Jesus un siene Jinja dan doamet, aus dee von de Gehe̱nna räden? Dee meenden met de Gehe̱nna de eewje Strof, aulsoo dän tweeden Doot. Daut bediet, daut aule, waut dise Strof kjrieen, fa emma venicht un oppjeriemt woaren (Mat 5:22; 10:28; Opb 20:14).
Goode Norecht.
Gottesforcht.
Gott sien Kjennichrikj.
Dise Wieed woaren besonda fa Gott siene Harschoft jebrukt derch de Rejierunk, wua sien Sän Christus Jesus aus Kjennich de Veträda es (Mat 12:28; Luk 4:43; 1Ko 15:50).
Gott tru deenen.
Gott un Aufgott.
Aules, waut aunjebät woat, kaun aus een Gott jetalt woaren, wiels deejanja, waut dän aunbät, dän fa majchtja talt aus sikj selfst. De Bibel rät bloos von eenen woaren un aulmajchtjen Gott, un daut es Jehowa. Oba en de Schreft woat uk de Beesa Fient aus een Gott jetalt: “de Gott von dise Welt-Enrechtunk” (2Ko 4:4). Fa Menschen kaun uk mau rajcht äa Buck een Gott, ooda een Majchtja, sennen (Flp 3:19). De Wieed “Aufgott” ooda “Aufjetta” beschriewen soont, waut Menschen jemoakt haben toom aunbäden soo aus een Bilt ooda eene Jestault (Apj 7:41). Daut Wuat “Gott” bediet jeweenlich “Majchtja”. Wan daut om mea aus eenen Gott jeit, dan woat daut Wuat “Gotts” jebrukt enne Städ “Jetta”, om dietlich to moaken, daut daut nich onbedinjt waut Jemoaktet es (1Ko 8:5-6).
Gowen ut Metleet (ut Metleet waut jäwen).
Daut sent Gowen toom dee halpen, waut daut needich fält. En de Hebräische Schreften woat nich jlikjtoo von dise Gowen jerät, oba daut Jesaz jeef de Israeliten uzhent Aunwiesungen, waut see schuldich wieren, fa de Oame to doonen (Mat 6:2).
Grauf.
Wan dit Wuat nich gaunz met groote Latren jeschräwen es (soo aus dit: Grauf), dan es doamet een werkjeljet Grauf jemeent. Oba wan daut Wuat gaunz met groote Latren jeschräwen es (soo aus dit: GRAUF), dan meent daut daut Grauf von de Menschheit, waut opp Hebräisch “Scheo̱l” un opp Griechisch “Ha̱des” es. Dise beid Wieed bedieden nich een werkjeljet Grauf ooda eene Städ oppe Ieed; daut well eefach sajen, daut doa wäa nich mea läft. De Schreft sajcht dietlich, daut wan een Mensch jestorwen es, dan es dän sien Denkjen ut un dee kaun nuscht mea doonen (1Mo 47:30; Lie 9:10; Mat 27:61; Apj 2:31).
Grausshoppasch.
Daut wieren soone Grausshoppasch, waut en groote Schwoarms reisden. Dee wort no Moses sien Jesaz no fa rein jetalt toom äten. Groote Schwoarms, waut biem Reisen aules oppfreeten un doaderch grulich väl tonicht brochten, wort fa eene Ploag jetalt (2Mo 10:14; Mat 3:4).
Griechisch; Griech.
De Sproak, waut von de Menschen en Griechenlaunt jerät woat. Een Griech es eena, waut en Griechenlaunt jebuaren es ooda dän siene Famielje von doa häastaumt. En de Christelje Griechische Schreften woat dit Wuat uk fa aul de Nichjuden jebrukt ooda fa soone, waut sikj met de griechische Sproak ooda Kultua aufjejäft hauden (Joel 3:6; Joh 12:20).
Groote Liedenstiet.
Daut griechische Wuat fa “Liedenstiet” jeft de Iedee von groote Sorjen haben ooda Schwoaret derchmoaken wäajen schlajchte Omstend. Jesus säd, daut äwa Jeru̱salem soone “groote Liedenstiet” komen wudd, aus daut noch niemols ea jejäft haud. Un hee räd uk väl von eene “groote Liedenstiet”, waut äwa aule Menschen komen wudd, wan hee lota wudd en siene Harlichkjeit komen (Mat 24:21, 29-31). Paulus beschrift dise Liedenstiet aus een jerajchtet Haundlen, waut Gott jäajen dee doonen woat, “dee Gott nich kjanen, un aun dee, waut de goode Norecht von onsen Harn Jesus nich jehorchen”. Openboarunk, Kapitel 19 wiest, daut Jesus de Leida von de himlische Armeeen es un Kjrich fieet jäajen “daut wille Tia un de Kjennichs oppe Ieed un dee äare Armeeen” (2Tes 1:6-8; Opb 19:11-21). Von eene “groote Häad” woat jesajcht, daut dee de Liedenstiet äwaläwen woaren (Opb 7:9, 14). (See HARMAGE̱DON.)
Grootet Metleet (onvedeende Leeftolichkjeit).
Daut kjemt von daut griechische Wuat, waut de Iedee jeft von waut, waut aunjenäm un auntrakjent es. Dit woat foaken jebrukt fa een leeftoljet Jeschenkj ooda opp eene leeftolje Wajch waut jäwen. Wan daut om Gott sien grootet Metleet ooda siene onvedeende Leeftolichkjeit jeit, dan meent daut een Jeschenkj, waut Gott opp eene friejäwaje Wajch jeft, onen daut hee doa waut fäa haben well. Daut beschrift, woo groot Gott siene Friejäwrichkjeit un siene Leeftolichkjeit es un woo groot siene Leew fa de Menschen es. Daut griechische Wuat woat uk äwasat met “eenen Jefaulen doonen” un “leeftoljet Jeschenkj”. Dauts waut, waut jejäft woat, onen daut de Aundra sikj daut vedeent haft; daut woat eefach jejäft, wäajen dee, waut daut jeft, friejäwrich es (2Ko 6:1; Ef 1:7).
H
Ha̱des.
Daut es een griechischet Wuat, waut opp Hebräisch “Scheo̱l” es. Äwasat es daut met GRAUF. Daut es met groote Latren jeschräwen toom dietlich moaken, daut doamet daut Grauf von de Menschheit jemeent es. (See GRAUF.)
Harmage̱don.
Daut kjemt von daut hebräische Wuat Har Megiddo̱n, daut bediet “Boajch von Megi̱ddo”. Dit Wuat haft met “dän Kjrich von dän aulmajchtjen Gott sienen grooten Dach” to doonen, wua “de Kjennichs von de gaunze Ieed” sikj vesaumlen toom jäajen Jehowa Kjrich fieren (Opb 16:14, 16; 19:11-21). (See GROOTE LIEDENSTIET.)
Harn sien Owentmol.
Eene werkjelje Moltiet, wua bloos ojjesuadet Broot un Wien wia. Daut stald Christus sienen Kjarpa un Bloot väa; aulsoo toom aun Jesus sienen Doot denkjen. Wäajen daut no de Schreft no von Christen velangt woat, dit to fieren, es daut uk rajcht, daut daut daut “Aundenkjen” jenant woat (1Ko 11:20, 23-26).
Hauptvemedla.
Häw.
Daut es waut toom mankem Dieech ooda mank Flissendet, daut et jäaren kaun. Dauts hauptsechlich een Biet von dän väajen Dieech, waut oppjegonen es, waut dan oppbewoat woat fa dän näakjsten Dieech. Enne Bibel woat Häw foaken aus een Jlikjnis jebrukt fa Sind un Vedoawen un uk toom dietlich moaken, daut doa waut jrata woat un sikj aulawäajen vebreet, onen daut et to seenen es (2Mo 12:20; Mat 13:33; Gal 5:9).
Hebräisch; Hebräa.
Hebräa wort daut ieeschte Mol fa Abram (Abraham) jebrukt, om am von de amori̱tische Nobasch to unjascheeden. Dit wort von doa wieda uk jebrukt, wan se von Abraham siene Nokomen räden, waut derch sienen Grootsän Jakob kjeemen. Dee äare Sproak wia Hebräisch. En Jesus siene Tiet wia de hebräische Sproak aul sea met de aramäische Sproak vemischt. Daut wia de Sproak, waut Christus un siene Jinja räden (1Mo 14:13; 2Mo 5:3; Apj 26:14).
Heilich; Heilichkjeit.
Daut es, woo Jehowa von Natua ut es; daut meent, daut hee en aule Stekjen gaunz un goa rein es (2Mo 28:36; 1Sa 2:2; Joh 17:11). Ieeschtemma opp Hebräisch un Griechisch bedieden de Wieed, daut doa waut fa dän heiljen Gott jereinicht un oppoat jesat wort, aulsoo fa dän Deenst fa Jehowa. Dise Bediedunk haud daut, wan daut om soowaut jinkj aus Menschen (Mar 6:20; Apj 3:21), Sachen (Ree 7:12; 11:16; 2Ti 3:15), Städen (Mat 4:5; Apj 7:33; Heb 9:1) un Oabeiten (2Mo 36:4). En de Christelje Griechische Schreften woaren de Wieed “heilich” un “Heilichkjeit” uk jebrukt, wan daut om eenem sien ieejnet reinet Vehoolen jeit (2Ko 7:1; 1Pe 1:15-16).
Heilichtum.
Auljemeen es daut eene Städ oppoat jesat toom aunbäden; eene heilje Städ. Oba meist emma es doa daut Aunbädungszelt ooda de Tempel en Jeru̱salem met jemeent. Daut Wuat woat uk jebrukt fa Gott siene Wonstäd em Himmel (2Mo 25:8-9; 2Kj 10:25; 1Ch 28:10; Opb 11:19).
Heilja Deenst.
Heilja Jeist.
Heiljet (daut Heilje).
Daut es de ieeschte un jratre Stow von daut Aunbädungszelt ooda vom Tempel; dee es jeschetzelt von de bennaschte Stow, daut Gaunz Heilichste. En daut Heilje em Aunbädungszelt wia de goldna Laumpenfoot, de goldna Weiruak-Aultoa, de Desch met daut Opfabroot un daut goldne Jereetschoft. Em Tempel wia en daut Heilje de goldna Aultoa, de tieen goldne Laumpenfeet un de tieen Deschen met daut Opfabroot (2Mo 26:33; Heb 9:2).
Heiljet Jeheemnis.
Henj opplajen.
He̱rmes.
Een griechischa Gott un de Sän von Zeus. He̱rmes wia minkj dee, waut Norechten von de Gotts brocht un de Gott von kluaket Räden. Doawäajen talden se Paulus en Liestra fa He̱rmes (Apj 14:12).
Hero̱des.
Dits de Nomen von eene Kjennichs-Famielje, waut äwa de Juden rejieren deed un waut von de Reema aunjestalt wia. Hero̱des de Groota wia sea bekaunt, wäajen hee dän Tempel en Jeru̱salem fresch oppbud un väl Kjinja leet dootmoaken, wäajen hee Jesus ombrinjen wull (Mat 2:16; Luk 1:5). Hero̱des Archela̱us un Hero̱des A̱ntipas wieren Hero̱des dän Grooten siene Säns. De Säns wieren äwa jewesse Städen en äaren Voda sien Rikj aunjestalt (Mat 2:22). A̱ntipas rejieed äwa eene jewesse Jäajent un wort foaken “Kjennich” jenant. Hee rejieed en dee Tiet, aus Christus sienen Deenst von dreeunhaulf Joa derchfieed, bat en dee Tiet, wua Aposteljeschicht, Kapitel 12 von rät (Mar 6:14-17; Luk 3:1, 19-20; 13:31-32; 23:6-15; Apj 4:27; 13:1). No daut funk Hero̱des Agri̱ppa de 1ta aun to rejieren; daut wia Hero̱des dän Grooten sien Grootsän. Dee rejieed nich fa lang, wäajen Gott sien Enjel dän ombrocht (Apj 12:1-6, 18-23). Dan funk sien Sän, Hero̱des Agri̱ppa de 2da, aun to rejieren bat dee Tiet, aus de Juden sikj jäajen de Reema stalden (Apj 23:35; 25:13, 22-27; 26:1-2, 19-32).
Hero̱des siene Nofolja.
Dee sent uk bekaunt aus Herodieten. Daut wia eene polietische Grupp, waut de Kjennichs von de Hero̱des-Famielje, waut unja de Reema rejieeden, met äare Zielen unjastetten deeden. Woomäajlich jehieeden uk wesse Saduzä̱a to dise Grupp. De Herodieten schauften met de Farisä̱a toop, om jäajen Jesus to gonen (Mar 3:6).
Hieena von dän Aultoa.
Dauts daut, waut bie wesse Aultoaren bie de vea Akjen rutstuak, waut no Hieena leet (3Mo 8:15; 1Kj 2:28; Opb 9:13).
Hoff.
De Hoff rom daut Aunbädungszelt, waut enjetient wia, un lota eena von de Häwa, wua eene Mia rom wia, rom dän Tempel. De Brauntopfa-Aultoa wia opp dän Hoff vom Aunbädungszelt un lota en dän Bennahoff vom Tempel. De Bibel rät uk von Häwa, waut to Hiesa ooda Paulausten jehieeden (2Mo 27:9; 1Kj 7:12; Mat 26:3; Mar 15:16; Opb 11:2).
Hua.
Dauts een Mensch, waut met wäm Sex haft, met dän dee nich befriet es, un jeweenlich fa Jelt. (Daut griechische Wuat fa “Hua” es po̱rne. Daut kjemt von een Wuat häa, waut “vekjeepen” bediet.) Daut Wuat jeit jeweenlich opp eene Fru, oba de Schreft rät uk von Mauns-Huaren. Huaren-Oabeit wia en Moses sien Jesaz gaunz veboden. Fa Jehowa sien Heilichtum kunn nich Jelt jejäft woaren, waut von Huaren-Oabeit kjeem, soo aus daut bie de aundre Velkja wia, waut Tempel-Huaren hauden, om Jelt towäaj to kjrieen (5Mo 23:17-18; 1Kj 14:24). En de Bibel woat daut Wuat “Hua” uk fa Menschen ooda een Volkj ooda eene Organisazion jebrukt, waut opp irjenteene Wajch met Jettadeenst to doonen haben, un oba väajäwen, Gott siene Deena to sennen. Aule faulsche Gloowes oppe Welt, waut “daut Groote Ba̱bel” jenant woat, woat en de Openboarunk aus eene Hua beschräwen, wiels dee sikj met de Harscha von de Welt aufjeft, om Macht un tietelje Sachen to kjrieen (Opb 17:1-5; 1Ch 5:25; Opb 18:3).
Huaga Priesta.
Dit wia de bowaschta Priesta unja daut Jesaz Moses, dee em Nomen von daut Volkj ver Gott kjeem un de Oppsecht haud äwa de aundre Priestasch. Bloos hee kunn en daut Gaunz Heilichste nenngonen, aulsoo en daut bennaschte Poat von daut Aunbädungszelt un lota vom Tempel. Hee jinkj doa bloos een Mol daut Joa nenn aun dän Äwareenmoakungs-Dach. De Wieed “Huaga Priesta” woaren uk fa Jesus Christus jebrukt (3Mo 16:2, 17; 21:10; Mat 26:3; Heb 4:14).
Huararie.
(See SINTELJE SORTEN SEX.)
Huarn (ooda Hieena).
Daut sent Hieena von Tieren, waut aus Kuffels jebrukt worden. Dee worden uk jebrukt toom Eelj, Tint un Sachen toom sikj oppfiksen doa nenn. Dee worden uk jebrukt toom Spell moaken ooda uk aus Blosdinja toom waut aundieden (1Sa 16:1, 13; 1Kj 1:39; Hes 9:2). “Huarn” stald uk foaken Krauft un ennämen un jewennen väa (5Mo 33:17; Mi 4:13; Luk 1:69).
I
Ieeschte Frucht.
Daut Ieeschte, waut eena en eene Arnttiet enbrocht; daut Ieeschte von aules, waut eena kjrieech. Jehowa velangd von de Israeliten, daut dee daut Ieeschte emma am jeewen, aus daut een Mensch wia ooda een Tia ooda daut Ieeschte, waut daut Launt äant brocht. Aus Volkj brochten de Israeliten Gott daut Ieeschte von de Arnt emma bie daut Fast von daut ojjesuade Broot un bie daut Pinjstfast. De Wieed “ieeschte Frucht” worden uk aus een Jlikjnis jebrukt fa Christus un siene jesaulwde Nofolja (1Ko 15:23, Fn.; 4Mo 15:21; Spr 3:9; Opb 14:4).
Ieeschtjebuarna.
Dit woat hauptsechlich jebrukt fa dän elsten Sän von dän Voda. Enne Bibeltiet haud de ieeschtjebuarna Sän eene besondre Iea enne Famielje. Hee kjrieech uk de Veauntwuatunk, daut Haupt enne Famielje to sennen, wan de Voda storf. Jesus wia biejlikj nich bloos de Ieeschtjebuarna von Jehowa; hee wia uk de Ieeschtjebuarna von de gaunze Schepfunk un de Ieeschtjebuarna von de Doodes (1Mo 25:33; 2Mo 11:5; Kol 1:15; Opb 1:5).
Iessopp.
Dauts eene Plaunt met fiene Asta un Bläda, waut jebrukt wort toom bie Reinjungs-Jewanheiten met Bloot ooda Wota spretzen. Bie daut griechische un hebräische Wuat enne Bibel kjennen veschiedne Sorten Plaunten met en sennen. Daut “Iessopp”, wua Johanes 19:29 von rät, wia veleicht aun eenen Aust aunjemoakt ooda daut wia eene Plaunt, waut soonen langen Strampel haud, daut daut Sponzh met dän suaren Wien bat Jesus sien Mul rieekjt (2Mo 12:22; Ps 51:7).
Illierien.
Dauts eene reemische Prowins Nuad-Wasten von Griechenlaunt. Paulus reisd en sienen Deenst soo wiet, daut hee bat doa kjeem; oba doa woat nich jesajcht, aus hee doa prädjen deed ooda bloos bat doa kjeem (Ree 15:19).
I̱srael.
Dauts de Nomen, waut Gott Jakob jeef. Dis Nomen wort uk fa aul Jakob siene Nokomen aus Grupp jebrukt. De Nokomen von Jakob siene 12 Säns worden foaken soo aus dit jenant: “I̱srael siene Säns”, “Hus I̱srael”, “Volkj I̱srael”, “Mana von I̱srael” ooda de “Israeliten”. De Nomen I̱srael wort uk jebrukt fa daut Nuad-Kjennichrikj met de tieen Stam, waut sikj von daut Sied-Kjennichrikj loosmuak. Lota wort de Nomen uk jebrukt fa de jesaulwde Christen: “Gott sien I̱srael” (Gal 6:16; 1Mo 32:28; Apj 4:10; Ree 9:6).
J
Jakob.
Daut wia Isaak un Rebe̱cka äa Sän. Lota jeef Gott am dän Nomen “I̱srael” un hee wort de Staumvoda von daut Volkj I̱srael (waut uk “Israeliten” jenant worden un lota uk “Juden”). Hee wia de Voda von de 12 Säns, waut met äare Nokomen toop de 12 Stam von daut Volkj I̱srael wieren. De Nomen Jakob wort wieda fa daut Volkj I̱srael jebrukt (1Mo 32:28; Mat 22:32).
Jehowa.
Dise Äwasatunk von de Christelje Griechische Schreften haft dän Nomen “Jehowa” 237 Mol bennen. Waut fa Jrind jeft daut, daut dee doabennen es? Dee sent hia oppjerieecht:
1. En de Aufschreften von de Hebräische Schreften, waut en Jesus un en de Apostel äare Tiet jebrukt worden, wia aulawäajen daut Tetragra̱maton bennen (daut sent dise vea hebräische Latren יהוה. Dee stonen fa Gott sienen Nomen).
2. En Jesus un en de Apostel äare Tiet wia daut Tetragra̱maton uk en griechische Äwasatungen von de Hebräische Schreften bennen.
3. En de Christelje Griechische Schreften kaun eena uk foaken läsen, daut Jesus von Gott sienen Nomen räd un dän bekauntmuak (Johanes 17:6, 11-12, 26).
4. De Christelje Griechische Schreften jehieren uk to Gott sien Wuat, krakjt soo aus de Hebräische Schreften. Wudd daut dan nich fonnich sennen, wan Gott sien Nomen en de Hebräische Schreften väakjeem un en de Christelje Griechische Schreften plazlich nich mea?
5. En de Christelje Griechische Schreften kjemt de Aufkjartunk von Gott sienen Nomen väa (Openboarunk 19:1, 3-4, 6).
6. Daut jeft oole judische Schreften, waut wiesen, daut de judische Christen Gott sienen Nomen en äare Schreften brukten.
7. Eenje Bibeljelieede stonen daut too, daut et goot mäajlich es, daut Gott sien Nomen ieeschtemma en de Christelje Griechische Schreften opp dee Städen stunt, wua daut von Varzhen ut de Hebräische Schreften jenomen es.
8. Daut jeft opp äwa 100 Sproaken Bibeläwasatungen, wua Gott sien Nomen en de Christelje Griechische Schreften bennen es.
Daut jeft aulsoo gooden Grunt, Gott sienen Nomen, Jehowa, en de Christelje Griechische Schreften nenntoschriewen. Un krakjt daut haben de Äwasata von dise Bibeläwasatunk jedonen. Dee achten Gott sienen Nomen sea un dee wudden sikj daut nich woagen, en de Schreft irjentwaut uttoloten, waut doa ieeschtemma bennen stunt (Openboarunk 22:18-19).
Jeist.
Daut hebräische Wuat ru̱ach un daut griechische Wuat pneema, waut foaken met “Jeist” äwasat woat, haft miere Bediedungen. Bie jieda Bediedunk jeit daut om waut, waut Menschen nich seenen kjennen, un wua Bewies fäa es, daut doa eene Krauft es, waut sikj bewäacht. Daut hebräische un griechische Wuat woat jebrukt fa (1) Wint, (2) de wirkjende Läweskrauft en de Läwes oppe Ieed, (3) de Krauft von daut biltelje Hoat, waut eenen Mensch drift, Sachen opp eene jewesse Wajch to sajen un to doonen, (4) enjejäwde Norechten, waut von wua komen, waut nich to seenen es, (5) Jeistpersoonen un (6) Gott siene wirkjende Krauft, ooda sienen heiljen Jeist (2Mo 35:21; Ps 104:29; Mat 12:43; Luk 11:13).
Jerajchtichkjeit.
En de Schreft jeit dit doarom, waut Gott fa rajcht un orrajcht talt (1Mo 15:6; 5Mo 6:25; Ze 2:3; Mat 6:33).
Jerechtsdach.
Dauts een bestemda Dach, ooda eene bestemde Tiet, wan jewesse Gruppen ooda Velkja ooda de Menschen auljemeen sikj woaren motten ver Gott veauntwuaten. Daut kaun eene Tiet sennen, wua dee, waut jerecht woaren un dän Doot vedeenen, omjebrocht woaren, un fa eenje kaun daut Jerecht bedieden, daut dee kjennen jerat woaren un fa emma läwen. Jesus Christus un siene Apostel räden von eenen “Jerechtsdach”, waut lota sennen wudd, un doa wudden nich bloos de Läwendje met en sennen, oba uk dee, waut enne Vegonenheit jestorwen wieren (Mat 12:36).
Jesaz.
Met dit kaun Moses sien Jesaz jemeent sennen, waut Jehowa de Israeliten aune 1513 v. Chr. en de Si̱nai-Wiltnis jeef. Foaken sent doa uk de ieeschte fief Bibelbieekja met jemeent, wan daut von daut Jesaz rät (Jos 23:6; Mat 7:12; Luk 24:44; Gal 3:24). Doa kaun uk een eenselnet Jesaz von Moses met jemeent sennen ooda een Gruntsauz vom Jesaz (4Mo 15:16; 5Mo 4:8).
Joch.
Een Holtstekj, waut eene Persoon oppe Schullasch druach, wua aun jieda Sied Sachen opptohenjen jinjen. Ooda daut wia een Holtstekj ooda Främ opp twee Tieren äa Jenekj toom Foarm-Jereetschoft ooda eenen Woagen schlapen (jeweenlich wieren daut Beesta). Wäajen een Sklow foaken een Joch brukt toom schwoare Lausten droagen, wort daut Joch aus Jlikjnis jebrukt fa Sklowarie ooda daut een Mensch dän aundren must unjadon sennen ooda daut dee unjadrekjt wort un lieden must. Wan daut Joch wajchjenomen ooda tweijebroaken wort, dan bedied daut, daut doa wäa friekjeem, wan dee jebungen wia, unjadrekjt un utjenuzt wort (3Mo 26:13; Mat 11:29-30).
Jud.
Soo wort een Mensch jenant, waut von dän Staum Ju̱da wia, nodäm daut daut Kjennichrikj met de tieen Stam I̱srael sikj von de aundre Stam loosjemoakt hauden (2Kj 16:6). Nodäm dee von Ba̱bel veleeten, wort daut jebrukt, wan daut om de Israeliten von veschiedne Stam jinkj, waut trigjreisden no I̱srael (Esr 4:12). Lota wort daut Wuat “Juden” oppe gaunze Welt jebrukt, om de Israeliten von de aundre Sorten Menschen to unjascheeden (Est 3:6). Dit Wuat wort von dän Apostel Paulus uk aus een Jlikjnis jebrukt, aus hee daut utläd, daut et enne Christenvesaumlunk nich wichtich wia, von woone Sort Menschen eena wia (Ree 2:28-29; Gal 3:28).
Ju̱da.
Dit wia Jakob sien vieeda Sän, waut hee met Lea toop haud. Jroz ver Jakob sienen Doot säd hee en siene Profezeiunk verut, daut ut Ju̱da siene Famielje wudd een groota Harscha komen, waut lang rejieren wudd. Aus Mensch wia Jesus een Nokomen von Ju̱da. De Nomen “Ju̱da” wort uk fa dän Staum Ju̱da jebrukt un lota fa daut Kjennichrikj, waut sienen Nomen kjrieech (1Mo 29:35; 49:10; Heb 7:14).
K
Kaldä̱a.
De Menschen, waut de Jäajent enhauden, wua de Ti̱gris-Riefa un de Eufrat-Riefa toopschälen. En de ieeschtemmasche Tiet wia Ur, wua Abraham oppjewossen wia, de wichtichste Staut en de Kaldä̱a äa Launt (Apj 7:4).
Kjeisa.
Daut es een Tietel fa de reemische Harscha. Dee kjemt von dän reemischen Hinjanomen von Ga̱jus Ju̱lius Zä̱sar häa. De Kjeisasch, waut enne Bibel met Nomen jenant woaren sent Augu̱stus, Tibe̱rius un Klaudius. Wan Nero enne Bibel uk nich met Nomen jenant woat, haud hee oba uk disen Tietel. En de Christelje Griechische Schreften woat “Kjeisa” uk fa de Rejierunk jebrukt un fa de Macht, waut dee haft (Mar 12:17; Apj 25:12).
Kjrichsjereetschoft.
Aules, waut een Soldot brukt toom sikj beschitzen, soo aus de Schutz-Hoot, daut Brostschilt, daut Belt, de Schutz-Schajchten un daut Schilt (1Sa 31:9; Ef 6:13-17).
Kor.
Dauts eene Mot fa Flissendet un Drieejet, un daut wia soo väl aus 220 Lieta (58.1 Galoonen/170 Kilo), soo aus se daut ojjefäa kunnen no de Bat-Mot aufmäten (1Kj 5:11; Luk 16:7, Fn.).
L
Ladane Schreftroll (Pergament).
Daut wia Lada von Schop, Kosen ooda Kjalwa, waut reedjemoakt wort toom doa bowen schriewen. Daut wia duarhaufta aus Papierus, un daut wort jebrukt toom de Bibel oppschriewen. De ladane Schreftrollen, waut Paulus sikj aun Timotä̱us bestald, wieren woomäajlich Poats von de Hebräische Schreften. Eenje Schreftrollen von daut Doodje Mäa wieren von Lada (2Ti 4:13).
Latste Doag.
En biblische Profezeiungen woaren dise Wieed jebrukt ooda biejlikj soone, soo aus “daut latste Poat von de Doag”, un daut jeit om eene Tiet un de Sachen, waut doa passieren, jroz ea een Jerecht von Gott kjemt, waut verutjesajcht es (Hes 38:16; Da 10:14; Apj 2:17). Doano, waut fa eene Profezeiunk daut es, kaun daut eene Tiet sennen von een poa Joa ooda väl Joaren. Wua daut daut dolste oppfelt, es, wua de Bibel von “de latste Doag” von onse Tiet rät, aulsoo de Tiet, wan Jesus doa es (2Ti 3:1; Jak 5:3; 2Pe 3:3).
Läwesboom.
Daut wia een Boom em Goaden E̱den. De Bibel jeft nich auntovestonen, daut dis Boom waut en de Frucht haud, waut daut Läwen jäwen kunn. Enne Städ daut stald dis Boom Gott siene Garantie fa eewjet Läwen väa fa dee, dee hee de Frieheit jäwen wudd, von dän to äten. En daut Buak Openboarunk es dis Boom een Jlikjnis fa daut, wua Gott fäa jesorcht haft, om Läwen onen Enj to jäwen (1Mo 2:9; 3:22; Opb 2:7; 22:19).
Leesjelt.
Dauts de Pries, waut doa jetolt woat toom wäm vom Jefenkjnis, von Strof, von Lieden un von Sind friekjeepen un mau rajcht von waut, waut eena schuldich es to doonen. Dit wort nich emma met Jelt betolt (Jes 43:3). Een Leesjelt wort en veschiedne Loagen jefoddat. Biejlikj jehieeden aule ieeschtjebuarne Junges ooda Hee-Tieren en I̱srael Jehowa un wieren fa sienen Deenst oppoat jesat. Om dee frietomoaken von dit, waut see schuldich wieren, must doa een Pries aus Leesjelt jetolt woaren (4Mo 3:45-46; 18:15-16). Wan een jefäadelja Boll nich bewoakt wort un dee dan wäm dootmuak, dan must de Ieejendeema een Leesjelt tolen, soo daut hee nich selfst de Doodesstrof kjrieech (2Mo 21:29-30). Oba wan doa wäa met Fliet wäm dootmuak, dan wort doa kjeen Leesjelt aunjenomen (4Mo 35:31). Daut wichtichste Leesjelt enne Bibel es daut, waut Christus betold, doaderch daut hee sien Läwen aus een Opfa hanjeef, om de jehuarsome Menschen von Sind un Doot frietomoaken (Ps 49:7-8; Mat 20:28; Ef 1:7).
Leetsennen.
En de Bibel meent dit Wuat, eenem sien Denkjen endren un daut eenem daut doabie von Hoaten schod es, woo eena ea jeläft haft, waut eena orrajcht jedonen haft ooda waut eena vesiemt haft to doonen. Een werkjeljet Leetsennen brinjt Frucht, aulsoo daut endat eenem siene Wajch to läwen (Mat 3:8; Apj 3:19; 2Pe 3:9).
Lepra; Leprakranka.
Dauts eene schlemme Hutkrankheit. Enne Schreft es de Leprakrankheit nich bloos daut, waut se vondoag dän Dach aus de Leprakrankheit kjanen; wiels ieeschtemma hauden nich bloos Menschen dise Krankheit, oba dee wia uk aun Kjleeda un Hiesa. Een Mensch met dise Krankheit woat “Leprakranka” jenant (3Mo 14:54-55; Luk 5:12).
Le̱pton (Le̱ptasch).
To de Tiet von de Christelje Griechische Schreften wia daut daut kjlanste judische koppane ooda bronsne Zent (Mar 12:42; Luk 21:2; Fn.).
Lessa.
Glaute ooda aundre kjliene Steena ooda kjliene Bieta Holt, waut doa jebrukt worden toom Entscheidungen moaken. Dise worden en eenen Rock ooda en een Dinkj nennjeschett un dan derchenaunda jerieet. Un daut Loss, waut dan rutfoll ooda rutjenomen wort, dän troff daut. Foaken wort doaver noch jebät (Mat 27:35; Apj 1:26).
Le̱vi; Levi̱t.
Daut wia Jakob sien dredda Sän, waut hee met Lea toop haud; de Nomen Le̱vi wort uk fa dän Staum Le̱vi jebrukt. Von siene dree Säns staumden de dree väaschte levi̱tische Gruppen. Eenjemol jeit daut Wuat “Levi̱ten” opp dän gaunzen Staum, oba jeweenlich woat de Priesta-Famielje von Aaron doa nich met enjetalt. Dän Staum Le̱vi wort kjeen Launt jejäft en daut vesproakne Launt, oba dee kjrieejen 48 Stauten, dee en daut Launt wieren, waut de aundre Stam jekjräajen hauden (5Mo 10:8; 1Ch 6:1; Heb 7:11).
Liedenspol.
Daut kjemt von daut griechische Wuat stauro̱s, waut “oppjerechta Pol” bediet. Aun soonen Pol wort Jesus dootjemoakt. Daut jeft kjeenen Bewies, daut met dit griechische Wuat een Kjriez jemeent es, waut biejlikj hundade Joaren ver Christus von de Heiden jebrukt wort aus een Tieekjen fa äaren Gloowen. Wäajen daut Wuat “lieden” en daut Wuat “Liedenspol” bennen es, haft daut krakjt de Bediedunk von daut griechische Wuat stauro̱s. Un wiels dit Wuat hia jebrukt woat, wiest daut uk, daut Jesus siene Nofolja wudden jekjwält woaren, lieden motten un Schaund derchmoaken (Mat 16:24; Heb 12:2). (See POL.)
M
Mauna.
Dauts daut Äten, waut de Israeliten de 40 Joa enne Wiltnis daut mieeschte eeten. Daut kjeem derch een Wunda von Jehowa un wia jieda Zemorjes oppe Ieed unja dän Deiw; bloos aum Sabat nich. Aus de Israeliten daut toom ieeschte Mol sagen, säden dee: “Waut es dit?”, opp Hebräisch: “Man huʼ?” (2Mo 16:13-15, 35). Jesus räd uk von Mauna aus een Jlikjnis (Joh 6:49-50).
Mazedo̱nien.
Eene Jäajent em Nuaden von Griechenlaunt, waut derch Alexanda dän Grooten sea noppkjeem un selfstendich bleef, bat de Reema daut enneemen. Aus de Apostel Paulus daut ieeschte Mol no Europa reisd, wia Mazedo̱nien eene reemische Prowins. Paulus haft dise Jäajent dree Mol besocht (Apj 16:9).
Me̱dien.
Doa wonden de Menschen, waut von Ja̱fet sienen Sän Ma̱dai aufstaumden; dee siedelden no daut ira̱nische boaje Huachlaunt, waut dan daut Launt Me̱dien wort. Menschen von Me̱dien wieren Pinjsten aune 33 en Jeru̱salem (Apj 2:9).
Menschensän.
Dit steit en de Evangelien ojjefäa 80 Mol bennen, un doamet es Jesus Christus jemeent. Daut Wuat “Menschensän” wiest, daut hee een Mensch wia, aus hee von eene Fru jebuaren wort, un nich eene Jeistpersoon, waut bloos eenen menscheljen Kjarpa haud. Daut wiest uk, daut Jesus daut erfellen wudd, waut en Daniel 7:13-14 oppjeschräwen es. En de Hebräische Schreften wort daut Wuat “Menschensän” fa Hese̱kiel un Da̱niel jebrukt, om dän Unjascheet dietlich to moaken tweschen de stoafelje Mana, waut Gott siene Norecht wiedajeewen, un Gott selfst (Hes 3:17; Da 8:17; Mat 19:28; 20:28).
Messi̱as.
Daut kjemt von daut hebräische Wuat fa “enjesaulft” ooda “de Jesaulwda”. Daut Wuat “Christus” haft deeselwje Bediedunk un kjemt von Griechisch (Da 9:25; Joh 1:41).
Miel.
Dit es eene jewesse Mot lank, waut en de ieeschte Schreften von de Christelje Griechische Schreften bloos en Matäus 5:41 väakjemt. Daut wia woomäajlich de reemische Miel, waut soo lank wia aus 1,479.5 Meeta (4,854 Schoo).
Mi̱nna.
En de Christelje Griechische Schreften wia een Mi̱nna soo väl aus 100 Dra̱chma. Daut wia ojjefäa 340 Graum (10.9 kjlandre Uns [oz t]) (Luk 19:13).
Mirren.
Dauts een scheenrikjendet Kjeen, waut von veschiedne Sorten Spekjastruck ooda kjliene Spekjabeem jenomen wort von de Commiphora-Sort. Mirren wie een Poat von daut, von waut de heilje Saulweelj jemoakt wia. Mirren wort jebrukt toom Kjleeda un Baden enperfumen, un daut wort mank soone Eelj jerieet toom strikjen un mank Kjarpa-Saulw. Daut wort uk met Wien jemischt, om waut toom drinkjen to moaken, waut beteiben deed. Mirren wort uk jebrukt toom de Doodes reedmoaken toom begrowen (2Mo 30:23; Spr 7:17; Mar 15:23; Joh 19:39).
Mo̱loch.
Daut wia een amoni̱tischa Gott; woomäajlich deeselwja aus Ma̱lkam, Mi̱lkom un Mo̱lech (Apj 7:43).
Molsteen.
Daut wia een runda Steen, waut opp eenen aundren meist soonen Steen noppjelajcht wort toom Jeträajd fien moaken to Mäl. Enne Medd von dän unjaschten Steen wia een paussenda Stock bennen, waut derch daut Loch von dän bowaschten Steen kjeem un dän enne Medd hilt. Enne Bibeltiet jeef daut en meist jieda Hus eenen Haunt-Molsteen, waut de Frues brukten. Wiels eene Famielje äa Broot jieda Dach von eenen Haunt-Molsteen aufhonk, veboot Moses sien Jesaz daut, daut irjentwäa dän Molsteen ooda dän bowaschten Steen kunn wua jäajensaten aus eene Garantie. De jratre Molsteena, waut ojjefäa soo jemoakt wieren, worden met Tieren jedreit (5Mo 24:6; Mar 9:42).
Morjen-Stiern.
(See DOAGES-STIERN.)
N
Narden-Eelj.
Daut wia eene diere scheenrikjende Eelj, met eene lichtroode Kalia, waut von de indische Narden-Plaunt jenomen es (Nardostachys jatamansi). Wäajen de Narden-Eelj soo dia wia, wort dee foaken met biljre Eelj jemischt, un eenjemol wort dee uk nojemoakt, waut minkj sull ajchte sennen. Dauts oppfaulent, daut Ma̱rkus un Johanes beid doavon räden, daut et “ajchte Narden-Eelj” wia, waut bie Jesus jebrukt wort (Mar 14:3; Joh 12:3).
Nazare̱na.
Niemon.
Daut wia de ieeschta Dach enne Moonat von dän judischen Kalenda. Daut wia een Dach toom toop sennen un Moltieden utreeden un besondre Opfa brinjen. En lotre Tieden wort dit een wichtjet Laundesfast un de Menschen schauften dän Dach nich (4Mo 10:10; 2Ch 8:13; Kol 2:16).
Ni̱san.
Nodäm de Juden von Ba̱bel trigj wieren, wia dit de niea Nomen fa de Moonat Abi̱b. Daut wia de ieeschte Moonat en de Juden äaren heiljen Kalenda un de säwende Moonat en dee äaren jeweeneljen Kalenda. Daut wia nom vondoagschen Kalenda no vom haulwen Moaz bat em haulwen Aprell (Ne 2:1). Daut judische Passafast wort dän 14den Ni̱san jefieet un krakjt dän Dach fieed Jesus Christus dän Harn sien Owentmol en (Luk 22:15, 19-20). Krakjt aun dän Dach wort hee uk aum Liedenspol omjebrocht (Luk 23:44-46).
O
Ojjesuat.
Daut jeit opp Broot, wua nich Häw mank es (5Mo 16:3; Mar 14:12; 1Ko 5:8).
Opfa.
Waut eena Gott jeft toom eenem siene Dankboakjeit wiesen, toom eenem siene Schult aunerkjanen un toom wada een gooda Frint met Gott sennen. A̱bel wia de Ieeschta, waut Opfa brocht, un von dan haben de Menschen veschiedne Sorten friewelje Opfa jebrocht, wua uk Tieren met en wieren. Aus dan daut Jesaz Moses kjeem, worden de Opfa velangt. Von dan aus Jesus sien Läwen aus een volkomnet Opfa jeef, wieren de Tierenopfa nich mea needich. Oba Christen brinjen Gott doawäajen wieda jeistelje Opfa (1Mo 4:4; Heb 13:15-16; 1Jo 4:10).
Opfabroot.
Daut wieren 12 Bieta Broot, waut en twee Stopsels von 6 Bieta opp dän Desch en de heilje Stow en daut Aunbädungszelt un em Tempel wieren. Dit Broot, waut een Opfa fa Gott wia, wort jieda Sabat met freschet Broot jetuscht. Wan daut Broot doa wajchjenomen wort, kunnen jeweenlich bloos de Priestasch daut äten (2Mo 25:30; 3Mo 24:5-9; 2Ch 2:4; Mat 12:4; Heb 9:2).
Oppfreschungs-Fast.
Daut wia de Joaresdach toom Aunjedenkj aun dän Dach, aus de Tempel jereinicht wort, nodäm daut dee von Anti̱ochus Epi̱fanes wia veorreinicht worden. Daut Fast funk dän 25sten Ki̱slew aun un dieed 8 Doag (Joh 10:22).
Oppsechta.
Dauts een Maunsmensch, waut no de Vesaumlunk oppaust un dee heeden deit; dauts dän siene ieeschte Veauntwuatunk. De Iedee von daut griechische Wuat epi̱skopos es hauptsechlich oppsechten toom beschitzen. En de Christenvesaumlunk jeit daut Wuat “Oppsechta” un “Eltesta” opp dautselwje Aumt. Daut Wuat “Eltesta” (opp Griechisch presbieteros) diet aun, daut de Aunjestalda riepe Ieejenschoften haft, un daut Wuat “Oppsechta” jeit dolla opp dän siene Oppgowen (Apj 20:28; 1Ti 3:2-7; 1Pe 5:2).
Orreinet.
Daut kjemt von daut griechische Wuat akatharsi̱a. Wuatlich jenomen jeit daut om butalichet Orreinet ooda Schwienschet (Mat 23:27). Em bilteljen Senn jeit daut om aule Sorten Orreinet, soo aus bie Sex-Sachen, em Räden, en de Woakjen un bie jeistelje Sachen, biejlikj Aufjetta aunbäden. Doa kaun veschiedne Orreinheit met en sennen, waut nich jlikjen groff es (Ree 6:19; Gal 5:19; Ef 4:19).
P
Paradies.
Dauts een schmocka Park ooda een Goaden, waut soo es aus een Park. De ieeschte Städ, waut soo wia, wia de Goaden E̱den, waut Jehowa fa daut ieeschte Menschenpoa muak. Aus Jesus to dän Vebräakja räd, waut biesied am aum Liedenspol honk, jeef hee auntovestonen, daut de Ieed noch mol wudd een Paradies woaren. Daut schient soo, daut et en 2. Korinta 12:4 von een Paradies enne Tookunft rät un en Openboarunk 2:7 von een himlischet Paradies (Leet 4:13; Luk 23:43).
Passafast.
Daut wia een Joaresfast, waut aun dän 14den Dach en de Moonat Abi̱b (lota “Ni̱san” jenant) jefieet wort aus Aunjedenkj, daut de Israeliten mol wieren von Ägi̱pten friejekomen. Bie daut Passafast wort een Schopkje ooda eene Kos jeschlacht un jebakt, un daut wort dan met betret Jreens un ojjesuadet Broot toop jejäten (2Mo 12:27; Joh 6:4; 1Ko 5:7).
Paulaust-Woaka.
Daut wia eene Grupp reemische Soldoten, waut aunjestalt wia toom dän reemischen Kjeisa bewoaken. Dise Grupp Soldoten wort eene stoakje polietische Macht, wan daut kjeem toom eenen Harscha unjastetten ooda raufsaten (Flp 1:13).
Pestilenz.
Doamet es jieda äwaschlapende Krankheit jemeent, waut sikj bosich un äwa een deel Menschen vespreet un wua de Menschen aun stoawen kjennen (Luk 21:11, Fn.).
Pinjsten.
Daut wia daut tweede von de dree groote Fasten, waut aule judische Maunsmenschen en Jeru̱salem fieren musten. Pinjsten, waut “50sta (Dach)” bediet, es de Nomen fa daut Fast en de Christelje Griechische Schreften. En de Hebräische Schreften woat daut “Arntfast” ooda “Wäakjenfast” jenant. Daut wort dän 50sten Dach no dän 16den Ni̱san jefieet (2Mo 23:16; 34:22; Apj 2:1).
Pol.
Dits een oppjerechta Pol, wua een Mensch fa Strof faustjemoakt wort. Eenje Velkja brukten eenen Pol toom Menschen aun dän ombrinjen ooda toom eenen doodjen Mensch doa aunhenjen aus eene Woarnunk fa aundre ooda aus eene Schaund ver aulem. De Assiera, waut doafäa bekaunt wieren, daut et sea grausome Kjrieja wieren, spekjten de Faustjenomne opp spetz jemoakte Pols opp; toom Buck nenn bat enne Brost. Oba bie daut judische Jesaz wia daut aundasch: Wan doa wäa schuldich wia wäajen soon Schlemmet aus lastren un wäajen Aufjettarie, dan wort dän ieescht jesteenicht ooda sestwoo omjebrocht un dan wort dän Dooden aum Pol ooda Boom jehongen aus eene Woarnunk fa aundre (5Mo 21:22-23; 2Sa 21:6, 9). De Reema bungen dee, waut schuldich wieren, eenjemol eefach aun eenen Pol aun, wua dee dan veleicht noch een poa Doag läwden, bat dee dan fa Weedoag, Darscht, Hunga ooda wäajen de heete Sonn storwen. Eenjemol deeden de Reema dän, waut see beschulcht hauden, uk de Henj un Feet aum Pol aunnoaglen, soo aus see daut bie Jesus deeden, aus see dän ombrochten (Luk 24:20; Joh 19:14-16; 20:25; Apj 2:23, 36). (See LIEDENSPOL.)
Porne̱ia.
(See SINTELJE SORTEN SEX.)
Priesta.
Daut wia een aunjestalda Maun, om Gott sien Veträda to sennen ver daut Volkj, waut hee deend; dee lieed daut Volkj von Gott un siene Jesazen. De Priestasch wieren uk de Veträda von daut Volkj ver Gott; dee opfaden un prachaden fa daut Volkj un deenden aus Vemedla. Ea daut Jesaz Moses oppjestalt wia, deend daut Famieljenhaupt aus Priesta fa siene Famielje. En daut Jesaz Moses wia de Priestaschoft von Mana, waut von Aaron siene Famielje kjeemen un von dän Staum Le̱vi wieren. De äwaje leviti̱sche Mana wieren dise äare Helpa. Aus de niea Bunt jeltich jemoakt wort, wort daut jeistelje I̱srael to een Priestavolkj, wua Jesus Christus de Huaga Priesta es (2Mo 28:41; Heb 9:24; Opb 5:10).
Profezeiunk.
Dauts eene Norecht, waut von Gott enjejäft es, waut daut openboat ooda bekauntmoakt, waut Gott sien Wellen es. Profezeiunk kaun uk eene Lia sennen, woo eena sikj oppstalen saul; daut kaun een Jeboot ooda een Jerecht sennen von Gott; ooda doa woat verutjesajcht, waut doa woat komen (Mat 13:14; 2Pe 1:20-21).
Prowins-Harscha.
Daut wia de väaschta Harscha von eene Prowins, waut unja de väaschte reemische Rejierungsmana wia. Hee haud de Macht äwa Jerechtssachen un de Armee. En siene Prowins haud hee daut mieeschte to sajen, wan daut, waut hee deed, uk unja de Oppsecht wia von de väaschte reemische Rejierungsmana (Apj 13:7; 18:12).
Psalm.
Dauts een Leet toom Gott preisen. Bie Psalmen wort Spell biejedonen un von de Aunbäda jesungen, biejlikj wan se Jehowa Gott bie sienen Tempel effentlich aunbäden deeden (Luk 20:42; Apj 13:33; Jak 5:13).
R
Rechtastool.
Jeweenlich wia daut een huaga Plautform, waut buten wia un Trapen haud toom doa noppgonen. Doa bowen sauten de Beaumte, om met de Häaden Menschen to räden un von doa äare Entscheidungen bekaunttomoaken. Wan daut von “Gott sienen Rechtastool” un von “Christus sienen Rechtastool” rät, dan es daut een Jlikjnis fa Jehowa siene Enrechtunk, de Menschen to rechten (Ree 14:10; 2Ko 5:10; Joh 19:13).
Rein.
Enne Bibel meent daut nich bloos kjarpalich rein sennen, oba uk em Jeisteljen un een reinet Läwen fieren. Daut meent uk rein bliewen ooda wada rein woaren, aulsoo onen Plaken un onen Fäla sennen un frie von aules, waut ons em Jeisteljen ooda em Läwen veorreinjen ooda vedoawen kaun. En daut Jesaz Moses bediet dit Wuat nom Jesaz no rein sennen (3Mo 10:10; Ps 51:7; Mat 8:2, Fn.; 1Ko 6:11).
Ruje Enstalunk.
Daut ennaliche Leeftolich-Sennen un Frädlich-Sennen (ooda daut “Wieekj-Sennen un Frädlich-Sennen”). Daut beschrift, woo daut Denkjen un daut Hoat von wäm es, waut uk doaraun to seenen es, woo dee met aundre omjeit. Daut es oba nich jemeent, daut eena doatoo mott eene stelle Persoon sennen. Daut griechische Wuat fa “ruje Enstalunk” (praietes) bediet, daut eena leeftolich es un Krauft haft ooda siene Krauft unja Kontroll haft. De ruje Enstalunk es een Poat von Gott sienen Jeist siene Frucht (Mat 5:5; Gal 5:23). Aundre plautdietsche Bibeläwasatungen sajen uk “Saunftmoot” ooda “Jelindichkjeit”.
S
Säajel (Stampel).
Dauts een Dinkj, waut jebrukt wort, toom wua een Stampel nenndrekjen (jeweenlich en Leem ooda Wauss). Dit wia toom wiesen, daut et wäm jehieed, daut et opp to veloten wia ooda daut eena bie eene Sach met enstemd. Un daut buach daut väa, daut een Papia ooda irjentwaut aundret, waut eenen Säajel haud, nich kunn veendat woaren; doa wieren uk Däaren un Jräwa met en. To jane Tiet wieren Stampels von waut Hoadet jemoakt (soo aus Steen, Aulfenbeen ooda Holt) un doa wieren Latren ooda een Bilt nennjeschnizt. Een Stampel wort uk aus een Jlikjnis jebrukt toom aundieden, daut eene Sach opp to veloten wia, ooda aus een Tieekjen doafäa, daut eenem waut jehieed, ooda fa waut, waut vestoaken ooda plietsch wia (Mat 27:66; Joh 6:27; Ef 1:13; Opb 5:1; 9:4).
Sabat.
Daut kjemt von daut hebräische Wuat, waut doa bediet “vereiwen” ooda “opphieren”. Dauts de 7da Dach en de judische Wäakj (von Friedach Sonnenunjagank bat Sinowent Sonnenunjagank). Doa worden uk noch aundre Fastdoag em Joa “Sabat” jenant; daut 7de un 50ste Joa worden uk “Sabat” jenant. Aum Sabat sull kjeene Oabeit jedonen, buta de Priestasch äa Deenst en daut Heilichtum. Aun een Sabatjoa sull daut Launt nich beakat woaren un daut Joa kunn een Hebräa von eenen aundren Hebräa nich velangen, siene Schult to betolen. En daut Jesaz Moses jeef daut Räajlen fa dän Sabat, oba dee wieren utjejlikjt. Oba de Gloowesleidasch deeden doa soo bie sacht emma mea Räajlen bie, doawäajen wia daut to Jesus siene Tiet aul sea schwoa fa de Menschen, dän Sabat to hoolen (2Mo 20:8; 3Mo 25:4; Luk 13:14-16; Kol 2:16).
Saduzä̱a.
Daut wia eene wichtje judische Gloowesgrupp, waut von rikje besondre Menschen un Priestasch oppjestalt wia, waut väl doaräwa to sajen hauden, waut em Tempel jedonen wort. Dee hilden sikj nich aun de Farisä̱a äare väle Jewanheiten, waut nich oppjeschräwen wieren, un uk nich aun aundret, waut de Farisä̱a jleewden. De Saduzä̱a jleewden nich aun daut Oppstonen vom Doot ooda daut et Enjel jeef. Dee stalden sikj jäajen Jesus (Mat 16:1; Apj 23:8).
Sak-Kjleet.
Daut wia stiewet Zeich, waut jebrukt wort toom Sakj moaken, biejlikj soone toom Jeträajd nenn. Daut wort jeweenlich von dunkle Kosenhoa jemoakt, un dee wort to jane Tiet aus Kjleedie jebrukt, wan jetruat wort (1Mo 37:34; Luk 10:13).
Sa̱lomo-Stendagank.
To Jesus siene Tiet wia daut een Gank met een Dak, waut aun de oostne Kaunt von dän butaschten Hoff vom Tempel wia. Soo aus se jleewen, wia daut doa noch von dän Tempel jebläwen, waut Sa̱lomo jebut haud. Doa jinkj Jesus, aus daut Winta wia, un doa troffen de ieeschte Christen sikj fa de Aunbädunk (Joh 10:22-23; Apj 5:12).
Sama̱ria.
Daut wia fa ojjefäa 200 Joa de Hauptstaut von daut Nuad-Kjennichrikj I̱srael met de tieen Stam, un daut wia uk de Nomen von de gaunze Jäajent, waut doatoo jehieed. De Staut wort opp eenen Boajch jebut, waut krakjt soo heet. To Jesus siene Tiet wia Sama̱ria de Nomen von eene Prowins, waut tweschen Galilä̱a em Nuaden un Judä̱a em Sieden wia. Jeweenlich jinkj Jesus nich en dee Jäajent prädjen, wan hee opp siene Reisen wia. Oba eenjemol reisd hee doa derch un räd met de Menschen doa. Petrus brukt sienen tweeden bilteljen Schlätel von daut Kjennichrikj, aus de Samari̱ta dän heiljen Jeist kjrieejen (1Kj 16:24; Joh 4:7; Apj 8:14).
Samari̱ta.
Aum Aunfank wia dis Nomen fa de Israeliten, waut von daut Nuad-Kjennichrikj met de tieen Stam wieren. Oba nodäm daut de Assiera Sama̱ria aune 740 v. Chr. enjenomen hauden, wieren doa uk de Utlenda met en, waut de Assiera doa hanjebrocht hauden. To Jesus siene Tiet dochten de Menschen nich aun eene Rauss ooda aun eene Politikj, wan dee disen Nomen hieeden. De Nomen jinkj dolla opp dee, waut to de Gloowesgrupp jehieeden, waut en de Si̱chem- un Sama̱ria-Jäajenden wia. De Aunhenja von dise Grupp hauden wesse Lieren, waut sea väl aundasch wieren aus de judische Lieren (Joh 8:48).
Sanhedri̱n.
Daut wia daut hechste judische Jerecht en Jeru̱salem. En Jesus siene Tiet jehieeden to dän Sanhedri̱n 71 Menschen. Daut wia de Huaga Priesta un soone, waut mol wieren Huaga Priesta jewast. Doa wieren uk soone met en, waut to dän Huagen Priesta siene Famielje jehieeden, un Eltestasch, de Väaschte von de Stam un von de Famieljes un uk de Schreftjelieede (Mar 15:1; Apj 5:34; 23:1, 6).
Saulwen.
Daut hebräische Wuat bediet eefach “met Flissendet enriewen”. De Eelj wort eenen Mensch ooda een Dinkj äwajegoten toom wiesen, daut de Mensch ooda daut Dinkj fa eenen besondren Deenst oppoat jesat wia. En de Christelje Griechische Schreften woat dit Wuat uk fa daut Utjeeten von dän heiljen Jeist jebrukt, bie dee, waut utjewält sent toom em Himmel läwen (2Mo 28:41; 1Sa 16:13; Luk 4:18; Apj 10:38; 2Ko 1:21).
Schreft (Schreften).
De heilje Schreften, Gott sien Wuat. Dise Wieed komen bloos en de Christelje Griechische Schreften väa (Luk 24:27; 2Ti 3:16).
Schreftjelieede.
Daut wieren soone, waut de Hebräische Schreften aufschreewen. En de Tiet aus Jesus no de Ieed kjeem, wia daut aul eene Grupp Lierasch jeworden, waut sikj fa besonda talden un daut Jesaz goot kjanden. Dee wieren jäajen Jesus, un dee hilden sikj dolla aun Menschen-Jesazen aus aun Gott sien Jesaz (Esr 7:6, Fn.; Mar 12:38-39; 14:1).
Schreftroll.
Een langet Blaut von Lada ooda Papierus, waut opp eene Sied beschräwen wia un jeweenlich opp eenen Stock oppjerolt wia. De Schreften worden jeschräwen un dan opp Schreftrollen nojeschräwen. Dit wia de Oat Bieekja, waut se hauden, aus de Bibel oppjeschräwen wort (Luk 4:17-20; 2Ti 4:13).
Seel.
Dit es daut Wuat, waut jeweenlich jebrukt woat fa daut hebräische Wuat ne̱fesch un daut griechische Wuat psieche̱. Wan eena daut unjasieekjt, woo dise Wieed enne Schreft jebrukt woaren, dan woat daut gaunz kloa, daut doa Menschen ooda Tieren ooda daut Läwen von eenen Mensch ooda een Tia met jemeent es (1Mo 1:20; 2:7; 4Mo 31:28; 1Pe 3:20; see uk de Footnooten). Wan daut enne Schreft von daut Wuat ne̱fesch ooda psieche̱ rät, un daut doa om Läwes oppe Ieed jeit, dan es doa soont met jemeent, waut eena aunfoten kaun, seenen kaun ooda soont, waut stoawen kaun. Daut es gaunz aundasch, aus waut väl Gloowes äwa de Seel lieren. Wan daut enne Schreft biejlikj doavon rät, daut eena waut met eenem siene gaunze Seel deit, dan meent daut, daut eena daut met aules deit, waut eena es ooda vom Hoaten ooda met eenem sien gaunzet Läwen (5Mo 6:5; Mat 22:37). Opp eenje Städen kaun daut Wuat ne̱fesch ooda psieche̱ uk eenen Wunsch ooda Hunga bedieden. Met dise Wieed kaun uk een doodja Mensch ooda een doodjet Tia jemeent sennen (4Mo 6:6; Spr 23:2; Jes 56:11; Hag 2:13).
Sekt.
Dauts eene Grupp Menschen, waut sikj aun eene Lia hoolen ooda aun eenen Leida, un daut nogonen, waut see jleewen. Dit wort fa twee Hauptgruppen von daut Judentum jebrukt: de Farisä̱a un Saduzä̱a. De Christen worden von aundre uk “Sekt” jenant ooda “Sekt, waut Nazare̱na heet”. Woomäajlich talden se de Christen fa soone, waut sikj von daut Judentum loosjemoakt hauden. Irjentwanea jeef daut uk en de Christenvesaumlunk Sekten. En de Openboarunk woat noch uzhent von de “Nikolaus-Sekt” jerät (Apj 5:17; 15:5; 24:5; 28:22; Opb 2:6; 2Pe 2:1; Fn.).
Sierien; Siera.
En de Christelje Griechische Schreften wia Sierien eene reemische Prowins un de Hauptstaut wia Antio̱chia. Bie dit Sierien wieren ernoa krakjt deeselwje Jäajenden met en, aus bie daut Sierien, wua de Hebräische Schreften von räden (waut uk “A̱ram” jenant wort). De sierischa Harscha wia uk äwa gaunz Palesti̱na aunjestalt (Luk 2:2; Apj 18:18; Gal 1:21).
Sierte.
Daut sent twee groote flake Mäaplaken aune Kaunt Mäa von daut vondoagsche Tuneesien un Libien, en Nuad-Afrika. De Scheppmana ieeschtemma hauden Angst doa to foaren, wäajen daut doa Sauntklompes jeef, waut von daut Mäa no veschiedne Städen jespeelt worden, un doawäajen wia daut doa onsecha (Apj 27:17).
Sikj met beese Jeista aufjäwen (Hakjsarie, Zaubarie).
Dauts de Gloowen, daut wan de Menschen stoawen, daut dee äare Jeista wiedaläwen un daut dee sikj met de Läwendje unjahoolen kjennen un daut uk doonen, besonda derch eene Persoon (eene Hakjs), waut sikj uzhent met dee aufjeft. Daut griechische Wuat fa “sikj met beese Jeista aufjäwen” es farmaki̱a, un daut bediet wuatlich “Droggs brucken”. Wuarom kjeem daut bat doa, daut dit Wuat fa Hakjsarie jebrukt wort? Wäajen se to jane Tiet Droggs brukten, wan se de beese Jeista aunroopten, om de Krauft to kjrieen, Zaubarie to driewen (1Mo 5:20; Opb 21:8).
Sinago̱g.
Dit Wuat bediet “een Toopkomen”; “eene Vesaumlunk”. Oba en de mieeschte Bibelvarzhen jeit daut opp daut Jebied ooda de Städ, wua de Juden sikj vesaumelden toom de Schreften läsen, prädjen, bäden ooda toom Aunwiesungen kjrieen. En Jesus siene Tiet haud jieda Staut en I̱srael, waut aul een bät jrata wia, eene Sinago̱g un de jratre Stauten hauden mea aus eene (Luk 4:16; Apj 13:14-15).
Sindopfa.
Daut wieren Opfa, waut fa de Sinden wieren, waut nich met Fliet jedonen worden, oba wäajen de Schwakheiten von daut onvolkomne Fleesch. Doatoo worden veschiedne Tierenopfa jebrukt soo aus Bols bat soogoa tome Duwen. Daut wia doano, woo riew deejanja haud, fa dän de Sind äwareen jemoakt wort, ooda en waut vonne Loag dee wia (3Mo 4:27, 29; Heb 10:8).
Sintelje Sorten Sex.
Opp Griechisch es daut porne̱ia. En de Bibel woat dit Wuat jebrukt, un daut meent jewesse Sorten Sex, waut Gott vebeeden deit. Daut wudd soont sennen aus de Ehe bräakjen, Huaren-Oabeit, Sex tweschen soone, waut nich befriet sent, ooda Mana met Mana un Frues met Frues un Sex met Tieren. En Openboarunk woat daut Wuat porne̱ia uk aus een Jlikjnis jebrukt. Daut jeit om eene Gloowes-Hua, waut “daut Groote Ba̱bel” jenant woat. Dise Hua jeft sikj met de Harscha von de Welt auf, om Macht un tietelje Sachen to kjrieen (Opb 14:8; 17:2; 18:3; Mat 5:32; Apj 15:29; Gal 5:19). (See HUA.)
Sinteljet schomplooset Benämen.
Dit kjemt von daut griechische Wuat ase̱lgeia. Daut jeit doarom, daut een Mensch waut deit, waut Gott sien Jesaz sea strenj veuadeelt; un daut deit dee met eene schomploose drieste un veachte Enstalunk. Dauts eene Enstalunk, waut wiest, daut dee Gott un dän siene Jesazen un Väaschreften nich respakjt ooda soogoa veacht. Daut Wuat ase̱lgeia jeit nich om kjliene Fäla (Gal 5:19; 2Pe 2:7).
Soton.
Spaun.
Dauts eene Mot, waut ojjefäa soo lank es aus bie eene utjestrakjte Haunt von de Spetz Dumen bat de Spetz von dän kjlansten Finja. No de Ell-Mot no, waut 44.5 Zentimeeta (17.5 Zoll) es, wudd de Spaun-Mot 22.2 Zentimeeta (8.75 Zoll) lank sennen (2Mo 28:16; 1Sa 17:4).
Spetz.
Een langa Stock met eene schoape iesane Spetz, waut von de Foarma jebrukt wort toom een Tia noporren. Dise Spetz woat uk met de Wieed vejlikj, waut een weisa Mensch sajcht, waut dän Toohiera dan bat doa brinjt, dän weisen Rot notokomen. De Wieed “jäajen de Spetzen stankren”, kjemt doavon, wan een nekjscha Boll jäajen de Spetz stankat, wan dän nojeport woat, un sikj doaderch selfst velazen deit (Apj 26:14; Rech 3:31).
Spruch.
Eene weise Rädensoat ooda eene korte Jeschicht, wua eene Lia bennen es ooda wua eena eene deepe Woarheit met een poa Wieed sajcht. Een biblischa Spruch kaun opp soone Wajch sennen, daut eena sikj daut trajchtdenkjen mott ooda soo aus een Rotsel. Bie eenen Spruch es met en, eene Woarheit opp eene stoakje Wajch to sajen, foaken met Bildasproak. Eenje Sprechwieed sent gaunz jeweenlich jeworden toom äwa wesse Menschen spotten ooda dee veachten (Lie 12:9; 2Pe 2:22).
Stauts-Harscha.
En reemische Omjäajenden wieren de Stauts-Harscha de Aunjestalde von de Rejierunk. Bie dee äare Oppgow wia met en, no Ordnunk to seenen; met Jeltsachen omtogonen; dee rechten, waut daut Jesaz bruaken; un doano seenen, daut de Strof derchjefieet wort (Apj 16:20).
Stenda.
Dauts waut Jebudet, waut steit un een Jebied helt, ooda irjentwaut aundret Jebudet, waut aus een Stenda jetalt woat. En dän Tempel un en de Kjennichs-Jebieda, waut Sa̱lomo bud, worden Stendasch jebrukt (Rech 16:29; 1Kj 7:21). En de Christelje Griechische Schreften woaren Stendasch uk aus een Jlikjnis jebrukt aus eene Stett (1Ti 3:15) ooda eene bliewende Städ (Opb 3:12).
Stiernforscha.
Een Mensch, waut daut utstudieet, woo de Sonn, de Mon un de Stierns sikj mowen, om veruttosajen, waut passieren woat (Mat 2:1).
Sto̱iksche Filoso̱fen.
De sto̱iksche Filoso̱fen wieren eene Grupp, waut dän Filoso̱f Ze̱no nofoljden. Ze̱no siene Meenunk wia, daut eena em Läwen bloos no kloaret Denkjen läwen sull un nich opp Scheengonen un Weedoag achten sull (Apj 17:18).
Strampel.
Dauts een Wuat, waut fa veschiedne Plaunten jebrukt woat, waut jeweenlich opp feichte Städen waussen. Foaken es doamet de Arundo-donax-Plaunt jemeent (Mat 27:29; Opb 11:1).
Strof-Jestal.
Een Strof-Jestal, ooda Klotz, wia toom wäm faust moaken aus Strof. Eenje soone Jestalen wieren bloos toom de Feet faust moaken. Aundre wieren toom dän gaunzen Kjarpa doa gaunz kromm faust moaken; woomäajlich wort doa de Feet, de Henj un dän Hauls faust jemoakt (Jer 20:2; Apj 16:24).
Stroo.
Schluwen ooda Stroo, waut biem Draschen un Utsteewen von de Kjieena jetrant woat. Stroo woat uk aus Jlikjnis jebrukt fa soont, waut nuscht wieet es ooda kjeena haben well (Ps 1:4; Mat 3:12).
T
Tale̱nt.
Een hebräischet Tale̱nt wuach 34.2 Kilo (75.5 Punt [lb]; 91.75 kjlandre Punt [lb t]; 1,101 kjlandre Uns [oz t]). Een griechischet Tale̱nt wia leichta; daut wuach ojjefäa 20.4 Kilo (44.8 Punt [lb]; 54.5 kjlandre Punt [lb t]; 654 kjlandre Uns [oz t]) (1Ch 22:14; Mat 18:24).
Ta̱rtarus.
Dit Wuat kjemt en de Christelje Griechische Schreften väa, un daut jeit nich om eene werkjelje Städ, oba om de Omstend, en dee de ontrue Enjel en No̱ah siene Tiet tostonen kjeemen. Daut wia soo aus een Jefenkjnis, wua dee bejrenst worden. De Heiden hauden sikj utjedocht, daut de Ta̱rtarus een Jefenkjnis unja de Ieed wia un daut et eene diestre Städ fa de kjlandre Gotts wia. De Wieed en 2. Petrus 2:4 “em Ta̱rtarus nennjeschmäten” (waut von tartaro̱o äwasat woat), bedieden nich, daut “de Enjel ..., waut sindjen deeden”, en disen utjedochten Ta̱rtarus tostonen kjeemen. Enne Städ daut jeft daut auntovestonen, daut Gott äant äare Väarajchten un äare Städ em Himmel wajchneem un dee en äa Denkjen en daut deepste Diestre nennjejäft haft, daut dee Gott sien dachet Väanämen nich vestonen kjennen. No de Schreft no es daut Enj, waut dee auftowachten haben, sea diesta: un daut es, daut dee woaren venicht woaren toop met äaren Harscha, dän Soton un Beesen Fient, fa emma un eewich. Doawäajen es de Ta̱rtarus de gaunz läachsta Omstaunt, en dee dise ojjehuarsome Enjel kaun nennjejäft woaren. Dit es nich dautselwje aus de Aufgrunt, wua Openboarunk 20:1-3 von rät.
Tempel.
Daut wia daut Jebied en Jeru̱salem, waut de Israeliten äare Hauptstäd wia fa de Aunbädunk. Dit Jebied wia doa enne Städ daut Aunbädungszelt, waut to droagen jinkj. De ieeschta Tempel wort von Sa̱lomo jebut un wort von de Babelo̱nia venicht. De tweeda Tempel wort von Seruba̱bel jebut, nodäm se von Ba̱bel friekjeemen un dee wort lota von Hero̱des dän Grooten fresch oppjebut. Eenjemol woat de Tempel uk daut “Hus” jenant (Mat 21:13; 1Ch 29:1; 2Ch 2:4; Mat 24:1; Luk 11:51).
Tieekjen.
Tieenden.
Dauts een tieendet Poat ooda 10 Prozent, waut jejäft ooda betolt must, besonda wäajen Gloowessachen (5Mo 26:12; Mal 3:10; Mat 23:23; Heb 7:5). Daut Jesaz Moses velangd, daut se von äare Arnt un von daut, waut äare Häaden Tieren mea jeworden wieren, jieda Joa daut tieende Poat de Levi̱ten jeewen toom dee unjastetten. Un de Levi̱ten jeewen de Priestaschoft von Aaron dän Tieenden von daut tieende Poat, waut see jekjräajen hauden toom dee unjastetten. Doa wort uk noch bie eenje aundre Sachen dän Tieenden jejäft. Dän Tieenden jäwen woat von Christen nich velangt.
Toppstrikja.
Dauts eena, waut Gropes, Teetich un aundre ieedne Dinja moakt. Daut hebräische Wuat fa “Toppstrikja” bediet wuatlich: “eena, waut waut formen deit”. De Kontroll, waut de Toppstrikja äwa dän Leem haft, woat foaken met Jehowa siene Macht vejlikjt, waut hee aus Hechsta äwa eenselne Menschen haft un uk äwa de Velkja (Jes 64:8; Ree 9:21).
Trompeet.
Daut wia een Blosdinkj toom nennpusten, waut von Selwa ooda soowaut jemoakt wia. Dee wort jebrukt toom een Tieekjen jäwen un fa Musikj. En de Openboarunk es daut Jeblos von Trompeeten foaken doa met en, wan een Strofjerecht von Jehowa bekauntjemoakt woat ooda bie aundre wichtje Sachen, waut passieren un waut von Gott komen (1Ko 15:52; Opb 8:7 – 11:15).
Truaren.
Daut es de Trua, waut eena wiest, wan doa wäa jestorwen es ooda wäajen waut aundret Schlemmet. Enne Bibeltiet hauden se de Jewanheit, fa eene jewesse Tiet to truaren. Soone, waut truaden, roaden lud un hauden besondre Kjleeda aun. Dee schedden sikj Ausch oppem Kopp, reeten äare Kjleeda twei un schluagen sikj oppe Brost. Eenjemol worden fa een Bejrafnis uk uzhent soone aunjenomen toom truaren (Est 4:3; Mat 11:17; Mar 5:38; Joh 11:33; Opb 21:4).
V
Väaschta Enjel.
Dit es de Bediedunk von daut Wuat “Erzenjel”. Wan “Erz-” ver een Wuat steit, meent daut “de Väaschta” ooda “Hechsta”. Enne Bibel woat dit Wuat emma bloos opp Eenzol jebrukt un daut wiest, daut et mau eenen eensjen väaschten Enjel jeft. Un de Bibel sajcht mau rajcht, woo dis Enjel heet; daut es Mi̱chael (Da 12:1; Jud 9; Opb 12:7).
Väaschta Priesta.
En de Hebräische Schreften es dit een aundra Tietel fa “Huaga Priesta”. Dauts goot mäajlich, daut “väaschte Priestasch” en de Christelje Griechische Schreften opp de Väaschte von aule Priestasch jeit. Woomäajlich wieren hia uk dee met en, waut mol wieren Huage Priestasch jewast, un uk de Väaschte von de 24 Priesta-Gruppen (2Ch 26:20; Esr 7:5; Mat 2:4; Mar 8:31).
Veeenjungs-Dakjsel.
Daut wia daut Dakjsel von dän Bundeskausten. Ver dit deed de Huaga Priesta aun dän Äwareenmoakungs-Dach daut Bloot von de Sindopfa vespretzen. Daut hebräische Wuat kjemt von een Tietwuat, waut doa bediet: “(de Sind) toodakjen”, ooda veleicht: “(de Sind) wajchweschen”. Daut Veeenjungs-Dakjsel wia von de reine Golt un doabowen wieren twee Cheru̱ben; opp jieda Enj eena. Eenjemol woat doa uk bloos jesajcht: “daut Dakjsel” (2Mo 25:17-22; 1Ch 28:11; Heb 9:5).
Vemedla.
Vepitschen.
En de Christelje Griechische Schreften jeit daut opp schlonen ooda veheiwen met eene Pitsch, waut opp Enj Knoppes ooda Hachels haud (Joh 19:1).
Verendach-Komen.
Soo aus dit enne Bibel jebrukt woat, jeit dit doarom, daut doa waut opjedakjt woat, ooda daut eena eenen kloaren Bewies seenen kaun, biejlikj daut doa wäa aunfangt to rejieren un siene Macht brukt. Dit woat jebrukt, wan daut om dee Tiet jeit, aus Jesus Christus oppe Ieed wia, un besonda fa veschiedne Sachen, waut doa passieren en dee Tiet, wan hee doa es met Kjennichs-Macht (2Ti 1:10; 4:1).
Vesaumlungshelpa.
Dauts eene Äwasatunk von daut griechische Wuat dia̱konos, waut foaken met “Deena” äwasat es. “Vesaumlungshelpa” sent dee, waut doa deenen toom de Eltestaschoft en de Vesaumlunk halpen. Soona mott daut nokomen, waut de Bibel von eenen Vesaumlungshelpa velangt, daut dee kaun disen Deenst doonen (1Ti 3:8-10, 12).
Vesaumlunk.
Eene Grupp Menschen, waut wäajen irjenteene Uasoak toopkjemt. En de Hebräische Schreften jeit daut Wuat “Vesaumlunk” jeweenlich opp daut Volkj I̱srael. Oba eenjemol jeit daut uk opp de Veauntwuatelje enne Vesaumlunk. En de Christelje Griechische Schreften jeit daut eenjemol opp eenselne Christenvesaumlungen, oba mieeschtens opp aule Vesaumlungen toop (1Kj 8:22; Apj 9:31; Ree 16:5).
W
Wajch.
En de Bibel jeit dit Wuat doaropp, woo eena sikj vehelt ooda waut fa een Läwen eena fieet, waut Jehowa entwäda fa goot ooda schlajcht talt. Von dee, waut Jesus Christus siene Nofolja worden, wort jesajcht, daut dee to “dän Wajch” jehieeden, wiels dee läwden opp soone Wajch, daut et bie dee daut ieeschte kjeem, dän Gloowen aun Jesus Christus un sien Biespel notodoonen (Apj 19:9).
Weiruak.
Dauts eene Mischunk von Kjeen un Balsam, waut sacht vebrent un een scheenet Jeroch jeft. En daut Aunbädungszelt un em Tempel wort besondra Weiruak jebrukt, waut von vea Sorten Kjriedarie jemoakt wia. Dit wort zemorjes un zeowes opp dän Weiruak-Aultoa en daut Heilje vebrent. Un aun dän Äwareenmoakungs-Dach wort dit en daut Gaunz Heilichste vebrent. Dit wia een Jlikjnis doafäa, daut Gott de Jebäda von siene true Deena aunneem. Weiruak to vebrennen, wort von Christen nich velangt (2Mo 30:34-35; 3Mo 16:13; Opb 5:8).
Weiruak-Dinja.
Dinja, waut von Golt, Selwa ooda Koppa jemoakt wieren un em Aunbädungszelt un em Tempel jebrukt worden toom Weiruak vebrennen un toom de Kolen vom Aultoa wajchnämen un de vebrende Dochten von dän goldnen Laumpenfoot wajchmoaken (2Ch 26:19; Heb 9:4).
Weiruak (witta Weiruak).
Dauts drieeja Boomzieropp (Kjeen) von Beem un Struck, waut von de Boswellia-Sort es. Wan daut vebrent wort, jeef daut een seetet Jeroch. Von dit Kjeen wort de heilja Weiruak jemoakt, waut em Aunbädungszelt un em Tempel jebrukt wort. Daut wort uk bie Jeträajd-Opfa jebrukt un opp jieda Stopsel von daut Opfabroot jelajcht, waut en daut Heilje wia (2Mo 30:34-36; 3Mo 2:1; 24:7; Mat 2:11).
Weisheit.
En de Schreft bediet daut Wuat “Weisheit”, daut eena om eene Sach krakjt omweet un dee werkjlich vesteit un doaderch daut Rajchte entscheiden kaun. Een weisa Mensch kaun daut, wua hee omweet un werkjlich vesteit, brucken toom Trubbels fiksen, toom Jefoaren väabieejen ooda toom dee utem Stich gonen. Dee kaun uk Sachen volbrinjen, waut hee sikj väajenomen haft, ooda aundre tooroden, daut to doonen (Spr 1:2; 8:1; Mat 11:19; Luk 11:31; Ree 11:33).
Welt-Enrechtunk.
Daut kjemt von daut griechische Wuat aio̱n. Daut jeit doarom, woo daut enne Welt jroz dreit ooda om eene bestemde Tiet ooda eene bestemde Tiet lank, waut dän Unjascheet moakt von eene Tiet bat de Aundre. De Bibel rät von “dise Welt-Enrechtunk” un daut jeit doaropp, woo daut auljemeen enne Welt dreit un woo de Menschen sikj vehoolen (2Ti 4:10). Derch dän Bunt von daut Jesaz fieed Gott eene Enrechtunk en, waut eenje veleicht de “Israeliten-Tiet” ooda de “Juden-Tiet” nanen. Gott brukt Jesus Christus un dän sien Opfa toom eene aundre Enrechtunk enfieren, wua daut mieeschte de Vesaumlunk met jesaulwde Christen met en wia. Met dit funk eene niee Tiet aun, wua daut om daut Werkjelje jinkj, wua de Bunt von daut Jesaz aul een Schauten fäa wia. Wan daut Wuat “Enrechtunk” en Meazol jebrukt woat, dan jeit daut om veschiedne Welt-Enrechtungen, ooda woo Sachen jroz enne Welt dreien, un waut fa Enrechtungen doa mol wieren un noch sennen woaren (Mat 24:3; Mar 4:19; Ree 12:2; 1Ko 10:11).
Wieetvolle Steena.
Ametiest: Dee haft eene rootbleiwe Kalia (Opb 21:20).
Beriel: Jeweenlich es dee jäl-jreen, oba eenjemol haft dee uk aundre Kalieren ooda es onen Kalia (Opb 21:20).
Hiazient: Dee haft eene dunkelbleiwe Kalia (Opb 21:20).
Ja̱spies: Dee kaun veschiedne Kalieren haben; woomäajlich deed dee derchschienen (Opb 4:3; 21:11, 18-19). Eenje sajen, daut met daut griechische Wuat een Diamaunt jemeent es.
Kalzedo̱n: Dee es derchsechtich ooda deit derchschienen un dee haft veschiedne Kalieren (Opb 21:19).
Kriesoli̱t: Dee es derchsechtich ooda deit derchschienen un es jäl-jreen (Opb 21:20).
Kriesopra̱s: Dee deit derchschienen un es aupel-jreen (Opb 21:20).
Sa̱fier: Dee haft woomäajlich eene bleiwe Kalia (Opb 21:19).
Sa̱rder: Dee deit derchschienen un es rootbrun (Opb 4:3; 21:20).
Sardo̱niks: Dee haft malkj-witte Striepen un es derchsechtich, waut en root, Golt ooda brun nennschient (Opb 21:20).
Smara̱gd: Dee es derchsechtich, waut en jreen nennschient (Opb 4:3; 21:19).
Topa̱s: Dee kaun onen Kalia sennen ooda met eene veschiedne Kalia. De Kalia es mieeschtens soo wien-jäl (Opb 21:20).
Wienlada.
Daut wia een Sak von een gaunzet Tierenlada jemoakt, soo aus von Kosen ooda Schop, un wort jebrukt toom Wien oppbewoaren. Wien wort en niee Wienladasch nennjegoten, wiels de Wien jäad un doamet jeef daut en de Wienladasch Druck. Freschet Lada kunn rakjen, oba oolet Lada wia hoat un wudd met dän Druck oprieten (Jos 9:4; Mat 9:17).
Wienpras.
Jeweenlich wieren daut twee Lajcha (Träaj ooda Trochs), waut en eenen Kaulkj-Steen nennjehakt wieren. Een Loch wia hecha aus daut aundre un von daut Hechste wort et aufjeleit no daut Läajre. Wan de Wiendruwen en daut hechre Loch vekjwatscht worden, dan schäld de Supp en daut läajre Loch nenn. Daut Wuat “Wienpras” woat uk aus Jlikjnis jebrukt fa Gott sien Jerecht (Opb 19:15).
Woagen.
Woaka.
Dauts eena, waut doano opppaust, daut de Menschen ooda Hab un Goot nich met eenst Schoden kjrieen. Dauts foaken de Nacht, wan dee woakt, un dee moakt een Jelud, wan doa eene Jefoa es. Woaka wort foaken opp de Stautsmieren un Torms aunjestalt, om soone to beoobachten, waut doa hankjeemen, ea dee dicht bie wieren. Daut jeef uk Woaka mank de Soldoten (Mat 27:65; 28:4).
Woasaja.
Een Mensch, waut behaupt, de Tookunft veruttosajen. Enne Bibel sent daut biejlikj Zauba-Priestasch, Stiernforscha un soo wieda (3Mo 19:31; 5Mo 18:11; Apj 16:16).
Wunda.
Daut es, wan doa waut passieet, wua eene jratre Krauft hinja es, aus waut de Menschen verheipts kjanen, un waut butakaunt menschelje Krauft es. Soone Wieed aus “Tieekjens” un “Wunda” woaren enne Bibel eenjemol fa dautselwje jebrukt (Mat 11:20; Apj 4:22; Heb 2:4).
Z
Zaubra.
Dauts een Mensch, waut soone Macht brukt, waut doafäa bekaunt es, daut dee von de beese Jeista kjemt (Apj 13:6).
Zepta.
Dauts een Stock von eenen Harscha, waut een Tieekjen es von siene Kjennichs-Macht (1Mo 49:10; Heb 1:8).
Zeus.
Daut wia de hechsta Gott von de Griechen äare Gotts. En Liestra dochten se, daut Ba̱rnabas Zeus wia. Dicht bie Liestra haben se Jeschräwnet von ieeschtemma jefungen, wua daut von “Zeus siene Priestasch” un “Zeus, dän Sonnen-Gott” rät. Aun daut Schepp, met woont Paulus von de Insel Ma̱lta wajchreisd, wia de Jestault aun von “Zeus siene Säns”, daut Brooda-Poakje Ka̱stor un Po̱llux (Apj 14:12; 28:11).
Zi̱on; Zi̱on-Boajch.
Dauts de Nomen von de vesechade Staut von Je̱bus, wua de Jebusi̱ta wonden. Dee wia opp dän Eewa Sied-Oosten von Jeru̱salem. Nodäm daut David de Staut enjenomen haud, bud hee sien Kjennichs-Hus doa, un daut wort dan de “Davids-Staut” jenant (2Sa 5:7, 9). Zi̱on wort fa Jehowa besonda dan een heilja Boajch, aus David dän Bundeskausten doa hanbrocht. Lota wia bie disen Nomen uk de Tempeljäajent opp dän Mori̱ja-Boajch met en un eenjemol uk de gaunze Staut Jeru̱salem. En de Christelje Griechische Schreften woat Zi̱on foaken uk aus een Jlikjnis jebrukt (Ps 2:6; 1Pe 2:6; Opb 14:1).
