MOALƐ MAA ABUSUA | AWOVOLƐYƐLƐ
Bɔ Ɛ Ra Nwo Bane Fi Nlanwonvoninli Nwo
“Tɛ kɛ ɛnee yɛnze kɛ esiane wɔ nlanwonvoninli nwo—ɔluakɛ ɛnee yɛze ye kpalɛ—noko ɛnee yɛnze kɛ ɔnyɛ se kɛ yɛ ra raalɛ ne bahola anwu bie.”—Nicole.
Wɔ edwɛkɛ ɛhye anu
Mɔɔ ɔwɔ kɛ ɛnwu ye la
Ngakula bahola anlea nlanwonvoninli wɔ mekɛ mɔɔ bɛle ngyikyi la. Neɛnleanu kile kɛ kɛkala ɛvolɛ mɔɔ ngakula ta nea nlanwonvoninli wɔ mekɛ mɔɔ limoa la a le ɛvolɛ 11.
Ngakula bahola anlea nlanwonvoninli wɔ mekɛ mɔɔ bɛtɛyɛle bɛ adwenle kɛ bɛnea bie la. Kɛ neazo la, bie a bɛ nye bahola abɔ bie azo wɔ mekɛ mɔɔ bɛlɛkpondɛ debie wɔ yintanɛte ne azo anzɛɛ bɛhɔ sohyia media ne azo la. Nlanwonvoninli nwo advert bie bahola avinde arɛlevilɛ nu wɔ mekɛ mɔɔ bɛlɛbɔ vidio game wɔ yintanɛte ne azo la. Nlanwonvoninli gua ye ekpunli ngakyile na mɔɔ ɛbu kpalɛ la a le nvoninli nee vidio ɛdeɛ ne. Noko ɔnyɛ se kɛ awie bahola anwu nla nwo edwɛkɛ mɔɔ bɛhɛlɛ nee mɔɔ bɛyɛ ye ɔdio mɔɔ bɛkola bɛtwe anzɛɛ bɛbɔ bɛtie la wɔ yintanɛte ne azo.
Eza ɔwɔ kɛ awovolɛ nwu ye kɛ awie bahola ava nla nwo edwɛkɛ anwa bɛ ra wɔ fonu zo. Wɔ ngakula mɔɔ bɛbo 900 anwo neɛnleanu bie mɔɔ bɛyɛle la anu, asɛɛ ngakula mraalɛ kɛyɛ ɛya ko ngyɛnu 90 nee mrenyia asɛɛ ɛya ko ngyɛnu 50 hanle kɛ bɛ gɔnwo mɔ sukuluma ta fa menli mɔɔ bɛ nwo la zo la nvoninli nee vidio sɛnde bɛ.
Nlanwonvoninli dɔɔnwo ta fale basabasayɛlɛ nwo. Nlanwonvoninli mɔɔ ɛbu na yelie duma la anu dɔɔnwo fale mraalɛ mɔɔ bɛyɛ bɛ basabasa la anwo titili.
Nlanwonvoninli boda ngakula. Neɛnleanu kile kɛ ngakula mɔɔ nea nlanwonvoninli la ta yɛ ɛhye:
bɛmbɔ mɔdenle wɔ sukulu
bɛdwenledwenle, bɛ nye ɛnlie yɛɛ bɛnlɛ anwodozo
bɛdwenle kɛ nvonleɛ ɛnle nwo kɛ bɛbatinlitinli awie kɛ ɔ nee bɛ ɛla
Nɔhalɛ edwɛkɛ: Ngakula nea nlanwonvoninli a, ɔbahola yeagyegye bɛ, na bɛ awovolɛ a bahola abɔ bɛ nwo bane kpalɛ a.
Baebolo ngyinlazo: “Ɔwɔ kɛ edwɛkɛ ɛhye mɔɔ melɛka meahile bɛ ɛnɛ la da bɛ ahonle nwo, na ɔwɔ kɛ bɛfa bɛwula bɛ mra ahonle nu na bɛka nwolɛ edwɛkɛ wɔ mekɛ mɔɔ bɛde bɛ azua nu anzɛɛ bɛlua adenle zo anzɛɛ bɛla anzɛɛ bɛdwazo la.”—Ditilɔnomi 6:6, 7.
Kɛzi ɛbabɔ ɛ ra nwo bane wɔavi nlanwonvoninli nwo la
Nwu nwolɛ edwɛkɛ. Dwenle mekɛ nee ɛleka mɔɔ ɛ ra bahola anwu nlanwonvoninli la anwo. Kɛ neazo la, saa ɔwɔ sukulu na bɛlɛdie bɛ menle a ɔkɔ yintanɛte ne azo mɔɔ awie ɛnnea ye ɔ?
Ɛ ra ne bahola anwu nla nwo debie wɔ ɛleka dɔɔnwo
Sukoa ninyɛne mɔɔ wɔ ɛ ra ne fonu ne azo mɔɔ bahola abɔ ɔ nwo bane la anwo debie, na nwu apps nee vidio game mɔɔ ɔbɔ la. Kɛ neazo la, app mɔɔ bɛfa bɛsɛnde message la bie mɔ lɛ ɛleka mɔɔ bɛfa bɛto a ɔmaa edwɛkɛ, nvoninli anzɛɛ vidio mɔɔ ɛnle kpalɛ la fi zo wɔ mekɛ ezinraa bie anu a. Yɛɛ vidio game dɔɔnwo mɔɔ wɔ yintanɛte ne azo la kola maa ahenle nea nlanwonvoninli na ɔte nganeɛ kɛ asɛɛ ɔ nee awie ɛlɛda la.
“Mɔɔ menwu ye la ɛne: Saa ɛ ra lɛ smatfonu a ɔwɔ kɛ ɛdawɔ mɔɔ ɛle awovolɛ ne la ɛnwu kɛzi bɛfa bɛyɛ gyima, kɛzi ɛbava “parental control” ne wɔali gyima nee kɛzi ɛ ra ne fa di gyima la.”—David.
Baebolo ngyinlazo: “Sonla mɔɔ lɛ ndelebɛbo la ahonle nwu nrɛlɛbɛ.”—Mrɛlɛbulɛ 18:15.
Yɛ biala mɔɔ ɛbahola la bɔ ɛ ra ne anwo bane. Yɛ mɔɔ ɛbahola la boa ye amaa yeannea nlanwonvoninli. Kɛ neazo la: Fa ɛ ra ne fonu anzɛɛ ɛlɛtɔlɔneke debie biala mɔɔ wɔ sua nu ɛkɛ ne la to ɛleka mɔɔ ɔnrɛmaa ɔnrɛnwu nlanwonvoninli debie biala la. Sɔ parental control ne mɔ. Na nwu ɛ ra ne password ne mɔ amuala.
“Menwu ye kɛ saa mesɔ parental control mɔɔ wɔ yɛ milahyinli ne mɔ azo, mekpa TV zo gyimalilɛ mɔɔ yɛ ra ne bahola anlea na menwu ye smatfonu ne PIN a ɔboa kpalɛ.”—Maurizio.
“Memmaa me mra mrenyia ne mɔ ɛnnea vidio wɔ bɛ sua ne anu wɔ mekɛ mɔɔ bɛdo anlenkɛ ne anu la. Saa bɛlɛkɔ bɛahɔla a memmaa bɛnva bɛ fonu ne bɛngɔ.”—Gianluca.
Baebolo ngyinlazo: “Sonla mɔɔ anye gyi ɔ ti anwo la nwu esiane na ɔfa ɔ nwo ɔfea.”—Mrɛlɛbulɛ 22:3.
Maa ɛ ra ne ɛnwu mɔɔ bahola ado ye la. Mame bie mɔɔ bɛfɛlɛ ye Flavia la ka kɛ, “Awovolɛ dɔɔnwo ɛnga nlanwonvoninli nwo edwɛkɛ ɛngile bɛ ra, bɛlɛ adwenle bie kɛ bɛ ra ne ɛnrɛyia nwolɛ ngyegyelɛ ɛlɛ.” Awovolɛ bie mɔ dwenle kɛ, ‘Saa bɛka nwolɛ edwɛkɛ bɛkile bɛ mra a bɛbahɔnlea bie.’ Adwenle zɛhae ɛnle kpalɛ. Awovolɛ mɔɔ ze nrɛlɛbɛ la baha esiane mɔɔ wɔ nlanwonvoninli nwo la ahile bɛ ra kolaa na yeanwu bie. Kɛzi ɛbayɛ ye ɛ?
Kilehile ɛ mra ngyikyi mɔɔ ɔwɔ kɛ bɛyɛ saa bɛ nye bɔ debie mɔɔ ɛnle kpalɛ la azo a. Kɛ neazo la, bɛbahola baheda bɛ nye anzɛɛ bɛnlua milahyinli ne. Na maa bɛ anwosesebɛ kɛ anrɛɛ bɛha mɔɔ bɛnwunle ye anzɛɛ mɔɔ bɛdele la anwo edwɛkɛ bɛhile wɔ. a
“Membɔle ɔ bo kɛ meka esiane mɔɔ wɔ nlanwonvoninli nwo la anwo edwɛkɛ meahile me ra nrenyia ne wɔ mekɛ mɔɔ ɛnee ɔle ekyi kpalɛ la. Mɔɔ ɔnyianle ɛvolɛ 11 la nlanwonvoninli nwo advert bɔle ɔ bo kɛ ɔfinde game bie mɔɔ yehwe wɔ ye fonu ne azo la azo. Ɛnee bɛfa bɛboka nwo kɛ ɔsɛnde ye nvoninli. Kɛmɔ ɛnee yɛlimoa yɛha nwolɛ edwɛkɛ la ati ɔrahanle ɔhilele me ndɛndɛ.”—Maurizio.
Baebolo ngyinlazo: “Tete kakula wɔ adenle mɔɔ ɔwɔ kɛ ɔfa zo la anu; saa ɔyɛ kpanyinli bɔbɔ a ɔnrɛvi zolɛ.”—Mrɛlɛbulɛ 22:6.
Boa ngakula mɔɔ bɛyɛ mgbanyinli la maa bɛkpo sɔnea mɔɔ bɛyia kɛ bɛbanlea, bɛbadie anzɛɛ bɛbagenga nlanwonvoninli nwo edwɛkɛ la. Kɛ neazo la, boa ɛ ra maa ɔhɛlɛ mɔɔ saa ɔ nye bɔ nlanwonvoninli zo a ɔbayɛ nee deɛmɔti ɔbayɛ zɔ la anwo edwɛkɛ. Maa ɔhɛlɛ ngyegyelɛ mɔɔ saa ɔnea nlanwonvoninli a ɔbado ye, le kɛ ɔ nyunlu bagua aze, ye awovolɛ ɛnrɛlie ye ɛnrɛli yɛɛ ɔbazɛkye agɔnwolɛvalɛ mɔɔ ɔ nee Nyamenle lɛ la. b
“Saa ngakula ne mɔ ɛlɛyɛ mgbanyinli a maa bɛnwu kɛzi bɛnea nlanwonvoninli a ɔbagyegye bɛ yeahyɛ la.”—Lauretta.
“Saa ɛ mra ne mɔ nwu esiane mɔɔ wɔ nlanwonvoninli nu nee kɛzi Gyihova bu ye la a ɔbabɔ bɛ nwo bane kpalɛ.”—David.
Baebolo ngyinlazo: “Nrɛlɛbɛ bɔ bɛ nwo bane.”—Nolobɔvo 7:12.
Ta ka nwolɛ edwɛkɛ. Bie a ɔbazi ɛ nwo, noko ngakula kulo kɛ bɛ nee bɛ awovolɛ ka nla nwo edwɛkɛ, le kɛ nlanwonvoninli. Dame Rachel de Souza mɔɔ le Children’s Commissioner wɔ England la ka kɛ, “Yɛnwu kɛ ngakula kulo kɛ bɛ nee bɛ awovolɛ ka nla nwo edwɛkɛ wɔ mekɛ mɔɔ bɛle ngyikyi la na bɛta bɛka nwolɛ edwɛkɛ. Ngakula kulo kɛ bɛnea ɛvolɛ mɔɔ bɛnyia la anwo bɛ nee bɛ ka nla nwo edwɛkɛ. Saa bɛlɛyɛ mgbanyinli a bɛbahola bɛ nee bɛ aha nwolɛ edwɛkɛ dɔɔnwo.”
“Mɔɔ melɛnyi la, ninyɛne bie mɔ wɔ ɛkɛ mɔɔ me awovolɛ nee me anga nwolɛ edwɛkɛ ɛlɛ a. Me kunlu a anrɛɛ yɛhanle nwolɛ edwɛkɛ dɔɔnwo kpalɛ. Kɛkala melɛ ngakula, na meyɛ biala mɔɔ mebahola la me nee me mra ne mɔ ta ka nla nwo edwɛkɛ mɔɔ bɛnzulo a.”—Flavia.
Saa ɛ ra ɛnlea nlanwonvoninli a
Sie ɛ nwo dii. Saa ɛnwu kɛ ɛ ra ɛnlea, ɛdie anzɛɛ ɛgenga nla nwo debie a, bɔ mɔdenle sɔ ɛ nwo. Bie a ɔlɛgyegye ye, yezi ɔ nwo anzɛɛ ye adwenle ɛlɛbua ye fɔlɛ. Saa ɛfa ɛya a ɔbazɛkye edwɛkɛ ne na bie a kenle fofolɛ ɔnrɛha nwolɛ edwɛkɛ ɔnrɛhile wɔ.
Baebolo ngyinlazo: “Sonla mɔɔ ze nrɛlɛbɛ la sɔ ɔ nloa, yɛɛ sonla mɔɔ lɛ adwenlenunwunlɛ la bazie ɔ nwo dii.”—Mrɛlɛbulɛ 17:27.
Nwu nɔhalɛ mɔɔ wɔ nu la. Mmayɛ ɛ nwo kɛ ɛze mɔɔ zile la, emomu biza ɛ ra ne kpuya amaa wɔanwu kɛ ɔyɛle mɔɔ ɔnwunle nlanwonvoninli ne la. Kɛ neazo la, asoo awie yɛɛ avale nwanle ye a, anzɛɛ ɔdaye a ɔhɔkpondɛle a? Asoo ɔzile kokye ala, anzɛɛ ɔta ɔnea nlanwonvoninli? Asoo ye milahyinli ne kola si ninyɛne mɔɔ ɛnle kpalɛ la adenle anzɛɛ parental control wɔ zo ɔ? Saa bie wɔ zo a, asoo ɔpenle adenle bie azo a ɔnleanle nlanwonvoninli ne a? Kakye kɛ wɔ bodane a le kɛ ɛmaa ɛ ra ne aha mɔɔ zile la na tɛ kɛ ɛbizebiza ye kpuya wɔamaa yeabɔ anyiemgba.
Baebolo ngyinlazo: “Sonla ahonle nu nzuzulɛ le kɛ azule mɔɔ le kuma la, noko sonla mɔɔ lɛ adwenlenunwunlɛ la sa bie.”—Mrɛlɛbulɛ 20:5.
Yɛ nwolɛ debie. Kɛ neazo la, saa tɛ ɔ nye fuu a ɔnleanle a, ɛnee ɔwɔ kɛ ɛnea parental control nee filters mɔɔ wɔ ye fonu ne azo la.
Saa ɛnwu kɛ ɔdaye a ɔhɔkpondɛle nlanwonvoninli ne a, fi ɛlɔlɛ nu tenrɛ ye. Ɛ nee ɛ ra ne ɛzuzu ngɛlɛlera le kɛ Dwobu 31:1; Edwɛne 97:10 yɛɛ Edwɛne 101:3 c anwo amaa ɛhulolɛ mɔɔ ɔlɛ kɛ ɔnrɛnlea nlanwonvoninli la ayɛ kpole. Eza maa ɔnwu ye kɛ ɛ nee ye baha nwolɛ edwɛkɛ dapɛne biala amaa wɔanwu anyuhɔlɛ mɔɔ ɔlɛnyia na wɔanlea saa debie bieko wɔ ɛkɛ mɔɔ ɛbahola wɔayɛ wɔaboa ye a.
Baebolo ngyinlazo: “Bɛmmaka bɛ mra ɛya, emomu bɛhɔ zo bɛva Gyihova folɛdulɛ nee ye ngilehilelɛ bɛtete bɛ.”—Ɛfɛsɛsema 6:4.
a Amaa wɔanwu nla nwo edwɛkɛ mɔɔ fɛta ɛ ra ne ɛvolɛ mɔɔ ɛbahola ɛ nee ye azuzu nwo la, nea edwɛkɛ “Kɛzi Awovolɛ Bahola Ahilehile Bɛ Mra Nla Nwo Debie Ɛ?”
b Amaa wɔanwu nzuzulɛ dɔɔnwo mɔɔ ɛbahola wɔava wɔaboka nwo la, nea “How to Reject Pornography” gyimayɛlɛ kɛlata ne.
c Bie a bɛbahola bɛabɔ nu bɛazuzu “Why Reject Pornography?” anwo.

