E TOREN DI VIGILANSIA

Bon Regalo pa un Rei

Papiamentu (Kòrsou)
Bon Regalo pa un Rei
https://cms-imgp.jw-cdn.org/img/p/2015172/univ/art/2015172_univ_sqr_xl.jpg

Bon Regalo pa un Rei

Bon Regalo pa un Rei

“Algun astrólogo di Oriente a bini . . . habri nan kahanan di tesoro i dun’é regalo: oro, sensia blanku i mira.”—Mateo 2:1, 11.

KIKO lo bo regalá un persona hopi importante? Den tempu bíbliko, algun supstansia aromátiko * tabata bal mes tantu ku oro. Asta nan tabata usa esakinan komo regalo pa un rei. P’esei, dos di e regalonan ku e astrólogonan a duna e “rei di e hudiunan” tabata supstansianan aromátiko.—Mateo 2:1, 2, 11.

Zeta di Bálsamo

Beibel ta konta tambe ku ora e reina di Saba a bishitá Salomon, el a “duna rei shent’i binti talento di oro i un kantidat masha grandi di speserei [òf, “zeta di bálsamo,” NW] * i piedra presioso; nunka tabatin speserei asina manera esnan ku reina di Saba a duna Rei Salomon.” (2 Krónikanan 9:9) Otro reinan tambe a manda zeta di bálsamo komo regalo pa Salomon.—2 Krónikanan 9:23, 24.

Dikon supstansia- i otro produktonan aromátiko tabatin asina tantu balor i tabata asina karu den tempu bíbliko? Esei ta pasobra nan tabata hunga un ròl importante den entre otro tratamentu di beyesa, seremonia religioso i preparashon pa entiero. (Wak e kuadro “ Uso di Supstansia Aromátiko den Tempu Bíbliko.”) Ademas, nan tabata karu pasobra tantu e demanda komo e kosto di transporte i merkadeo tabata haltu.

VIA E DESIERTO DI ARABIA

Kasia

Den tempu bíbliko, algun yerba di holó dushi tabata krese den e Vaye di Hordan. Pero, tabatin otronan ku mester a ser importá for di otro pais. Beibel ta menshoná un variedat di produkto aromátiko. Entre esnan di mas konosí tin asafran, álue, * bálsamo, kané, olíbano i mira. Tambe tabatin algun ku hende tabata usa pa sasoná kuminda manera komino, menta i eneldo.

Di unda e yerba- i matanan eksótiko akí tabata bini? Wèl, nan tabata importá álue, kasia i kané for di e paisnan ku awe nos konosé komo China, India i Sri Lanka. Mira i olíbano, por ehèmpel, tabata bini di palu i mata ku tabata krese den e áreanan di desierto entre Arabia i Somalia, na Afrika. I nardo tabata un produkto di India ku e region di Himalaya so tabata produsí.

Asafran

Pa e produktonan akí por a yega Israel, hopi di nan mester a bini via Arabia. The Book of Spices ta splika ku esaki ta un di e motibunan pakiko Arabia a bira e úniko pais ku tabata transportá merkansia entre ost i wèst durante e dos mil añanan promé ku Kristu. Na Negèv, zùit di Israel, arkeólogonan a deskubrí statnan di antigwedat, fòrtinan i lugánan kaminda e karavananan tabata para. E sitionan akí ta indiká e ruta ku e komersiantenan di produktonan aromátiko tabata kue. Segun un informe di World Heritage Centre di UNESCO, e sitionan akí tambe “ta mustra kon lukrativo e negoshi di [transportá merkansia] for di zùit di Arabia te na e region Mediteráneo tabata.”

“Komo ku produktonan aromátiko tabata fásil pa transportá, karu i hopi gustá, tabatin un bon merkado pa nan.”—The Book of Spices

Ku frekuensia, karavananan bon kargá ku supstansianan aromátiko tabata rekoré distansianan largu di mas o ménos 1.800 kilometer dor di Arabia. (Yòb 6:19) Beibel ta menshoná un karavana di komersiante ismaelita ku tabata hiba “speserei, bálsamo i mira” for di Galaad pa Egipto. (Génesis 37:25) Ta ku e komersiantenan ei e yu hòmbernan di Yakòb a bende nan ruman hòmber, Yosef, komo katibu.

“E SEKRETO DI KOMERSIO MIHÓ WARDÁ NA MUNDU”

Eneldo

Pa hopi siglo, e komersiantenan arabir tabatin kontrol riba gran parti di e komèrsio di supstansianan aromátiko. Nan a bira e úniko bendedónan di esnan ku tabata bini di Asia, manera kasia i kané. Pa evitá ku e habitantenan di e region mediteráneo lo a hasi negoshi direktamente ku e hendenan ku tabata suministrá e produktonan akí den Ost, e arabirnan a plama yen di mito i kuenta ku nan a inventá tokante e supuesto peligernan ku nan tabata pasa aden pa haña esakinan. The Book of Spices ta bisa ku e lugá for di unda nan tabata haña produktonan aromátiko “probablemente tabata e sekreto di komèrsio mihó wardá na mundu.”

Komino

Ki kuenta e arabirnan tabata konta? Herodoto, un historiadó griego di siglo 5 promé ku Kristu, a konta di paranan spantoso ku tabata traha nèshi di stòki di kané riba baranka kaminda hende no por a yega. Tambe el a konta ku e hòmbernan ku tabata buska e speserei presioso akí tabata pone djònki di karni na pia di e seru. E paranan hambrá tabata bai ku asina tantu karni den nan nèshi ku e nèshi tabata plama for di otro i basha abou. E ora ei e hòmbernan por a kore piki e stòkinan di kané i bende nan ku e komersiantenan. E kuentanan akí a plama tur kaminda. Segun The Book of Spices, “supuestamente pikimentu [di kané] tabata peligroso i p’esei e tabata asina karu.”

Menta

Ku tempu, e sekreto di e arabirnan a sali na kla i mas hende a kuminsá importá e produktonan akí. Pa siglo ún promé ku Kristu, e stat Aleksandria na Egipto a bira un haf grandi i un sentro importante di komèrsio di produktonan aromátiko. Unabes ku e nabegantenan di e barkunan romano a siña kon pa probechá di e bientunan di e temporada di áwaseru di Oséano Indio, nan por a nabegá for di diferente haf di Egipto pa bai India. Komo resultado, tabatin hopi mas produkto eksótiko disponibel i e preisnan a baha.

Awendia supstansianan aromátiko no tin e mesun balor ku oro i nos lo no pensa mes di regalá un rei e kosnan akí. Tòg, miónes di hende ta sigui usa nan den kolonia, remedi i pa duna kuminda smak. Awe, meskos ku míles di aña pasá, e aroma dushi ku e supstansianan akí ta produsí ta pone ku te ainda hende ta gusta nan.

Kané

^ par. 3 Algun Beibel ta tradusí e ekspreshon ‘supstansia aromátiko’ komo “speserei.” Pero den e idioma original e ekspreshon akí ta referí mayoria di biaha na produktonan di mata i yerba ku ta hole dushi i no na speserei pa sasoná kuminda.

^ par. 4 Aki, “zeta di bálsamo” ta referí na zeta perfumá òf na supstansia manera leim ku ta hole dushi ku hende tabata saka for di algun palu i mata.

^ par. 7 E palabra álue ta bini di e palabra griego ‘aloe.’ E álue di Beibel akí no ta e mesun mata ku nos konosé komo álue òf sentebibu (Aloe vera).