A3

Kon Beibel A Keda Preservá te den Nos Tempu

E outor di Beibel a sòru pa Beibel ser preservá. E persona ei a sòru tambe pa e siguiente ­palabranan ser skirbí:

“E palabranan di nos Dios ta keda pa semper.”—⁠Isaías 40:⁠8.

E palabranan ei ta bèrdat, maske e manuskritonan original di Beibel no ta eksistí mas; ni e manuskritonan di Skritura Hebreo i Arameo, a ni tampoko esnan di Skritura Griego Kristian no ta eksistí mas. Pues, kon nos por tin sigur ku loke tin den Beibel ta kuadra ku loke tabatin den e manuskritonan original, esta, ku loke Dios a inspirá hende pa skirbi?

E KOPIADÓNAN DI SKRITURA A YUDA PRESERVÁ DIOS SU PALABRA

Un di e kosnan ku a yuda preservá Skritura Hebreo ta ku ántes hende tabatin e kustumber di kopia e skrituranan. Esei ta algu ku Dios mes a manda hende hasi. b Por ehèmpel, Yehova a manda e reinan di Israel skirbi un kopia di Lei pa nan mes. (Deuteronomio 17:18) Ademas, Dios a duna e levitanan e responsabilidat di warda, òf preservá, ‘e buki di Lei’ i di siña hende e leinan. (Deuteronomio 31:26; Nehemías 8:⁠7) Despues ku e hudiunan a sali for di eksilio na Babilonia, un grupo di kopiadó di skritura, òf eskriba (soferim), a ser formá. (Èsdras 7:​6, nota) Ku tempu, e eskribanan ei a traha hopi kopia di e 39 bukinan di Skritura Hebreo.

Pa hopi siglo, e eskribanan tabatin e kustumber di kopia e bukinan ei, i nan a hasi sigur di no hasi niun fout ora nan tabata skirbi. Durante e periodo di aña 500 pa aña 1500 despues di Kristu, un grupo di eskriba hudiu, ku tabata konosí komo masoreta, a sigui ku e kustumber ei. E manuskrito masorétiko di mas bieu i di mas kompleto ta Kodèks di Leningrad; e ta di aña 1008 òf 1009 despues di Kristu. Sinembargo, rònt di aña 1950, a deskubrí E Ròlnan di Laman Morto. Entre nan, tabatin mas o ménos 220 manuskrito i fragmento di Beibel. E manuskritonan ei tabata mas ku mil aña mas bieu ku Kodèks di Leningrad. Despues ku hende a kompará E Ròlnan di Laman Morto ku Kodèks di Leningrad, nan a konfirmá algu masha importante: Aunke tin kaminda ku E Ròlnan di Laman Morto ta usa otro palabra òf ekspreshon for di Kodèks di Leningrad, e diferensianan ei no ta afektá e mensahe di Beibel.

Kiko awor di e 27 bukinan di Skritura Griego Kristian? Algun apòstel di Hesus i algun otro disipel di Hesus a skirbi e bukinan ei. Anto e promé kristiannan a sigui e tradishon di e eskribanan hudiu; nan tambe a kopia e bukinan di Skritura Griego Kristian na man. (Kolosensenan 4:16) Maske e emperador romano Dioklesiano i otro hende a purba di destruí tur literatura di e promé kristiannan, tòg míles di fragmento i manuskrito antiguo a keda eksistí te dia djawe.

Hende a tradusí Skritura Griego Kristian na otro idioma tambe. E promé tradukshonnan di Beibel a sali na idioma armenio, kóptiko, etiope, georgiano, latin i siriako.

TEKSTO NA HEBREO I NA GRIEGO KU A USA PA HASI TRADUKSHON

No ta tur e manuskritonan antiguo di Beibel ta usa presis e mesun palabranan. Pues, kon nos por sa kiko e teksto original tabata bisa?

Pa kontestá e pregunta ei, laga nos usa un ehèmpel. Suponé ku un dosente ta pidi 100 alumno skirbi un sierto kapítulo di un buki na man. Si nan pèrdè e buki, bo por kompará e 100 kopianan di e alumnonan pa haña sa kiko tabatin originalmente den e kapítulo. Ta bèrdat ku kisas e studiantenan por a hasi fout aki i aya, pero e chèns ku nan tur a hasi e mesun fout ta masha chikitu. Esei ta konta pa Beibel tambe. Ora e ekspertonan a kompará e míles di fragmentonan i kopianan antiguo di e bukinan di Beibel ku tabata disponibel, nan por a haña e erornan ku e kopiadónan a hasi, i asina nan a saka afó kiko e teksto tabata bisa originalmente.

“Ku tur siguransa por bisa ku niun otro obra di antigwedat no a ser transmití ku tantu eksaktitut”

Kon bini nos por ta sigur ku e kontenido aktual di Beibel ta meskos ku loke tabatin originalmente den e skrituranan? E eksperto William H. Green a bisa lo siguiente tokante e kontenido di Skritura Hebreo: “Ku tur siguransa por bisa ku niun otro obra di antigwedat no a ser transmití ku tantu eksaktitut.” Anto F. F. Bruce, un eksperto riba tereno di Beibel, a bisa lo siguiente tokante Skritura Griego Kristian (òf, “Tèstamènt Nobo,” manera hende sa yam’é): “Tin hopi mas evidensia ku ta konfirmá loke tin skirbí den Tèstamènt Nobo ku tin evidensia ku ta konfirmá e obranan skirbí di e outornan klásiko. I tòg niun hende no ta kuestioná si e obranan ei ta outéntiko.” El a sigui bisa: “Si Tèstamènt Nobo tabata un kolekshon di dokumento ku no ta religioso, hende por lo general lo no a duda niun ora so pa aseptá ku nan ta outéntiko.”

Kapítulo 40 di e buki Isaías den E Ròlnan di Laman Morto (E ròlnan akí ta data di entre aña 125 P.K. pa aña 100 P.K.)

Ora eksperto a kompará e manuskrito akí ku e manuskritonan hebreo di mas o ménos mil aña despues, nan a haña diferensia chikitu so; mayoria di e diferensianan tabata den ortografia, esta, den e manera di skirbi e palabranan

Kapítulo 40 di e buki Isaías den Kodèks di Aleppo, ku ta un manuskrito masorétiko importante di rònt di aña 930 D.K.

Teksto na Hebreo Ku A Usa pa Tradusí Skritura Hebreo: Tradukshon di Mundu Nobo di Skritura Hebreo (na ingles, di aña 1953-1960) ta basá riba Biblia Hebraica, di Rudolf Kittel. Ku tempu, algun edishon aktualisá di e teksto na hebreo, esta, Biblia Hebraica Stuttgartensia i Biblia Hebraica Quinta, a ser publiká. E dos obranan ei ta reflehá resultado di e investigashonnan ku e ekspertonan a hasi di E Ròlnan di Laman Morto i di otro manuskrito antiguo. E obranan ei ta usa e teksto di Kodèks di Leningrad, i nan a pone vários nota ku ta kontené palabra i ekspreshon di otro fuente. E otro fuentenan ei ta, entre otro, Pentateuko samaritano, E Ròlnan di Laman Morto, Septuaginta (na griego), Targum (na arameo), Vulgata (na latin) i Peshitta (na siriako). Tantu Biblia Hebraica Stuttgartensia komo Biblia Hebraica Quinta a ser konsultá ora tabata traha riba e edishon revisá di 2013 di Tradukshon di Mundu Nobo na ingles.

Teksto na Griego Ku A Usa pa Tradusí Skritura Griego Kristian: Entre e añanan 1853 i 1881, e ekspertonan B.F. Westcott i F.J.A. Hort tabata traha riba un teksto na griego ku por a usa pa tradusí Skritura Griego Kristian. Nan a kompará e manuskritonan i e fragmentonan di Beibel ku tabatin disponibel pa produsí un teksto ku, pa nan, lo tabata e teksto mas paresido na e teksto original na griego. Rònt di aña 1950, Komité di Tradukshon di Beibel di Mundu Nobo a usa e teksto ei di Westcott i Hort pa produsí su tradukshon di Beibel. Nan a usa tambe otro papiro antiguo, ku hende ta pensa ku ta di mas o ménos aña 125 pa aña 300 despues di Kristu. Entre tantu, mas papiro a bira disponibel. Ademas, algun teksto na griego ku ta usa pa tradukshon, manera esun di Nestle i Aland i esun di United Bible Societies ta reflehá resultado di investigashon ku e ekspertonan a hasi resientemente. E edishon revisá di Tradukshon di Mundu Nobo na ingles tambe ta reflehá algun resultado di e investigashonnan ei. Anto nos tradukshon na papiamentu ta basá riba e edishon revisá ei.

Un análisis di e tekstonan ei na griego ku ta usa pa tradukshon a revelá ku algun versíkulo den Skritura Griego Kristian ku tin den sierto tradukshon bieu di Beibel, manera den King James Version, nunka no tabata parti di e skrituranan ku Dios a inspirá hende pa skirbi. Ta algun kopiadó mes a agregá e versíkulonan ei. Pa e motibu ei, hopi Beibel ta laga e versíkulonan ei afó. Sinembargo, pa banda di aña 1550, ya hende a establesé un manera generalmente aseptá di numerá versíkulo den Beibel. P’esei, hopi Beibel tin e number di e versíkulonan ei sí, pero no tin nada skirbí na e versíkulo. E versíkulonan en kuestion ta Mateo 17:21; 18:11; 23:14; Marko 7:16; 9:​44, 46; 11:26; 15:28; Lúkas 17:36; 23:17; Huan 5:4; Echonan 8:37; 15:34; 24:7; 28:29 i Romanonan 16:24. Den e edishon akí, tin un nota na e versíkulonan ei kaminda no tin nada skirbí.

Ademas, a resultá ku e konklushon largu di Marko 16 (versíkulo 9-20), e konklushon kòrtiku di Marko 16 i e palabranan di Huan 7:53–8:11 no ta den e manuskritonan original. Komo ku no por a konfirmá ku e versíkulonan ei ta outéntiko, nan no ta den e edishon akí. c

Den e edishon akí, a ahustá algun frase basá riba loke e ekspertonan generalmente ta konsiderá komo un tradukshon mas eksakto di loke tabatin den e manuskritonan original. Por ehèmpel, den algun manuskrito, Mateo 7:13 ta bisa: “Drenta di e porta smal, pasobra via e porta hanchu bo ta haña bo riba e kaminda espasioso ku ta hiba na destrukshon.” Den e edishonnan anterior di Tradukshon di Mundu Nobo, e palabranan “e porta” (na lèter skùin) no tabata den e teksto. Sinembargo, despues ku a analisá e manuskritonan, a bira bisto ku “e porta” tabata den e teksto original. P’esei, a inkluyé den e edishon akí. Asina, tin mas kaminda ku a hasi sierto ahuste. E ahustenan akí ta chikitu, i nan no ta kambia e mensahe di palabra di Dios.

Un manuskrito di papiro ku e teksto di 2 Korintionan 4:13–5:4 di rònt di aña 200 D.K.

a Pa mas fásil, nos lo referí na nan komo Skritura Hebreo.

b Un motibu pakiko mester a kopia e skrituranan tabata pasobra hende tabata skirbi riba material ku no ta dura hopi tempu.

c Pa mas informashon tokante dikon ta duda ku e versíkulonan ei ta outéntiko, por wak e notanan di Traducción del Nuevo Mundo de las Santas Escrituras (con referencias), publiká na 1987.