A5

E Nòmber di Dios den Skritura Griego Kristian

E ekspertonan riba tereno di Beibel ta rekonosé ku e nòmber di Dios​—⁠skirbí ku kuater lèter hebreo konosí komo Tetragrámaton (יהוה)​—⁠ta aparesé kasi 7.000 biaha den e teksto original di Skritura Hebreo. Pero hopi di e ekspertonan ei ta di opinion ku den e teksto original di Skritura Griego Kristian sí e nòmber di Dios no tabata aparesé. P’esei, mayoria di traduktor di Skritura Griego Kristian (òf, “Tèstamènt Nobo,” manera hende sa yam’é) no ta usa e nòmber “Yehova.” En bes di pone Dios su nòmber, mayoria di nan ta pone “Señor,” asta ora nan ta tradusí e sitanan for di Skritura Hebreo kaminda Tetragrámaton ta aparesé.

Tradukshon di Mundu Nobo no ta sigui e kustumber ei. E tradukshon akí ta usa e nòmber “Yehova” 237 biaha den Skritura Griego Kristian. E traduktornan a disidí di hasi esei basá riba dos faktor importante: (1) E manuskritonan griego ku nos tin awe no ta e dokumentonan original. Míles di kopia di e manuskritonan antiguo ta eksistí ainda, pero mayoria di nan a ser trahá un 200 aña despues ku a skirbi e manuskritonan original. (2) Pa e tempu ei, ya e kopiadónan di manuskrito tabata remplasá Tetragrámaton ku e palabra Kýrios, ku ta e palabra griego pa “Señor,” òf nan tabata kopia for di manuskrito den kua e kambio ei a ser hasí kaba.

Komité di Tradukshon di Beibel di Mundu Nobo a yega na e konklushon ku tin prueba konvinsente ku Tetragrámaton tabata aparesé den e manuskritonan griego original. Laga nos analisá e pruebanan ei.

  •   E kopianan di Skritura Hebreo ku hende tabata usa den tempu di Hesus i su apòstelnan tabatin Tetragrámaton tur kaminda ku el a aparesé den e manuskritonan original. Ántes, ta masha poko hende tabata kuestioná e punto akí. Anto e echo ei a ser probá fuera di tur duda despues ku a deskubrí algun kopia hopi mas antiguo ainda di Skritura Hebreo na Qumran. E kopianan ei ta data for di den promé siglo.

  •   Den tempu di Hesus i su apòstelnan, hende tabata tradusí Skritura Hebreo na griego, i nan tabata usa Tetragrámaton den nan tradukshon. Durante vários siglo, e ekspertonan tabata kere ku Tetragrámaton no tabata den e manuskritonan di Septuaginta, ku ta un tradukshon di Skritura Hebreo na griego. Sinembargo, rònt di aña 1950, hende a deskubrí algun fragmento hopi antiguo di Septuaginta; e fragmentonan ei tabata eksistí den tempu di Hesus. Den e fragmentonan ei, Dios su nòmber ta skirbí ku lèter hebreo. Esei ta mustra ku den tempu di Hesus, e nòmber di Dios tabata den e kopianan di Skritura ku a ser tradusí na griego. Pero pa siglo 4 despues di Kristu, e manuskritonan importante di Septuaginta, manera Kodèks Vatikano i Kodèks Sináitiko, no tabatin e nòmber di Dios mas den e bukinan bíbliko di Génesis pa Malakías (miéntras ku e manuskritonan mas bieu sí tabatin e nòmber di Dios). P’esei, no ta nada straño ku e manuskritonan di Skritura Griego Kristian (òf, “Tèstamènt Nobo,” manera hende sa yam’é) di rònt di siglo 4 no tin e nòmber di Dios den nan.

    Hesus a bisa den orashon na Dios: “Mi a revelá bo nòmber na e hendenan ku tabata den mundu i ku bo a pone bou di mi enkargo.” El a bisa tambe ku lo e sigui siña hende tokante Dios su nòmber

  •   Skritura Griego Kristian mes ta mustra ku hopi biaha Hesus a papia di e nòmber di Dios i ku el a laga hende konosé e nòmber ei. Hesus a bisa den orashon na Dios: “Mi a revelá bo nòmber na e hendenan ku tabata den mundu i ku bo a pone bou di mi enkargo.” El a bisa tambe ku lo e sigui siña hende tokante Dios su nòmber.​—⁠Huan 17:​6, 11, 12, 26.

  •   Meskos ku den kaso di Skritura Hebreo, ta Dios a inspirá hende pa skirbi Skritura Griego Kristian, i e ta parti di palabra di Dios. Pues, no ta lógiko ku Yehova su nòmber diripiente no ta aparesé mas den e parti ei di Beibel. Rònt di aña 49 despues di Kristu, Disipel Santiago a bisa e ansianonan na Herúsalèm: “Símeòn a konta nos en detaye kon Dios a dirigí su atenshon awor na hende di e nashonnan pa skohe for di nan un pueblo pa karga su nòmber.” (Echonan 15:14) Loke Santiago a bisa lo no tabatin sentido si niun hende den promé siglo no tabata sa ni usa e nòmber di Dios.

  •   Den Skritura Griego Kristian, nos ta haña un forma abreviá di e nòmber di Dios. Na Revelashon 19:​1, 3, 4 i 6, e nòmber di Dios ta den e palabra “Aleluya.” E palabra ei ta un ekspreshon hebreo ku literalmente ta nifiká “Alabá Yah.” “Yah” ta un kontrakshon di e nòmber “Yehova.” Hopi nòmber ku tin den Skritura Griego Kristian ta bini di e nòmber di Dios. Algun buki di referensia ta splika ku Hesus su nòmber mes ta nifiká “Yehova ta salbashon.”

  •  Algun publikashon hudiu di antigwedat ta indiká ku e kristiannan hudiu tabata usa e nòmber di Dios den nan bukinan. Tosefta ta un kolekshon skirbí di lei oral ku nan a kompletá rònt di aña 300 despues di Kristu. Tosefta tabata bisa kiko e hudiunan tabata hasi ku buki kristian ora kima nan riba sabat: “Nan no tabata saka e bukinan di e eskritornan di Evangelio ni e bukinan di minim [probablemente, e kristiannan hudiu] for di kandela. Nan tabata laga e bukinan ei, huntu ku e referensianan na e nòmber di Dios ku tin den nan, para kima sin mishi ku nan.” E mesun fuente ei ta sita Rabi Yosé di Galilea. E rabi ei a biba na kuminsamentu di siglo 2 despues di Kristu. El a bisa kiko mester a hasi ora tabata kima buki kristian riba e otro dianan di siman: “Bo tin ku kòrta saka afó e referensianan na e nòmber di Dios ku tin den nan [aparentemente, “nan” ta referí na e bukinan kristian]; bo tin ku warda e nòmbernan ku bo a kòrta saka afó, anto kima sobrá.”

  •   Algun eksperto di Beibel ta rekonosé ku probablemente e nòmber di Dios tabat’ei originalmente den Skritura Griego Kristian kaminda tabata sita for di Skritura Hebreo. Bou di e suptema, “Tetragrámaton den Tèstamènt Nobo,” The Anchor Bible Dictionary ta bisa: “Tin sierto evidensia ku ta mustra ku originalmente, ora e eskritornan a skirbi TN [Tèstamènt Nobo], e tabata kontené Tetragrámaton, esta, e nòmber di Dios, Yahweh. Tetragrámaton tabata aparesé den algun, si no ta tur, sita for di TB [Tèstamènt Bieu].” E eksperto George Howard a bisa ku e kopianan di Beibel na griego (Septuaginta) ku e kristiannan di promé siglo tabata usa i ku tabata un tradukshon di Skritura Hebreo tabata kontené Tetragrámaton. P’esei, segun Howard, nos tin bon motibu pa pensa ku e eskritornan di Skritura Griego Kristian lo a usa Tetragrámaton ora nan a sita for di Skritura Hebreo.

  •   Algun traduktor di Beibel respetá a yega di usa e nòmber di Dios den Skritura Griego Kristian. Algun di nan a hasi esei hopi tempu promé ku a publiká Tradukshon di Mundu Nobo na ingles. Algun di e publikashonnan ei i nan traduktornan ta: A Literal Translation of the New Testament . . . From the Text of the Vatican Manuscript, di Herman Heinfetter (1863); The Emphatic Diaglott, di Benjamin Wilson (1864); O Evangelho Segundo S. Mattheus, di Manuel Fernandes de Santanna (1909, na portugues); Bible de Chouraqui, di André Chouraqui (1985, na franses); De Bijbel, di Willem Antony van Vloten (1789-1796, na hulandes). Ademas, Pablo Besson a usa “Jehová” na Lúkas 2:15 i Húdas 14 den su tradukshon di Beibel na spañó (publiká na 1919). I Besson a indiká den mas ku 100 nota na pia di página ku probablemente ta e nòmber di Dios mester tin den e teksto. Hopi tempu promé ku e tradukshonnan ei, algun tradukshon di Skritura Griego Kristian na hebreo di siglo 16 padilanti a usa Tetragrámaton na diferente kaminda den Beibel. Na aleman so tin por lo ménos 11 tradukshon ku ta usa “Jehovah” (òf “Yahweh”) den Skritura Griego Kristian. Ademas, kuater otro traduktor aleman a agregá e nòmber di Dios entre paréntesis tras di “Señor.” Mas ku 70 tradukshon aleman ta usa e nòmber di Dios den nota na pia di página òf den komentario. Ademas, na papiamentu, e nòmber di Dios, “Jehová,” ta tur kaminda den e edishon di Salmonan y Proverbionan di Editorial Evangelica (1962). Bo ta haña e nòmber di Dios, “Jehová,” den Genesis tambe di Editorial Evangelica (1966).

    E nòmber di Dios na Echonan 2:34 den The Emphatic Diaglott, di Benjamin Wilson (1864)

  •   Tin tradukshon di Beibel na mas ku 300 idioma ku ta usa e nòmber di Dios den Skritura Griego Kristian. Hopi tradukshon di Beibel na idioma di Afrika, di Asia, di Europa, di indjan merikano i di e islanan di Pasífiko ta usa e nòmber di Dios hopi biaha. (Wak e  lista na página 1934 i 1935.) E traduktornan di e Beibelnan ei a disidí di usa e nòmber di Dios pa e mesun motibunan ku a ser menshoná anteriormente. Algun di e tradukshonnan ei di Skritura Griego Kristian a ser publiká resientemente. Por ehèmpel, e Beibel na idioma rotumano (1999) ta usa “Jihova” 51 biaha den 48 versíkulo, i e Beibel na idioma batak (toba) (1989), un idioma di Indonesia, ta usa “Jahowa” 110 biaha.

    E nòmber di Dios na Marko 12:29 i 30 den un tradukshon di Beibel na un idioma di Hawai

Pues, tin bon motibu pa usa e nòmber di Dios, Yehova, den Skritura Griego Kristian, i esei ta presis loke e traduktornan di Tradukshon di Mundu Nobo a hasi. Nan tin masha rèspèt pa e nòmber di Dios, i nan no ta tribi di laga afó nada ku tabat’ei den e teksto original.​—Revelashon 22:​18, 19.