A4

E Nòmber di Dios den Skritura Hebreo

E manera ku tabata skirbi e nòmber di Dios na antiguo hebreo; e hudiunan tabata usa e tipo di lèternan akí promé ku nan a ser deportá pa Babilonia

E manera ku tabata skirbi e nòmber di Dios na hebreo; e hudiunan tabata usa e tipo di lèternan akí despues ku nan a ser librá for di Babilonia

E nòmber di Dios ta aparesé kasi 7.000 biaha den Skritura Hebreo. E kuater konsonantenan hebreo akí, יהוה, ta para pa e nòmber di Dios. E kuater lèternan ei ta konosí komo Tetragrámaton. Den e tradukshon akí, esta, Tradukshon di Mundu Nobo, a tradusí e kuater lèternan ei komo “Yehova.” Den Beibel, e nòmber “Yehova” ta aparesé mas tantu biaha ku kualke otro nòmber. Ta bèrdat ku e hendenan ku Dios a inspirá pa skirbi Beibel a usa vários título pa referí na Dios, manera “Todopoderoso,” “Dios Haltísimo” i “Señor.” Pero e úniko nòmber personal ku nan a usa pa Dios tabata e Tetragrámaton.

Ta Yehova Dios mes a sòru pa e hendenan ku a skirbi Beibel usa su nòmber. Por ehèmpel, Yehova a inspirá Profeta Yoèl pa skirbi lo siguiente: “Tur hende ku hasi orashon na Yehova usando su nòmber lo ser salbá.” (Yoèl 2:32) Anto Dios a laga un salmista skirbi: “Laga tur hende sa ku bo nòmber ta Yehova i ku ta abo so ta Dios Haltísimo riba henter tera.” (Salmo 83:18) Salmo ta un buki di Beibel ku ta kontené hopi teksto poétiko ku e pueblo di Dios mester a kanta òf resitá. Den Salmo so kaba, bo ta haña e nòmber di Dios mas o ménos 700 biaha. Pero awor, dikon hopi tradukshon di Beibel no ta usa Dios su nòmber? Dikon e tradukshon akí ta usa “Yehova” pa Dios su nòmber? I kiko e nòmber di Dios, Yehova, ta nifiká?

Un fragmento di e buki Salmo den un Ròl di Laman Morto. E ròl ta data di entre aña 1 pa aña 50 despues di Kristu. E teksto ta skirbí ku e tipo di lèter hebreo ku e hudiunan tabata usa despues ku nan a ser librá for di Babilonia, pero bo por mira kla ku Tetragrámaton sí ta skirbí vários biaha ku e tipo di lèter di antiguo hebreo

Dikon hopi tradukshon di Beibel no ta usa Dios su nòmber? Tin vários motibu. (1) Tin hende ta haña ku Dios Todopoderoso no tin mester di un nòmber úniko pa identifik’é. (2) Tin otro hende ku a laga un tradishon hudiu influensiá nan: Nan no ta usa e nòmber di Dios pa no resultá ku nan ta us’é na un manera indigno. (3) I tin hende ta pensa ku ta mihó usa un título manera “Señor” òf “Dios” pasobra nos no sa presis kon hende tabata pronunsiá e nòmber di Dios. Pero niun di e motibunan ei no ta bálido. Ban wak dikon.

  •   Di promé, e hendenan ku ta bisa ku Dios Todopoderoso no tin mester di un nòmber úniko no ta tene kuenta ku algu masha importante: E nòmber di Dios ta den e manuskritonan antiguo di Dios su palabra; algun di e manuskritonan ei ta data di promé ku tempu di Kristu, i te ainda nan ta eksistí. Manera a ser menshoná kaba, Dios mes a sòru pa e eskritornan skirbi su nòmber un 7.000 biaha den su palabra. Pues, ta opvio ku e ke pa nos sa su nòmber i us’é.

  •   Di dos, e traduktornan ku a kita e nòmber di Dios for di den Beibel komo muestra di rèspèt pa tradishon hudiu no a tene kuenta ku e siguiente detaye masha importante: Aunke algun eskriba hudiu no tabata ke menta nòmber di Dios, nan no a keda sin us’é den nan kopianan di Beibel; nan a skirbié sí. E nòmber di Dios ta bini vários biaha den algun ròl antiguo ku a ser deskubrí na Qumran, ku ta keda pegá ku Laman Morto. Anto pa indiká indirektamente unda e nòmber di Dios ta den e teksto original, e traduktornan a usa e título “SEÑOR,” tur na lèter kapital. Pues, e traduktornan ei tabata sa ku e nòmber di Dios ta den e teksto original di Beibel míles di biaha. Dikon antó nan a pensa ku nan por a remplasá e nòmber di Dios ku un título òf asta laga e nòmber di Dios for di Beibel? Ta ken a duna nan pèrmit pa hasi esei? Ta nan so por kontestá e preguntanan ei.

  •   Di tres, e hendenan ku ta di opinion ku no mester usa e nòmber di Dios pasobra nos no sa presis kon hende tabata pronunsiá e nòmber di Dios ta usa Hesus su nòmber sí sin problema. Pero e disipelnan di Hesus, ku tabata biba den promé siglo, no tabata pronunsiá Hesus su nòmber manera mayoria di kristian ta pronunsi’é awendia. Probablemente, e kristiannan hudiu den e tempu ei tabata bisa Yeshúa. I e palabra ku nan tabata usa pa e título “Kristu,” òf “Mesías,” tabata Mashíag. E kristiannan ku tabata papia griego tabata yam’é Iesus Kristòs, i e kristiannan ku tabata papia latin tabata yam’é Iésus Krístus. Bou di guia di spiritu santu, e eskritornan di Beibel a usa e tradukshon griego di Hesus su nòmber den Beibel. Esei ta mustra ku e kristiannan di promé siglo a sigui e kustumber di usa e forma di Hesus su nòmber ku tabata komun na nan idioma. P’esei, Komité di Tradukshon di Beibel di Mundu Nobo a haña ku ta na su lugá pa usa “Yehova,” maske kisas no ta asina nan lo tabata pronunsiá e nòmber di Dios na antiguo hebreo.

Dikon e tradukshon akí, esta, Tradukshon di Mundu Nobo, ta usa “Yehova”? Na papiamentu, ta skirbi e kuater lèternan di Tetragrámaton (יהוה) usando e siguiente konsonantenan: YHWH (nan por ta tambe YHVH òf JHVH). Ora hende tabata skirbi antiguo hebreo, nan no tabata usa vokal, manera entre otro, a, e, i, o òf u. P’esei Tetragrámaton no tin vokal. Pero esei no tabata un problema, pasobra komo ku tur dia nan tabata papia hebreo, nan tabata sa kon pa lesa e palabranan.

Mas o ménos mil aña despues ku a kaba di skirbi Skritura Hebreo, e ekspertonan hudiu a krea un sistema pa yuda hende pronunsiá palabra hebreo: Nan a pone sierto signo di pronunsiashon pa indiká ki vokal mester a usa ora di lesa un palabra hebreo. Pero pa e tempu ei, hopi hudiu tabata kere den e superstishon ku ta malu pa bisa Dios su nòmber na bos haltu. P’esei, en bes di bisa Dios su nòmber, nan tabata usa otro ekspreshon, òf palabra. Ta parse ku ora nan tabata skirbi Tetragrámaton, nan tabata kombiná e vokalnan di e palabra “Adonai” (ku ta nifiká “Señor”) i e palabra “Elohim” (ku ta nifiká “Dios”) ku e kuater konsonantenan di e nòmber di Dios. P’esei, no por usa e manuskritonan ku ta kontené e signonan di pronunsiashon ei pa determiná kon tabata pronunsiá Dios su nòmber na hebreo. Algun hende ta pensa ku nan tabata pronunsiá e nòmber di Dios “Yahweh,” pero otro hende ta pensa ku tin otro posibilidat. Un Ròl di Laman Morto ku ta kontené un parti di Levítiko na griego a transliterá e nòmber di Dios Iao. Algun outor griego di antigwedat ta bisa ku kisas nan tabata pronunsi’é Iae, Iabé òf Iaoué tambe. E punto ta: Nos no sa kon e sirbidónan di Dios di antigwedat tabata pronunsiá e nòmber di Dios na hebreo. (Génesis 13:4; Éksodo 3:15) Loke sí nos sa ta ku ora Dios tabata komuniká ku su pueblo, e tabata usa su nòmber vários biaha. Nos sa tambe ku Dios su sirbidónan tabata usa su nòmber ora nan tabata papia kuné i ku nan tabata menshoná su nòmber libremente ora nan tabata papia ku otro hende.​—⁠Éksodo 6:2; 1 Reinan 8:​23; Salmo 99:⁠9.

Pues, dikon e tradukshon akí ta usa “Yehova”? Pasobra na hopi idioma, hende a usa e nòmber “Yehova” pa hopi tempu kaba.

E nòmber di Dios na Génesis 15:2 den William Tyndale su tradukshon di Pentateuko, publiká na aña 1530

Por ehèmpel, promé biaha ku e nòmber di Dios a sali den un Beibel na ingles tabata na aña 1530; esei tabata den e tradukshon di Pentateuko ku William Tyndale a produsí. Tyndale a usa e forma “Iehou­ah.” Ku tempu, idioma ingles a kambia, i nan a modernisá e manera di skirbi e nòmber di Dios. Por ehèmpel, na aña 1612, Henry ­Ainsworth a usa “Iehovah” tur kaminda den su tradukshon di e buki Salmo. Anto na aña 1639, ora nan a revisá e tradukshon ei i publik’é den un solo tomo huntu ku e bukinan di Pentateuko, nan a usa “Jehovah.” Anto na aña 1901, e traduktornan ku a produsí e tradukshon di Beibel ku yama American Standard Version tambe a usa “Jehovah” kaminda e nòmber di Dios ta den e teksto na hebreo. Ademas, Beibel na papiamentu koriente (1996) ta bisa en parte den su nota na Éksodo 3:14: “Den nos tradukshon e nòmber Yahwe (Yehova) ta tradusí ku SEÑOR ku lèternan kapital.”

Joseph Bryant Rotherham, un eksperto respetá riba tereno di Beibel, a splika dikon el a usa “Jehovah” (na ingles) i no “Yahweh” den Studies in the Psalms, publiká na aña 1911. El a bisa ku e kier a usa un “variante di e nòmber ku ta mas konosí (i ku na mes momento ta perfektamente aseptabel) pa mayoria di lesadó di Beibel.” Na aña 1930, e eksperto A. F. Kirkpatrick a splika algu paresido tokante uso di “Jehovah” (na ingles). El a bisa: “Awendia, hopi eksperto di gramátika ta pretendé ku mester les’é Yahveh òf Yahaveh; pero ta parse ku JEHOVAH tin rais bon ankrá kaba na idioma ingles. Ademas, e manera eksakto di pronunsi’é no ta e kos prinsipal. Loke ta mas importante ta ku bo ta aseptá ku e ta un nòmber di un persona i ku e no ta djis un título manera ‘Señor.’”

E Tetragrámaton, YHWH: “E Ta Kousa pa Bira”

E verbo HWH: “bira”

Kiko e nòmber “Yehova” ta nifiká? Na hebreo, e nòmber “Yehova” ta bini di un verbo ku ta nifiká “bira.” I hopi eksperto ta di opinion ku, den e kaso akí, e verbo ei ta duna e idea ku e persona en kuestion ta kousa algu òf sòru pa algu tuma lugá. Pues, segun Komité di Tradukshon di Beibel di Mundu Nobo, e nòmber di Dios ta nifiká “e ta kousa pa bira.” E ekspertonan tin diferente punto di bista tokante e asuntu ei. P’esei nos no por bisa ku tur siguransa kiko e nòmber ta nifiká. Sinembargo, e definishon ei ta kuadra bon sí ku Yehova, pasobra el a krea tur kos, i e ta kumpli ku su propósito. Ta e a sòru pa universo i tur ser inteligente kuminsá eksistí. Ademas, pase loke pase, semper e ta sòru pa su boluntat ser hasí i pa su propósito kumpli.

Pues, e nifikashon di e nòmber “Yehova” ta mas amplio ku e nifikashon di un verbo similar ku tin na Éksodo 3:​14, ku ta bisa: “Lo Mi Bira Loke Mi Ke Bira” òf “Lo Mi Demostrá di Ta Loke Lo Mi Demostrá di Ta.” Pero e palabranan ei no ta duna e nifikashon kompleto di e nòmber di Dios. Nan ta revelá sí un aspekto spesífiko di Dios su personalidat: Den kada sirkunstansia, Dios ta bira loke sea ta nesesario pa kumpli ku su propósito. E nòmber “Yehova” ta karga e idea ei tambe, pero e no ta referí solamente na loke Yehova mes ta skohe pa e bira. E nòmber “Yehova” ta inkluí e idea tambe ku Yehova ta sòru pa su kreashon bira loke sea ta nesesario pa su propósito kumpli.